Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో భేషజకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాఽఽత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
కల్పనాప్రసంగసామాన్యేన భేషజానాం కల్పనాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
జాంగలే సాధారణే వా దేశే యథాకాలం శిశిరాతపపవన- సలిలసేవితే సమే శుచౌ ప్రదక్షిణోదకే శ్మశానచైత్య- దేవయజనాఽఽగారసభాశ్వభ్రాఽఽరామవల్మీకోషరవిరహితే కుశరోహిషాస్తీర్ణే స్నిగ్ధకృష్ణసువర్ణమధురసురభిమృత్తికే- మృదావఫాలకృష్టేఽనుపహతేఽన్యైర్బలవత్తరైర్ద్రుమైర్భేషజాని ప్రశ- స్యంత ఇతి సామాన్యతో భూమిపరీక్షా||2||
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
🔊 Audio coming soon
ప్రథమమేవ జాంగల ఇత్యాదినా భేషజానాం సామాన్యేన ఆకరనిర్ణయః| జాంగలాదికే జాతాని భేషజాని ప్రశస్యంతే| యథాకాలం కాలానతి-క్రమేణ శీతాతపాదిసేవితే దేశే శ్మశానాదివిరహితే| చైత్యం ప్రసిద్ధం| గ్రామాద్బహిర్వా మహాన్ వృక్షశ్చైత్యః| దేవాగారం యజనాగారంచ| సభా రాజనివేశః| శ్వభ్రమవటః| ఆరామం క్రీడావనిః వల్మీకం పిపీలికాస్థాణూః| ఊషరం దగ్ధమృతప్రదేశః| రోహిషః కుశవిశేషః| స్నిగ్ధాది మృత్తికావిశేషణం| ఫాలః శస్త్రమయో లాంగలాఽగ్రః|| 2||
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
విశేషతస్త్వశ్మవతీ స్థిరో గుర్వీ శ్యామా కృష్ణా స్థూల- తృణవృక్షసస్యప్రాయా స్వగుణభూయిష్ఠా| స్నిగ్ధాశీతలాఽఽ- సన్నోదకా స్నిగ్ధతృణసస్యకోమలవృక్షప్రాయా శుక్లా చా- ంబుగుణభూయిష్ఠా| నానావర్ణలఘ్వల్పపుష్పవతీ ప్రవిరలా పాండు- వృక్షప్రరోహాగ్నిగుణభూయిష్ఠా| రూక్షా రాసభభస్మవర్ణా రూక్ష- తనుకోటరవృక్షప్రాయాఽల్పరసప్రరోహాఽనిలగుణభూయిష్ఠా| మృద్వీ- సమా శ్వభ్రవత్యవ్యక్తరసజలా మహాపర్వతవృక్షా శ్యామా చా- కాశగుణభూయిష్ఠా| తత్రాఽంబుపృథివీగుణభూయిష్ఠాసు భూమిషు జాతాని విరేచనాని బృంహణాని చ శస్యంతే| అనలాఽ- నిలాఽఽకాశగుణభూయిష్ఠాసు వమనాని| సర్వగుణయుక్తా- సూభయతోభాగాని| ఆకాశగుణభూయిష్ఠాసు శమనాని| ఏవం బలవత్తమాని భవంతి||3||
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा| स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा| नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा| रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा| मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा| तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते| अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि| सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि| आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि| एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
అశ్మవతీత్యాదినా పార్థివాదివిశేషణ భూమిపరీక్షా| సాఽశ్మత్వాదిగుణా భూమిః| స్వగుణభూయిష్ఠా పార్థివగుణాఽధికేత్యర్థః| తత్ర హి యజ్జాయతే తత్ పార్థివగుణాఽధికం భవతి| ఏవం సర్వత్ర| స్నిగ్ధాదిగుణాఽబుభూయిష్ఠా| నానావర్ణాదిగుణాఽగ్నిగుణభూయిష్ఠా| రూక్షాదికాఽనిలభూయిష్ఠా| రాసభో గర్దభః| కోటరో వృక్షాంతర్గర్త్తప్రాయం| అల్పరసః ప్రరోహే యస్యాః| శ్వభ్రవత్యాదికాఽఽకాశభూయిష్ఠా| తత్రాఽంబ్విత్యాది సుబోధం| ఏవమిత్యుక్తేన ప్రకారేణ భూమివిశేషైః|| 3||
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
తత్ర యాని కాలజాన్యుపగతసంపూర్ణప్రమాణరసవీర్యగంధ- నికాలాతపాగ్నిసలిలపవనశస్త్రజంతుభిరనుపహతగంధవ- ర్ణరసస్పర్శప్రభావాన్యవగాఢమూలాన్యుదీచ్యాం దిశి స్థితాని| తేషాం శాఖాపలాశమచిరప్రరూఢం వర్షావసంతయోర్గ్రహ్యం| గ్రీష్మే మూలాని శిశిరే వా శీర్ణప్రరూఢపర్ణానాం| శరది త్వక్క- ందక్షీరాణి| హేమంతే సారాణి| యథర్తు పుష్పఫలం| అన్యే పునరాహుః సౌమ్యాన్యౌషధాని సౌమ్యేష్వృతుష్వాగ్నేయాన్య- గ్నేయేషు| ఏవమవ్యాపన్నాన్యాపూర్ణతరరసవీర్యాణి చ భవంతి||4||
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि| तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्| ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्| शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि| हेमन्ते साराणि| यथर्तु पुष्पफलम्| अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु| एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా భేషజస్వరూపం| యాని స్వే కాలే జాతాని| ఉపగతాని సంపూర్ణాని ప్రమాణాదీని యేషాం| కాలాదిభిరనుపహతాని గంధాదీని యేషాం| అవగాఢం దూరప్రవిష్టం మూలం యేషాం| క్షేత్రం ఉదీచ్యాం దిశి స్థితాని| తేషాం కాలజాదిగుణసంపన్నానాం శాఖాదికముపయోగి నవం వర్షాసు వసంతే వా గ్రాహ్యం| గ్రీష్మే శిశిరే వా మూలాని| తాని తు పూర్వేషు పర్ణేషు శీర్ణేషు నవేషు వా ప్రరూఢేషు| త్వగాదీని శరది| సారాణి హేమంతే| పుష్పఫలంతు యథాస్వమృతుషు| అన్య ఇత్యాది సుబోధం| మధురతిక్తకషాయాణి సౌమ్యాని| శేషాణ్యాగ్నేయాని| వర్షాశరద్ధేమంతాః సౌమ్యాః| శేషాస్రయ ఆగ్నేయ్యాః|
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
అథ మంగలాచారః కల్యాణవృత్తః శుచిః శుక్లవాసాః సంపూజ్య చ దేవతామశ్వినౌ గోబ్రాహ్మణాంశ్చ కృతోపవాసః ప్రాఙ్ముఖ ఉదఙ్ముఖో వా గృహ్ణీయాత్| గృహీత్వా చాఽనురూప- గుణవద్భాజనసంస్థాన్యాగారేషు పూర్వోత్తరద్వారేషు నివాతప్రవా- తైకదేశేషు నిత్యపుష్పోపహారబలికర్మవత్స్వగ్నిసలిలోప- స్వేదధూమరజోమూషికచతుష్పదామనభిగమనీయాని స్వవచ్ఛ- న్నాని శిక్యేష్వాసజ్య స్థాపయేత్| తాని సక్షీరాణ్యుపకల్పయేత్| తదసంపత్తావనతిక్రంత- వత్సరాణి| పురాణాని తు పిప్పలీవిడంగగుడమధుఘృతాని| అపి చ క్షీరం బాష్కయణం గ్రాహ్యం విణ్మూత్రం తచ్చ నీరుజాం| వయోబలవతాం ధాతుపిచ్ఛశృంగఖురాదికం||5||
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्| गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्| तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्| तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि| पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि| अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా భేషజగ్రహణే విధిః| గృహీత్వేత్యాదినా స్థాపనవిధిః| అనురూపం భాజనం రసాదిభేదేన శుష్కార్ద్రాదివిశేషేణ చ యోగ్యం సకలం| నివాత ఏకదేశః| ప్రవాతో యేషు వేశ్మసు అగ్న్యాద్యనభిగమనీయానీతి భేషజవిశేషణం| శిక్యం లంబరజ్వాఽఽధారః| తానీత్యాది సుబోధం| సక్షీరాణామప్రాప్తావనతిక్రాంతవత్సరాణి| పిప్పల్యాదీని పురాణాని| బాష్కయణీ చిరప్రసూతా| తస్యాః సంబంధి క్షీరం గ్రాహ్యం| విణ్మూత్రం తచ్చేతి క్షీరం నీరుజాం ప్రాణినాం గ్రాహ్యం| ధాత్వాదికం వయస్వినాం బలవతాం చ సంబంధిగ్రాహ్యం| ధాతవో మాంసాదయః పిచ్ఛం బర్హసంహతిః| ఆదిగ్రహణేన కేశలోమచర్మనఖాదిగ్రహణం|| 5||
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
పంచవిధస్తు భేషజానాం కషాయ కల్పః| నిర్యాసః కల్కో నిర్యూహః శీతః ఫాంటశ్చ| తే యథాపూర్వం బలినః||6||
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः| निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च| ते यथापूर्वं बलिनः||६||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాంచ భేషజానాం నిర్యాసాదిభేదేన పంచవిధః కషాయకల్పో భవతి| త ఇతి పాంటాచ్ఛీతో బలవాన్| శీతాచ్ఛృతః| శృతాత్ కల్కః| కల్కాన్నిర్యాస ఇతి|| 6||
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
తత్ర సద్యః సముద్ధతప్రక్షాలితక్షుణ్ణస్య తాంతవనిష్పీడి- తస్య స్వరసో నిర్యాసః||7||
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా నిర్యాసాదీనాం క్రమేణ లక్షణముచ్యతే| సద్యఃసముద్ధతాదిగుణస్య యః స్వరసః స నిర్యాసః|| 7||
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
ఉపలదశనాదిపిష్టస్తు కల్కః| శుష్కపిష్టః సూక్ష్మతాంత- వపటచ్యుతశ్చూర్ణః| తస్య సమస్తద్రవ్యాఽపరిత్యాగాదాఽఽప్లు- తోపయోగాచ్చ కల్కాదభేదః||8||
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः| शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः| तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
🔊 Audio coming soon
ఉపలాదిపిష్టః కల్క ఇత్యుచ్యతే| దశనగ్రహణేనాఽపిష్టస్యాపి భక్షితస్య కల్కేఽంతర్భావ ఉక్తః| శుష్కపిష్టః సూక్ష్మచ్ఛిద్రాతాంతవాత్పటాత్ పటాచ్చ్యుతశ్చూర్ణ ఇత్యుచ్యతే| స తు కల్క ఏవ| సమస్తద్రవ్యాఽపరిత్యాదినా కల్కైకరూపతా| తత్ర శుష్కోపయోగినాం చూర్ణానం కల్కాంతర్భావే సమస్తద్రవ్యాఽపరిత్యాగే హేతుః| ఆలోడితోపయోగాదుభయమపి|| 8||
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
క్వాథో నిర్యూహః| తత్ర భేద్యాన్యౌషధాన్యణుశో భేదయిత్వా ఛేద- యిత్వా ఛేద్యాని ప్రక్షాల్యోదకేన శుచౌ రూక్షాయామధః ప్రలి- ప్తాయాం తామ్రాఽయోమృన్మయాన్యతమాయాం స్థాల్యాం సమావాప్య బహ్వల్పపానీయగ్రాహితానామౌషధానామాకలయ్య యావతా ముక్త రసతా స్యాత్ తావదుదకమాసేచయేచ్ఛోషయేచ్చ| అథాఽగ్నా- వధిశ్రిత్య మహత్యాసనే సుఖోపవిష్టః సర్వతః సతతమవ- లోకయన్ దర్వ్యావఘట్టయన్ మృదునా పరితః సముపగచ్ఛతాఽనలేన సాధయేత్| అవతార్య చ పరిస్రుతం యథార్హస్పర్శం ప్రయుంజీత| క్షీరాదిసహితంచ ద్రవ్యం న సమ్యఙ్ముక్తరసం భవతీతి వారి- క్వాథపూర్వకం క్షీరాద్యైస్తదుపదేశే అనుపదగ్ధం క్వాథయేత్||9||
क्वाथो निर्यूहः| तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च| अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्| अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत| क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
క్వాథో నిర్యూహ ఇత్యేకోఽర్థః| తత్రేత్యాదినా నిర్యూహస్య పాకవిధిః భేద్యాని తుంబాదీని| యాని చ్ఛిన్నాని పాకం న సహంతే| ఛేద్యాని కఠినాని శాఖాదీని| అణురితి సూక్ష్మో భాగః| తస్య వీప్సాయాం శస్| కానిచిదౌషధాని వాసాకూష్మాండసువర్చలాప్రభృతాని స్వభావాత్పానీయం గృహ్ణంతి| అన్యాని నేతి వికల్ప్యోదకస్యాఽవసేచనం| ఏతదేవ చ వికల్ప్య క్వాథశేషగ్రహణం| యావతోదకేన ద్రవ్యాణాం ముక్తరసతా ఆశంక్యతే తావదాఽఽసేచనం| అధిశ్రయణం చుల్ల్యామాఽఽరోపణం| ఆసనవిశేషోఽన్యచిత్తతాపపరిహారాయ| పరిత ఇత్యేకదేశ ఔషధస్య దాహభయాత్| అవతారణం చుల్లీతో భూమౌ| యథార్హస్పర్థం దోషాద్యపేక్షయోష్ణం వా శీతం వా| క్షీరాదీత్యాది సుబోధం| తదుపదేశ ఇతి క్షీరదధిమస్తుమూత్రాద్యుపదేశే తదౌషధం వారిక్వాథపూర్వకమనుపదగ్ధం క్వాథయేత్| స్తోకేన తు వారిణా ప్రథమం క్వాథయేత్| తతస్తేనైవోదకేన సహ క్షీరాదిభిః క్వాథేయేదిత్యర్థః| ఏతచ్చ నిర్యూహేష్వేవ సాధ్యేషు విజ్ఞేయం| న తు స్నేహపాకేష్వపి| తథా చ షట్పలాదిషు యత్ర క్షీరాదికం ద్రవం పఠితం తత్రోక్తస్యైవ ద్రవస్య ప్రయోగమభిమన్యంతే, న తు జలదానమంగీకుర్వంతి| కేచిత్తు యత్ర స్నేహాచ్చతుర్గుణం ద్విగుణం వా త్రిగుణం వా, తత్ర చతుర్గుణత్వాపాదనాయ ద్రవం స్నేహాచ్చతుర్గుణమిత్యనయా పరిభాషయా పఠితశేషం జలమేవేచ్ఛంతీతి|| 9||
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
శీతసలిలాప్లుతస్తు నిశాపర్యుషితపూతః శీతః| ఉష్ణా- ంభసి క్షుణ్ణాభిషుతపూతః ఫాంటః||10||
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः| उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
🔊 Audio coming soon
శీతసలిలేత్యాదినా శీతకషాయలక్షణం| ఉష్ణాంభసీత్యాది ఫాంటలక్షణం|| 10||
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
తత్ర సమ్యగ్రసవీర్యాదీన్యౌషధస్య సమీక్ష్య వ్యాధ్యాఽఽతు- రాదిబలతశ్చ నిర్యాసాదీనాం కల్పనాం మాత్రాంచ సంశ్రయేత్||11||
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా పంచానాం కల్పనానాం విషయభేదో భేషజస్య మాత్రా చోచ్యతే| తత్ర కల్పనాస్వౌషధస్య రసాదీని రసవీర్యవిపాకప్రభావగుణాంతరాణి సమ్యగతిశయేన సమీక్ష్య నిర్యాసాదీనాం పంచానాం కల్పనానాం యోజనాం మాత్రాంచ భిషక్ సంశ్రయేత్| వ్యాధ్యాతురదోషదూష్యాదీనాంచ బలవత్త్వే తేషాం బలాపేక్షయా కల్పనాం మాత్రంచ సంశ్రయేత్|| 11||
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
తథా చ కేచిదాహుః- మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ యోజ్యా తద్వచ్చ కల్పనా||12||
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
తథా చేత్యాదినా పూర్వోక్తస్యైవార్థస్య ప్రమాణీకరణం| మాత్రాయా వ్యవస్థా నాస్తీతి ప్రతిజ్ఞా నియమనిరాసాయోచ్యతే| వ్యాధ్యాదికం నానావిధైర్విశేషైరాలోచ్య సా మాత్రా యోజ్యా| న కేవలం మాత్రా యావత్ కల్పనాపి నిర్యూహాదికా తద్వదేవ విజ్ఞేయా| తేనైవం విజ్ఞేయం | కల్పనాయా విషయే వ్యవస్థా నాస్త్యపి తు వ్యాధ్యాదిక-మాలోచ్య సా యోజ్యా|| 12||
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
ఇత్యలమేతదుపదిష్టం బుద్ధిమతాం జ్ఞానప్రబోధాయ| యథా తు సర్వే భిషజో విజ్ఞాస్యంతి తథోపదేక్ష్యతే| నిర్యాసస్య మధ్యమా మాత్రా చతుష్పలం| కల్కచూర్ణయోః కర్షః| పలత్రయం తదా- ఽఽలోడనే||13||
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय| यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते| निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्| कल्कचूर्णयोः कर्षः| पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యుపసంహారే| ఏవం మాత్రయాః కల్పనాయాశ్చ యదుక్తం తద్బుద్ధిమతాం పటుధియాం జ్ఞానప్రబోధాయాఽలం పర్యాప్తముపదిష్టం| సర్వే భిషజో మందమధ్యమప్రజ్ఞా అపి యథా విజ్ఞాస్యంతి తథోపదేక్ష్యతే-నిర్యాసస్యేత్యాది| నిర్యాసస్య నిర్యాసాధారద్రవ్యస్య| సుబోధం| తదితి సంభవాత్ కల్కస్య పరామర్శః| పలత్రయమాఽఽలోడనసంభావినో ద్రవస్య||13||
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
నిర్యూహే భేషజపలముదకార్ధప్రస్థేఽధిశ్రిత్య పాదశేషితమవ- తారయేత్||14||
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
నిర్యూహే క్వాథే భేషజస్య పలముదకస్యార్ధప్రస్థః షోడశపలాని| పాదశేశశ్చత్వారి పలాని| తచ్చ నిర్యూహే ద్రవ్యజలక్వథితశేషాణాం మానం కృష్ణాత్రేయమతానుసారిణాచార్యేణోక్తం| తథా చ తత్ర పఠ్యతే 'క్వాథం ద్రవ్య్యపలే కుర్యాత్ ప్రస్థర్ధం పాదశేషితమీతి| చరకగ్రంథే చైవంవిధా పరిభాషా న విద్యతే, యతః సోఽసమాప్త ఏవ తంత్రే బ్రహ్మభూయం గతః| కృష్ణాత్రేయపరిభాషా ప్రదర్శితశ్చార్థశ్చరకస్యాప్యనుమత ఏవేత్యనుమిమీమహే| యతః సర్వతంత్రకృతాం చతుష్పలా మధ్యమా మాత్రా పాతవ్యా కషాయస్యేత్యభిమతం| తథా చ సుశ్రుతే సూత్రస్థానే సంశోధన సంశమనీయేఽధ్యాయే పఠ్యతే -'వ్యాధ్యాదిషు తు మధ్యేషు క్వాథస్యాఽంజలిరిష్యతా ఇతి| ఏతచ్చ చరకమునినా న ప్రతిషిద్ధం| అప్రతిషిద్ధం చ పరమతమనుమతమేవేతి తంత్రన్యాయః| యా చ ఖరణాదసంహితాభట్టారహరిశ్చంద్రకృతా శ్రూయతే, సా చ చరకప్రతిబింబరూపైవ లక్ష్యతే| తత్రాఽపి పఠ్యతే-'కషాయాత్ షట్పలం పిబేదీతి| పునశ్చ న్యూనాం న్యూనతరాం చ తామితి పాఠాద్యైషా షట్పలా మాత్రా సోత్తమైవేతి మన్యతే| తతో న్యూనా చతుష్పలా మధ్యమేతి| తస్మాచ్చరకస్యాపి చతుష్పలైవ మాత్రాఽభిమతేతి గమ్యతే| న చైతతంత్రన్యాయేనైవ వ్యవస్థాప్యతే యావత్తత్ర చరకగ్రంథ ఏవ చతుర్ణామేవ కషాయకల్పనానాం ప్రయోగః పఠ్యతే| తథా చ పిత్తగుల్మే రోహిణ్యాదీనాం కషాయశ్చతుష్పలో ఘృతేన సమః పేయ ఇత్యుక్తః| న చైతదేవ వచనమన్యేషు కషాయేష్వపి తథాభావానుమానాయ బోద్ధవ్యం| సర్వత్రైవ తథావిధాయాః ప్రయోగః ప్రసిద్ధేరబాధిత్వాల్లక్ష్యవత్తంత్రత్వాచ్చ| లక్షణస్య తాత్స్థ్యాత్ సిద్ధం సర్వత్ర చతుష్పలా కషాయస్యమాత్రా పాతవ్యేతి| పాదశిష్టం చ క్వథితం గ్రాహ్యమిత్యేతదపి సర్వతంత్రకృతామపి విహితవిధానం| తథా చ ఖరణాదసంహితాయాం పాదేన పాదేన శేషయేదితి| చాక్షుషేణసంహితాయాం పాదవశేషం క్వథితం చ విద్యాదితి| తథా స్నేహేషు గ్రాహయేత్ పాదశేషితమితి| ఏతచ్చ పరమతమప్రతిషిద్ధం చరకస్యానుమతమేవ| కేవలమత్రైవ విప్రతిపత్తిః| యదేకే ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణం క్వాథ్యం జలమిచ్ఛంతి| కృష్ణాత్రేయస్తు షోడశగుణం| సుశ్రుతాధ్యాయినస్తు కేచిచ్చతుర్గుణం పఠంతి, కేచిదష్టగుణం| చతుర్గుణత్వమష్టగుణత్వం షోడశగుణత్వం చ కిం శుష్కద్రవ్యమానేనాఽఽహోస్విదాఽఽర్ద్రద్రవ్యమానేనేత్యస్య వికల్పనస్య ప్రసంగ ఏవ నాస్తి| శుష్కద్రవ్యేషు విశేషబుద్ధేరభిన్నత్వాత్| ఏవం స్థితే చతుర్గుణాఽష్టగుణదర్శనే సాధుప్రయోగే న భవతీత్యుపేక్షాం కృత్వా షోదశగుణపక్ష ఏవ కృష్ణాత్రేయతో వాగ్భటేనాఽంగీకృతో యతశ్చరకస్యైష ఏవ పక్షః| యేన చతుష్పలాయాం పాతవ్యమాత్రాయాం సిద్ధాయామతీసారే పలం వత్సకబీజస్యేత్యాహ| కౌష్ఠికే చ పటోలాద్యే పలమితి| అన్యథా ద్రవ్యపలాచ్చతుర్గుణేఽష్టగుణే వా జలే క్రియమాణే చతుర్భాగావశేషస్య క్వథితస్య పలం పలద్వయం వా ప్రాప్నోతి| తస్మాత్ షోడశగుణపక్ష ఏవ శ్రేయాన్| కృష్ణాత్రేయమతానుసారేణైవ ద్రవ్యాణాం పలమిత్యుక్తం| తదేవ చరకస్యాఽభిమతమేవేత్యత్ర పటోలమూలాద్యం వత్సకబీజం చ జ్ఞాపకం| తేన యత్ర యావంతి ద్రవ్యాణి పఠ్యంతే తత్ర తేషాం తావంతో భాగా విధేయాః యావద్భిర్భాగైః సముదితానాం ద్రవ్యాణాం పలం భవతి| యథా నాగరాద్యే త్రికార్షే త్రిపలాదీనాం చేతి| తర్హి కథమన్యథా ప్రయుజ్యతే| ప్రసిద్ధేరవిచ్ఛేదాత్| తస్మాత్ ప్రసిద్ధ ఏవ ప్రయోగోన్యాయ్యః| తథా చ శాస్త్రదృష్టా అపి ప్రయోగాః ప్రసిద్ధేరవిచ్ఛేదపారంపర్యేణ వృద్ధవైద్యైః ప్రయుజ్యంత ఏవ| యథా వమనేషూష్ణాస్య మధునః ప్రయోగేఽనుజ్ఞాతే శాస్త్రకృద్భిర్వృవైద్యాస్తన్న కుర్వంతి| ఏవం చ బ్రువతే యద్యుష్ణస్య మధునః ప్రయోగే అపక్వప్రత్యాగమనం హేతురుద్దిష్టః, యత్ర తు దోషాదివశాన్న ప్రత్యాగమనం భవతి తత్ర దోషాయైవేతి| తస్మాదప్రయోగ ఏవ సాధుః| ఇదంచాహుః-'తస్మాత్ సత్యపి నిర్దేశే కుర్యాదూహం స్వయం ధియా| వినాపి తర్కాద్యా సిద్ధిర్యదృచ్ఛా సిద్ధిరేవ సా||' ఇతి| తథా శ్లైష్మిగుల్మాదివిషయేష్వపి హింగ్వాదిషు శేషద్రవ్యసమైరేవ భాగైర్హిగ్వాదీనాం ప్రయోగమిచ్ఛంతి| శాస్త్రే తు 'యచ్చూర్ణం గుటికా యా వా విహితా వాతగుల్మినాం| ద్విగుణక్షారహిఙ్వమ్లవేతసాస్తాః కఫే హితాః|' ఇతి పఠ్యంతే| ఆనేకం చ ప్రయోగం కల్పనాంతరేణ శస్త్రే పఠితం| వృద్ధవైద్యాః కల్పనాంతరేణ ప్రయుంజత ఏవ| తస్మా దేవంవిధే ప్రసిద్ధిరేవ న్యాయ్యా| ఇతి నిర్యూహవిధిః పాచనాదిషు| స్నేహాదిసాధనయాఽపి యత్ర నిర్యూహః సాధ్యతే తత్రాప్యేష ఏవ విధిరసతి వాచనికే విధౌ|| 14||
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
శీతఫాంటయోరౌషధపలం షట్చతుర్భిరంబుపలైరాసుతమితి||15||
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
శీతేత్యాది| యథాసంఖ్యేన శీతే షడ్భిర్జలపలైరాఽఽసుతమౌషధపలం| ఫాంటే చతుర్భిరితి కల్పనా|| 15||
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
స్నేహపాకే త్వనిర్దిష్టప్రమాణే సముదితస్య ద్రవస్య పాదేన స్నేహో యోజ్యస్తత్ పాదేన కల్కః| అన్యే పునః పఠంతి- స్నేహపాకే త్వమానోక్తౌచతుర్గుణవివర్ద్ధితం| కల్కస్నేహద్రవం యోజ్యమధీతే శౌనకః పునః| స్నేహే సిధ్యతి శుద్ధాంబునిష్క్వాథస్వరసైః క్రమాత్| కల్కస్య యోజయేదంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం| పంచప్రభృతి తు ద్రవం పృథక్స్నేహసమమేవావపేత్| అనిరుపిత- కల్పనం చ భైషజ్యం కల్కీకుర్యాత్| అథైకధ్యం ప్రతిసం- సృజ్యా-ధిశ్రిత్య చ నిర్యూహవత్ సాధయేత్| తత్ర యదా విరమతి శబ్దః ప్రసాదమాపద్యతే స్నేహో యథాస్వం వర్ణగంధరసోత్పత్తిర్భైషజ్యమంగులీభ్యాం మృద్యమానామనతిమృద్వ- నతిదారుణమనంగులిగ్రాహి చ స్యాత్| స కాలస్తస్యాఽ- వతరణాయ| అపి చ- ఘృతస్య ఫేనోపశమస్తైలస్య తు తదుద్భవః| లేహస్య తంతుమత్తాప్సు మజ్జనం సరణం న చ| అథాఽవతార్య శీతీభూతమహతేన వాససా పరిపూయ శుచౌ దృఢే కలశే సమాసిచ్య పిధానేన పిధాయ శుక్లేన వస్త్ర- పట్టేనాచ్ఛాద్య సూత్రేణ సుబద్ధం స్వనుగుప్తం శుచౌ దేశే సుస్థితం స్థాపయేత్||16||
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः| अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः| स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्| पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्| अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्| अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्| तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्| स कालस्तस्याऽ- वतरणाय| अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः| लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च| अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
పాకప్రసంగేన స్నేహపాకానామనుక్తమానానాం నియమ ఉచ్యతే| యత్ర సామాన్యేనోక్తమేభిర్ద్రవ్యైరయం స్నేహః పక్తవ్యం ఇతి| యత్ర కస్యచిత్ క్వాథాదేః పరిమాణముక్తం కస్యచిన్నోక్తం తత్ర చ స్నేహద్రవౌషధానామిదం మానం విజ్ఞేయం| కిమిత్యాఽఽహ-సముదితస్యేత్యాది| సముదితస్యేత్యనేనైతద్దర్శయతి| యత్ర సర్వేషాం క్వాథాదీనామనిర్దిష్టపరిమాణత్వం తత్ర తేషామన్యోన్యసమానానాం మిశ్రీభూతానాం చతుర్థాంశేన స్నేహో యోజ్యః| తథా యత్ర హి ద్రవోద్దేశే కించిద్ద్రవం స్నేహసమం స్నేహాద్ ద్విగుణం త్రిగుణం వా పఠ్యతే కించిచ్ఛాఽనిర్దిష్టపరిమాణం తత్ర నిర్దిష్టపరిమాణం యథాశ్రుతమేవ కృత్వా నిర్దిష్టప్రమాణేన తథా పూరయితవ్యం యథా సముదితం స్నేహచతుర్గుణం భవతి| యత్ర పునః కించిచ్చతుర్గుణమేవ పఠితం కించిచ్చానిర్దిష్టం ప్రమాణం తత్ర శ్రుతావనుష్ఠితాయామనిర్దిష్టమానం ద్రవం స్నేహసమమిత్యేషైవ పరిభాషా ఆపతతి| ఏవం స్నేహాచ్చతుర్గుణం సముదితం ద్రవమిత్యర్థాదుక్తం| స్నేహాచతుర్థాంశేన కల్కః| సముదితస్య ద్రవస్యేతి యదుక్తం తన్న సర్వత్ర విజ్ఞేయం| అపి త్వేకద్రవ్యాదికే యావచ్చత్వారో ద్రవాస్తావత్ సముదితస్యేతి విజ్ఞేయం| అన్యే పునరాచార్యాః స్నేహపాక ఇత్యాదిశ్లోకం మానప్రదర్శనాయ పఠంతి| యః స్నేహః శుద్ధాంబునా సాధ్యతే తత్ర కల్కస్య స్నేహాచ్చతుర్థమంశం యోజయేత్| యత్ర తు నిష్క్వాథేన సాధ్యతే తత్ర స్నేహాత్ షష్ఠమంశం కల్కస్య యోజయేత్| యత్ర తు స్వరసేన తత్రాష్టమాంశం| కల్కస్యేత్యనేన కల్కోద్దేశేనైవ మతాంతరముక్తం| స్నేహద్రవయోస్తు పరమతమప్రతిషిద్ధం తేషామనుమతమేవేతి విజ్ఞేయం| పంచప్రభ్రుతి తు ద్రవం పృథక్ ప్రత్యేకం స్నేహసమమావపేత్| అత్ర వృద్ధవైద్యానుస్మరణావిచ్ఛేద ఏవాచార్యేణాఽఽగమత్వేనోపనిబద్ధః| న చానిబద్ధపూర్వమాగమమాచార్యస్య ప్రదర్శయితుం యుక్తమిత్యాశంక్యాచార్యేణ యస్మాద్దృద్ధవైద్యానుస్మర్యమాణమార్చార్యచరకోక్తం లింగమనుమాపకం విద్యతే| తథా చ చరకే వాతశోణితచికిత్సితే త్రాయంత్యాద్యే పరుషకాద్యే చ ఘృతే కషాయే చ పరుషకద్రాక్షాకాశ్మర్యేక్షివిదారీణాం రసాః పృథక్స్నేహసమాః పఠితాః| అతోఽనుమీయతేఽన్యత్రాఽప్యేవమితి పారంపర్యవిచ్ఛేదస్య చాగమత్వమప్రతిహతమితి సర్వశాస్త్రేషు గృహీతమేవ| యస్మింశ్చ భైషజ్యే విశిష్టా కల్పనా నిర్యాసాదికా నోక్తా తద్భైషజ్యం కల్కీకుర్యాత్| యేషు కేషుచిత్ స్నేహాపాకేష్వవిశేషేణౌషధాని పఠితాని న తు తేషాం కల్పనావిశేషస్తత్ర తేషాం కల్క ఏవ యోజ్య ఇత్యర్థః| ఏకధ్యం మిశ్రీభావేన| నిర్యూహవదితి సుఖోపవిష్టః సర్వతః సకలమవలోకయన్ దర్వ్యాఽవఘట్టాయన్ మృదునా పరితః సముపగచ్ఛతాఽనలేన సాధయేదిత్యుక్తం| తత్ర యదేత్యాదినా పచ్యమానస్నేహస్యాఽవతరణకాలః| వటకానాం తు లేహపూర్వత్వాత్ పృథఙ్నోక్తం| సుబోధం| అపి చేత్యాదినా ఘృతాదివిశేషేణ| సుబోధం| తదుద్భవః ఫేనోద్భవః| సరణమనేకశో గమనం| తస్యాభావః| పరిపూయ పరిస్రావ్య| సుబోధం| ఏవమాఽఽచార్యేణ కల్పనా ఉక్తాః| ఇదంతు విచార్యం| యదేతదౌషధసంస్కృతం షడంగాదిజలముక్తం తత్ర తు ద్రవ్యోదకక్వథితశేషాణాం కిం మానమితి| తృడుపశమనాయ జలవత్ ప్రయుజ్యతో తత్ క్వాథపాకపరిభాషా న సంభవతి| తథా చాత్ర కేచిత్ పఠంతి- అనుక్తే పరిమాణే తు ద్రవ్యాణాముదకస్య చ| తృష్ణాశాంత్యై కథంతోయమౌషధంచ పునః కథం|| చతుర్గుణం యది ద్రవ్యాదథవా షోదశాంశకం| చతుర్భాగాఽవశేషే తు బహుద్రవ్యం ప్రయుజ్యతే|| క్రియమాణవిధిశ్చైష న ప్రసిద్ధిముపాగతః| తస్మాద్వినా తు శాస్త్రేణ ప్రసిద్ధిం సముపాశ్రయేత్| యదేవ తావచ్ఛాస్త్రేణ సమాఖ్యాతం పరిస్ఫుటం| ప్రసిద్ధిమాశ్రితైర్వైద్యైస్తదపి క్రియతేఽన్యథా|| నిర్దిష్టం మధుశాస్త్రేణ వమనే గుణదర్శనాత్| న చ తత్ క్రియతే వైద్యైః ప్రత్యాగమనశంకయా|| వారుణ్యామాఽఽసుతాః ప్రోక్తా దేవదారువచాదయః| జలేనోత్క్వథితాః ప్రాయస్తే ప్రసిద్ధాశ్చ కర్మణి|| ఉక్తం చ శాస్త్రకారేణ కుర్యాదూహం స్వయం ధియా| వ్యాఖ్యానముపదేశశ్చ తంత్రయుక్తిశ్చ కీర్త్తితా|| తత్రోపదేశవచనం యత్ ప్రోక్తం శాస్త్ర ఏవ హి| విశేషేణ యదాఽఽఖ్యానం తద్వ్యాఖ్యానమిహేష్యతే|| వివిధం వా యదాఖ్యానం ప్రసిద్ధమనిబంధనం| వృద్ధవైద్యాగతం తద్ధి వ్యాఖ్యానమితి సంజ్ఞితం|| ఆగమస్మర్యమాణోఽయం నైవ శాస్త్రనిబంధనః| తస్మాత్ స్మరణమేవాఽత్ర యథా వైద్యక్రమాగతం|| తథైవ భిషజా కార్యో ద్రవ్యోదకపరిగ్రహః|| ఇతి| ఏవం వృద్ధవైద్యాఽఽగతం ప్రస్థాదిమానం నైవాస్మాభిరుచ్యతే| సర్వేష్వేవౌషధోకకేష్వౌషధానాం సంఖ్యావిశేషనిరపేక్షాస్తథావిధా భాగా విధేయాః| యథా ద్రవ్యసముదాయస్య వ్యాధ్యాద్యపేక్షమర్ధపలం వా కర్షత్రయం వా పలం వా భవతి| న చ పలమధికమాత్రా క్వాథసమా భవతీత్యాఽఽశంకా కార్యా| యతః క్వాథ్యే ద్రవ్యపలే షోడశజలపలాని దత్వా క్వథితశేషస్య చత్వారి పలాని గృహ్యంతే| తృడ్శమనే తు జలే ఔషధపలేనోదకస్య ప్రస్థద్వయమాత్రద్రవమానేన తతోఽప్యధికం వా స్థాల్యామధిశ్రీయతే| అర్ధశృతం చేదమేవ కల్ప్యతే| తస్మాత్ ద్రవ్యపలస్యాపి ప్రయోగే న విరుధ్య ఇతి| తథా యవాగూయూషపానకమాంసౌదనాఽఽసవాఽరిష్టాదిష్వపి ద్రవ్యాదిమానం నోక్తకం తత్రాపి వృద్ధవైద్యాఽవిచ్ఛేదపారంపర్యేణ ప్రతిపదోక్తం సజాతీయాఽనుమానేనైవాఽవాఽవగంతవ్యం| యస్మాద్బహిరేవ శాస్త్రేణనుబద్ధం ప్రయోగే ప్రతిష్ఠితం| తథా చ పఠంతి- అతశ్చ ప్రకృతం బుద్ధ్వా దేశకాలాంతరాణి చ| తంత్రకర్త్తురభిప్రాయానుపాయాంశ్చార్థమాదిశేత్|| ఇతి| అనేకం చైవం ప్రకారం ప్రసిద్ధ్యైవ జ్ఞాయత ఇతి కృత్వ శాస్త్రే నిబద్ధం| తథా చ - కుక్కుటాశ్చ మయూరాశ్చ తిత్తిరిక్రౌంచవర్తకాః| శాలయో మదిరాః సర్పిర్వాతగుల్మచికిత్సితం|| ఇత్యత్ర యథార్హం సంస్కారో గమ్యత ఏవ| అన్యత్ సమ్మోహభయాన్న ప్రదర్శ్యతే| అన్యతంత్రేషు పునరేవంవిధమపి పఠ్యతే- అనిర్దిష్టే ఘృతక్షీరవిశేషే గవ్యమిష్యతే| సైంధవం లవణేభ్యశ్చ క్షారేభ్యో యవశూకజః| తైలేభ్యస్తిలతైలంచ గోమూత్రం మూత్రకీర్త్తనే|| ఇత్యుక్తాః కల్పనాః|| 16||
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
పరిమాణం పునః షడ్వంశ్యో మరీచిః| తాః షట్సర్షపః| తేఽష్టౌ తండులః| తౌ ధాన్యమాషః| తౌ యవః| అతః పరం చతుర్గుణవృద్ధ్యాఽండికామాషకశాణకర్షపలకుడవప్రస్థా- ఽఽఢకద్రోణవహాః కల్ప్యంతే| ధరణం తు పలస్య దశమో భాగః| మాషకస్య పర్యాయో హేమో ధానకశ్చ| శాణద్వయస్య పర్యాయో ద్రంక్షణః కోలో వటకశ్చ| కర్షస్య సువర్ణమక్షం పిచుర్బిడాలపదకం పాణితలం తిందుకం కవలగ్రహః షోడ- శికా చ| కర్షద్వయస్య శుక్తిరష్టమికా చ| పలస్య ముష్టిః ప్రకుంచశ్చతుర్థికాబిల్వమాత్రంచ| పలద్వయస్య ప్రసృతో- ఽష్టమానం చ| కుడవస్యాఽంజలిః| కుడవద్వయస్య మానికా| ఆఢకస్య పాత్రం కంసశ్చ| దోణస్య నల్వణార్మణోన్మానఘట- కుంభకలశాః| ద్రోణద్వయస్య శూర్పః| తులా పునః పల- శతం| తాని వింశతిర్భార ఇతి| భవతి చాత్ర- శుష్కమేయేష్విదం మానం ద్విగుణం తు ద్రవాఽఽర్ద్రయోః||17||
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः| ताः षट्सर्षपः| तेऽष्टौ तण्डुलः| तौ धान्यमाषः| तौ यवः| अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते| धरणं तु पलस्य दशमो भागः| माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च| शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च| कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च| कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च| पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च| पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च| कुडवस्याऽञ्जलिः| कुडवद्वयस्य मानिका| आढकस्य पात्रं कंसश्च| दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः| द्रोणद्वयस्य शूर्पः| तुला पुनः पल- शतम्| तानि विंशतिर्भार इति| भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
🔊 Audio coming soon
పరిమాణం పునరిత్యాది| పరిమాణం సామాన్యేన మానం| వంశీ సుసూక్ష్మరజసోఽశు అణుః| తా ఇతి మరీచ్యః| త ఇతి సర్షపాః| తావితి తండులౌ| పునస్తావితి ధాన్యమాషౌ| అత ఇతి యవాత్పరముత్తరముత్తరం పూర్వస్య చతుర్గుణవృద్ధ్యా విజ్ఞేయం| ఏవం సతి చత్వారో యవా అండికా| చతస్రోఽండికా మాషకః| చత్వారో మాషకాః శాణః| ఏవం చతుర్గుణవృద్ధ్యా కర్షాద్యపి వహాంతం వాచ్యం| ధరణం పలస్య దశమో భాగః| షణ్మాషకా ఏకాఽండికా ఏకో యవస్రయో ధాన్యమాషా ఇతి| పర్యాయా మాషకాదీనాం సుబోధాః| శాణద్వయమర్ధకర్షః| తానీతి| తాని పలశతాని వింశతిర్భారః| యదేతదిహ మానముక్తం తచ్ఛుష్కేష్వేవ మేయేషు బోద్ధవ్యం| యదా తు ద్రవం జలక్షీరఘృతాద్యాఽఽర్ద్రం వా గుడూచీపంచమూలాదిమేయం తదైతదేవ మానం ద్విగుణం జ్ఞేయం| యద్యపి చ సామాన్యేన ద్రవార్ద్రయోర్ద్విగుణమానస్యోక్తత్వాత్ వంశ్యాదివహాంతం సర్వం ద్విగుణం ప్రాప్తం తథాపి కుడవాద్యేవ వహాంతం ద్విగుణం విజ్ఞేయం న తు వంశ్యాదిపలాంతం| వంశ్యాదావపి ద్విగుణే దూష్యమాణే అనేకమవిచ్ఛేదేన ప్రసిద్ధమసంశయఫలం చ ప్రయోగపూగం పరిహీయతే| తతశ్చ్యవనప్రాశాదిషు ప్రసిద్ధాన్మానాత్ ద్విగుణపలాని తైలాదీని ప్రాప్నువంతి| తథా నీలినీఘృతే ప్రసిద్ధాత్ సుధాక్షీరాదయౌగికమతియోగకర్త్తృద్విగుణం ప్రాప్నోత్యన్యాన్యపి శాణాదిషు విపరీతాన్యాపతంతి| తాని స్వయం వికల్ప్య యోజ్యాని| అత్ర చ ప్రమాణం చతుర్వింశతిపలమానం బస్తేశ్చతుః సువర్ణేన పలేన| నాఽష్టసువర్ణేన| అష్టసువర్ణేన హి బస్త్యౌషధస్య పక్త్వాఽఽశయేఽవకాశ ఏవ న విద్యతే| ఏవమండికామాషకశాణాదిష్వపి ప్రమాణీకర్త్తవ్యం| తస్మాత్ సామాన్యోక్తావపి కుడవాదిష్వేవ ద్విగుణత్వం విజ్ఞేయం, న వంశ్యాదిషు| అత ఏవ చ తులాయాః పలోక్తినియతత్వద్ ద్విగుణత్వాఽసంభవః| తథా చ పఠంతి- నిర్దేశస్యావిశేషేఽపి విశేషో రూఢిమాగతః| అవిచ్ఛేదాత్ ప్రవక్తృణాం శ్రోతృణాం చ క్రియావిధౌ|| కర్మణ్యణువిశేషేఽపి విశేషే లక్షణం స్థితం| ఆదిత్యం పశ్యతీత్యత్ర నాఽవిశేషాత్ ప్రయుజ్యతే|| ఇతి| అత ఏవ యదపి చాఽఽర్ద్రద్రవ్యాణాం ద్విగుణం మానముక్తం తన్నః సర్వేషామేవ కూష్మాండకాఽఽర్ద్రకేక్షుగండిరకాదీనామితి బోద్ధవ్యం| యాని పునః సహచరకంటకారికావాశాతావరీకుటజత్వక్కూష్మాండకాదీన్యాఽఽర్ద్రణ్యేవ ప్రసిద్ధప్రయోగాణి తేషాం ద్విగుణత్వే యథాస్వముక్తప్రయోగాఽసంభవః| శుష్కప్రసిద్ధానాం తు సద్య ఉద్ధృతానాం తైక్ష్ణ్యాద్యభావాదుపపన్న ఏవ ద్విగుణప్రయోగ ఇతి| అపి తు యేషాం శుష్కాణామేవ ప్రయోగః ప్రసిద్ధః ద్విగుణత్వసిద్ధేః సంభవాత్తు సద్య ఉద్ధృతాన్యేవ ప్రయుజ్యంతే తేషామేవ యత్ర తు కించిదాదిశ్యతే నాఽన్యత్ సతం ద్విగుణం వా త్రిగుణాది వోచ్యతే తత్ర ద్రవశుష్కకుడవాదినిరపేక్షమేవ| వ్యవహారప్రసిద్ధయోన్మానమాత్రేణైవ సమత్వాదికం విజ్ఞేయం| కుడవాదిస్మృతౌ తు పూర్వం| ఇత్యుక్తా కల్పనా|| 17||
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
పేషణాఽఽలోడనే వారి స్నేహపాకే చ నిర్ద్రవే| కల్పయేత్సదృశాన్ భాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితం| అనిర్దిష్టాఽప్రసిద్ధేషు మూలం గ్రాహ్యం త్వగాదిషు| స్నేహపాకస్త్రిధా మంధశ్చిక్కణః ఖరచిక్కణః| మందః కల్కసమే కిట్టే చిక్కణో మదనోపమే| కించిత్ సీదతి కృష్ణే చ వర్త్తమానే తు పశ్చిమః| దగ్ధోఽత ఊర్ధ్వం నిష్కార్యః స్యాదామస్త్వగ్నిసాదకృత్| మృదుర్నస్యే ఖరోఽభ్యంగే పానే బస్తౌ చ చిక్కణః| హిమవద్వంధ్యశైలాభ్యాం ప్రాయో వ్యాప్తా వసుంధరా| సౌమ్యం పథ్యం చ తత్రాద్యమాఽఽగ్నేయం వైంధ్యమౌషధం||18|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే భేషజకల్పో నామ అష్టమోఽధ్యాయః||19||
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु| स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः| हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
యత్ర పేషణాఽఽలోడనాదిసామాన్యేనోక్తం తత్ర వార్య్యై వేతి విజ్ఞేయమిత్యాహ-పేషణేత్యాది| యత్ర తూ ద్రవ్యతిరేకేణ పిష్ట్వా పిబేదిత్యేవమాద్యుక్తం | యత్ర చ స్నేహమేభిరౌషధైః పచేదితి చ ప్రోక్తం| తత్ర సర్వత్ర సలిలమేవేష్యతి ఇతి భావః| యత్ర తు ద్రవ్యాణ్యేవ పఠితాని న తు తేషాం పృథక్ప్రమాణం తత్ర సదృశాంస్తుల్యాన్ భాగాన్ కల్పయేత్| ఏతత్ పృథక్పఠితానాం మానం విజ్ఞేయం| సముదాయస్య చ మానం శబ్దేనైవ వాచ్యం| యథా దశమూలాఽఽఢక ఇత్యత్ర సముదితస్యైవాఽఽఢక ఇతి విజ్ఞేయం, న తు పృథగ్భూతస్యేతి భావః| యత్ర తు త్ర్యూషణత్రిఫలాదీనామేకవచనాంతానాం ప్రయోగస్తత్ర సముదాయస్యైవ భాగో విజ్ఞేయః| క్వచిత్తు కార్యానుమానాత్ ప్రత్యేకమిష్యతే| ప్రమాణం యత్ర నోదితమితి మానవాచినః శబ్దస్యాప్రయోగ ఉక్తః| తత్ ప్రయోగే తు యథాప్రాప్తమవగంతవ్యం| తేనాఽగస్త్యాదికే ఘృతాదీనాం పిప్పలీచూర్ణేనాఽసామ్యం| భేషజస్య కల్పనా ఉక్తా| కేవలమిదం న జ్ఞాయతే యద్యత్ర క్వచిత్ ద్రవ్యముక్తం తత్ర తస్య వింగృహ్యతామితి| యస్మాద్ ద్రవ్యాణాం త్వక్సారపిచ్ఛామూలఫలకుసుమక్షీరశాఖాదిభేదేనాఽనేకధా ప్రయోగే దృష్టః ఇత్యత్రాఽఽహ-అనిర్దిష్టాఽప్రసిద్ధేష్విత్యాది| యత్ర త్వగాదీనామన్యతమం శబ్దేనోక్తం తత్రాఽవివాదః| యత్ర పునర్విశేషస్త్వగాదిషు న నిర్దిష్టోఽప్రసిద్ధత్వాదౌషధసంగ్రహకర్త్తృభ్యో న ప్రాప్యతే తత్ర మూలమేవ గ్రాహ్యం| తథా చ కశ్చితంత్రకారః పఠతి - వచనాచ్చ సదా కార్యం ఫలమూలాది యత్స్మృతం| భిషగ్వ్యంజితే ద్రవ్యే మూలం దద్యాద్ విశేషతః|| వ్యక్తేరనుపలబ్ధౌ తు మూలమేవ ప్రదాపయేత్| మూలవీర్యా హి భూయిష్ఠమౌషధీః పరిచక్షతే| మూలాఽలాభే తు దాతవ్యం మూలతుల్యగుణంచ యత్|| ఇతి| మందాదిభేదేన త్రిధా స్నేహపాక ఉక్తః| కల్కసమోఽతిమార్దవాత్| మదనం మాక్షికమలం| సీదతి సంఘాతం న గృహ్ణాతి| అతః ఖరలక్షణాదూర్ధ్వం యో దగ్ధో భవతి స తు నిష్కార్యః స్యాత్| మందలక్షణాత్ పూర్వమామః సత్త్వఽగ్నిసాదకృత్| మృద్విత్యాదినా మందాదీనాం విషయనిర్దేశః| మృదుర్మందః ఇతి పర్యాయౌ| ఉపసంహరన్నాహ-హిమవదిత్యాది| వసుంధరా భుర్హిమవతా వింధ్యేన చ ప్రాయో వ్యాప్తా| దక్షిణో భూభాగో వింధ్య ఉత్తరో హిమవాన్| తత్రైవం స్థిత ఆదౌ భవమాఽఽద్యం హైమవతం సౌమ్యం దేహే చ పథ్యం|| వైంధ్యమాఽఽనేయం| తస్య పథ్యాపథ్యత్వేనాఽనుక్తేర్విషయవిశేషేణ పథ్యత్వముక్తమితి| అత్ర చ కేచిచ్చరకాచార్యమతనుసారేణ ప్రమాణోపపన్నప్రసిద్ధాఽవిచ్ఛిన్నవ్యవహారప్రదర్శనపరాః శ్లోకైః పరిభాషాః పఠంతి| తాః వికల్ప్య యోజ్యాః| చరకోక్తాః పరిభాషాః- పరిభాషాఃప్రవక్ష్యంతే చికిత్సాయాం సుసంశ్రితాః| ద్రవ్యాణి షోడశగుణే సలిలే క్వాథయేద్భిషక్|| చతుర్థశేషః పూతస్తు కషాయో గ్రాహ్య ఇష్యతే| అథ క్వాథ్యేషు తేషూక్తం తోయాదన్యద్ ద్రవం భవేత్|| తచ్చాంబువత్ ప్రయోక్తవ్యం తత్ షోడశగుణం తతః| ద్రవం యత్తత్ర పఠితం క్షీరం వా దధిమస్తు వా|| మూత్రం తక్రం సురాగండం యది వాఽప్యమ్లకాంజికం| జలవత్ షోడశగుణం తత్స్యాత్ పాదాఽవశేషితం|| అనిర్దిష్టే ప్రమాణే తు క్వాథ్యానాం చ ద్రవస్య చ| కషాయపాకకల్పోఽయం కృష్ణాఽఽత్రేయేణ వర్ణితః|| కర్త్తవ్యం సతి నిర్దేశే యథానిర్దేష్టమేవ హి| అస్యాస్తు పరిభాషాయాః షడంగాదావసంభవాత్|| తత్ర ప్రసిద్ధిమాశ్రిత్య భేషజేషు జలేషు చ| తథా విధేయా భాగాః స్యుర్వ్యాధ్యాదిసదృశా యథా|| తస్మాదర్ధపలం వాపి ద్విప్రస్థముదకస్య తు| తతోఽధికం వా కర్త్తవ్యమూహాపోహవిశారదైః|| హీనం వాపి తతః కార్యమేవం యూషే చ పానకే| మాంసౌదనాసవారిష్టపేయాసు చ వితర్కయేత్|| స్నేహాదిసాధనాయోక్తో నిర్యూహో యత్ర యత్ర హి| తత్రాఽపి షోడశగుణః పక్షోఽయం పరిగృహ్యతే|| ద్రవ్యం స్నేహసమం క్వాథ్యమత్ర పక్షే ప్రయుజ్యతే| కషాయ ఏవ చేత్తత్ర ద్రవార్థం కేవలో భవేత్|| తథాన్యదపి తత్రోక్తం ద్రవం క్షీరాదికం భవేత్| తతోఽనురూపం సంఖ్యాయ ద్రవ్యం తోయేన సాధయేత్|| ద్రవ్యం స్నేహసమం క్వాథ్యమన్యత్రాఽపి ద్రవే సతి| న తత్ర యుజ్యతే తస్మాదనురూపేణ కల్పయేత్|| అన్యే తు భిషజః ప్రాహుః క్వాథ్యాన్యష్టగుణోఽంభసి| క్వాథ్యం తు భవతి స్నేహాదత్ర ద్విగుణమౌషధం| కషాయేణైవ చేత్సాధ్యః సత్యన్యస్మిన్ ద్రవే తథా| సాధయేదనురూపేణ కేచిదేవం ప్రచక్షతే|| చతుర్గుణేన తోయేన క్వాథయేదౌషధాని తు| ౠషీణాం సుశ్రుతాదీనాం సర్వేషాం మతమీదృశం|| ఏతావాంస్తు విశేషోఽత్ర శేషమాత్రాఽపి పూర్వవత్| క్వాథ్యం తు భేషజం స్నేహాదత్ర పక్షే చతుర్గుణం|| పలవ్యపేక్షయా ద్రవ్యాదథ తోయం చతుర్గుణం| ప్రస్థవ్యపేక్షయా ద్రవ్యాద్యదా తోయం చతుర్గుణం|| క్రియతే ద్విగుణం క్వాథ్యం తతః స్నేహాత్ప్రయుజ్యతే| ద్రవాణాం ద్విగుణం ప్రస్థం శుష్కాత్ప్రస్థాద్యతో మతః|| ప్రసిద్ధిస్తు చికిత్సాయాం ద్విధా హి భిషజామిహ| పలవ్యపేక్షయాఽప్యస్తి తథా ప్రస్థవ్యపేక్షయా|| సుధ్రుతస్య తు యః పూర్వముపన్యస్తశ్చిరంతనః| పాఠః పలవ్య్తపేక్షాయాం జ్ఞాపకం తదుదాహృతం|| ఇత్యేవం త్రివిధః ప్రోక్తః కషాయగ్రహణం ప్రతి| ఏవమన్యత్ర సర్వేషాం కల్కాత్ స్నేహశ్చతుర్గుణః| చతుర్గుణం ద్రవం స్నేహాద్యత్ర యత్ పఠ్యతే ద్రవం| అనుక్తే తు ద్రవే దేయం జలమేవ చతుర్గుణం|| కల్కకల్పస్తు చరకే కషాయాణాం న కీర్తితః| స్నేహపాకవిధిస్తూక ఏవం దృఢబలేన తు|| చరకోఽర్ధకృతే శాస్త్రే బ్రహ్మభూయం గతో యతః| కషాయస్య తు పేయస్య యది వా కల్కచూర్ణయోః| మాత్రా దృఢబలేనాపి తత్రేతి పరిభాషితా| చరకోక్తైర్మయా వాక్యైరనుమానాత్ ప్రసాధితా|| అనుక్తాపి యథా మాత్రా పశ్చాద్వక్ష్యామ్యహం తథా| ఏషాం కషాయకల్పానాం ప్రవిభాగో విధీయతే|| కషాయకల్పే త్రివిధే యశ్చతుర్గుణితోదకః| కషాయకల్పః స్నేహేషు సాధ్యేష్వేవ సమాశ్రితః|| వైద్యైః ప్రాయేణ న తథా యః షోడశగుణోదకః| చతుర్గుణోదకే పక్షే స్నేహాద్ ద్రవ్యం చతుర్గుణం|| అష్టావింశం పలశతం క్వాథ్యద్రవ్యస్య జాయతే| స్నేహప్రస్థే విపక్తవ్యే శుష్కం తచ్చ భవేద్యది|| ఆర్ద్రే చేదుద్ధృతం సద్యస్తతః పలశతద్వయం| స్నేహప్రస్థే భవేత్సాధ్యే షట్పంచాశత్పలాధికం|| ఏవం బహుత్వాద్ ద్రవ్యస్య యశ్చతుర్గుణితోదకః| సకల్పోఽభిమతస్తత్ర స్నేహః స్యాద్వీర్యవత్తరః|| సహస్రపాకాః స్నేహాస్తు శతపాకాశ్చ కీర్త్తితాః| సుభావితం స్వల్పమపి ద్రవ్యం తద్బహుకర్మకృత్|| తస్మాద్బహుతరం ద్రవ్యం యత్ర పక్షే ప్రయుజ్యతే| స్నేహపాకేషు సః శ్రేయానిత్యేష తు మయాశ్రితః|| స్నేహపాకవిధావేవ ప్రయోగస్తస్య యుజ్యతే| పాచనాః శమనీయాశ్చ యే కషాయా జ్వరాదిషు|| ఉదీరితాః పునస్తేషు కషాయేశూపకల్ప్యతే| చతుర్గుణోదకే పేయం కషాయస్య ఫలం భవేత్|| తస్మాద్ ద్రవ్యపలం వైద్యాః పాచనేశు ప్రయుంజతే| మాత్రాం తు వైద్యాః క్వాథస్య పాయయంతి చతుష్పలాం|| క్రియమాణాః ప్రసిద్ధోఽయం పారంపర్యాగతో విధిః| బాధితుం శక్యతే నైవ జ్ఞాపకం చాత్ర విద్యతే|| పలం వత్సకబీజస్య శ్రపయిత్వా రసం పిబేత్| ఆచార్యచరకేణైవ మతిసారే తు భాషితం|| పటోలాద్యే కషాయే చ క్వాథ్యద్రవ్యపలం కృతం| చతుర్గుణేన తోయేన పచేద్ ద్రవ్యపలే సతి|| చతుర్భాగావశేషం తు పేయం క్వాథపలం భవేత్| శాస్త్రే కుష్ఠే చ మాత్రా సా మహతీ సంప్రకాశితా|| చతుష్పలా కషాయస్య మాత్రా యా భిషజాం మతా| పలే చతుర్గుణజలే సా మాత్రా న ప్రసిధ్యతి|| ఏవం సతి చ సాధ్యం స్యాద్భేషజానాం చతుష్పలం| చతుష్పలస్య ద్రవ్యస్య క్వథితస్య చతుర్గుణే|| తోయే చతుర్థశేషస్య పేయః క్వాథశ్చతుష్పలః| భట్టారహరచింద్రేణ ఖరణాదే ప్రకీర్త్తితా|| పాతవ్యా షట్పలా మాత్రా తస్య ద్రవ్యపలాని షట్| క్వాథ్యాని సంప్రయుజ్యంతే జలం ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణం|| పటోలాద్యే చ తేనాపి క్వాథ్యద్రవ్యపలం కృతం| ఖరణాదకృతా మాత్రా పేయా తేనైవ షట్పలా|| పరస్పరవిరుద్ధం తత్తస్యాప్యేతత్ ప్రయుజ్యతే| అప్రసిద్ధో విధిశ్చాయం కషాయస్య జ్వరాదిషు|| న షట్పలాని క్వాథ్యంతే న చ తోయం చతుర్గుణం| చతుర్గుణోదకా తస్మాత్ పరిభాషా న యుజ్యతే|| జ్వరాదీనాం కషాయేషు స్నేహేష్వేవ హి సా మతా| కృష్ణాత్రేయమునిప్రోక్తా యా షోడశగుణోదకా|| జ్వరాదిషు కషాయాణాం గ్రహణం క్రియతే తయా| చతుర్గుణోదకా యాఽపి పరిభాషోపదిశ్యతే|| తత్రాపి హి విశేషోఽయమన్యః కైశ్చిదుపాశ్రితః| స్నేహేషు పలనిర్దేశో యేషు యేషు న విద్యతే|| ప్రస్థవ్యపేక్షయా చాఽత్ర సంఖ్యేయమదుకౌషధం| పలవ్యపేక్షయా చాఽపి సమాచారో ద్విధా అపి|| పూర్వం ప్రస్థవ్యపేక్షా యా ప్రోక్త విజ్ఞాపకే సతి| ద్రవ్యాణాం పలనిర్దేశో యత్రోక్తో మిశ్రకే తథా || పలవ్యపేక్షయైవాత్ర తోయమేవం చతుర్గుణం| ప్రదేశాంతరనిర్దేశాచ్చరకేఽప్యనుమీయతే|| కషాయమాత్రా పాతవ్యా మద్యప్యపరిభాషిత| స్వర్ణక్షీర్యాదికే యోగే పాందురోగచికిత్సితే|| పాతవ్యా కథితా మాత్ర గోమూత్రేణ చతుష్పలా| రోహిణీ కటుకాదీనాం పిత్తగుల్మచికిత్సితే|| ఘృతం ముక్త్వా కషాయస్య ప్రోక్తా మాత్రా చతుష్పలా| అతోఽనుమానాచ్చరకే సిద్ధా మాత్రా చతుష్పలా|| ద్రవ్యాణాం చ పలం క్వాథ్యం పటోలాద్యే ప్రకీర్త్తితం| పలం వత్సకబీజస్య నిర్దిష్టం చాఽతిసారికే|| తత్ షోడశగుణే తోయే యది న క్వాథ్యతే తతః| చతుర్గుణోదకే తోయే పేయం క్వాథపలం భవేత్|| ఇత్యేతత్ షోదశగుణం తోయం యత్ర ప్రయుజ్యతే| ఏషైవ చరకస్యాపి పరిభాషాఽనుమీయతే|| పాతవ్యేషు కషాయేషు ముస్తపర్పటకాదిషు| విశేషః కథ్యతేఽన్యోఽపి మానే శుష్కద్రవాశ్రయే|| శుష్కద్రవ్యాశ్రయం మానం నిర్దిశ్య యదుదాహృతం| ద్రవేషు ద్విగుణం మానం సద్యశ్చైవోద్ధృతేషు చ|| ద్విగుణం మానమిత్యేతదాఽఽరభ్య కుడవాదితి| శుష్కాణాంచ ద్రవాణాంచ సమం తు కుడవాదధః|| తులాయామపి నైవేష్టా ద్విగుణా మానకల్పనా| తులాపలశతం చైవ తచ్ఛుష్కద్రవ్యయోర్మతం|| పలం చతుర్గుణం చేష్టం ప్రసిద్ధజ్ఞాపకాదికం| సహాచరతులాయాస్తు రసే తైలఢకం పచేత్|| యదుక్తం శతమేవాత్ర పలానాం పరిగృహ్యతే| చతుఃసువర్ణమేతచ్చ పలం నాఽష్టసువర్ణకం|| ద్రవ్యస్య ద్విగుణత్వే స్యాత్పలమష్టసువర్ణకం| నైవాంజలౌ న ప్రసృతే న పలే న పలాదధః| ద్రవాణామౌషధానం హి ద్విగుణం మానమిష్యతే| ద్విగుణత్వే ద్రవేషు స్యాత్పలమష్టసువర్ణకం|| తేనైషాం ద్విగుణత్వేన క్రియామార్గో విరుద్ధ్యతే| కుడవాద్యాసు సంజ్ఞాసు ద్రవాణాం ద్విగుణో విధిః|| విద్యతే జ్ఞాపకం చాఽత్ర చరకాచాRయదర్శితం| స్పష్టార్థమేవ పఠితమిదం కుష్ఠచికిత్సితే|| సలిలాఢకేఽష్టభాగే శేషే పూతో రసో గ్రాహ్యాః| తే చ కషాయాష్టపలే చతుష్పలం సర్పిషశ్చ పక్తవ్యం|| యావత్ స్యాదష్టపలం శేషం పేయం తతః కోష్ణమితి| అష్టభాగావశేషే తు పలానామష్టకద్వయం|| పలస్య ద్విగుణే మానే క్రియమాణే న యుజ్యతే| ద్విగుణే హి పలే తత్స్యాదేకమేవ పలాష్టకం|| చతుష్పలం చ దాతవ్యం యత్ ప్రోక్తం సహ సర్పిషా| పలస్య ద్విగుణే మానే తదప్యష్టపలం భవేత్|| చతుఃసువర్ణ హి పలం శుష్కాణామిష్యతే యతః| ద్విగుణత్వాద్ ద్రవాణాం హి తత్స్యాదష్టసువర్ణకం|| నిరూహమాత్రానిర్దేశ ఏవం సతి చ బాధ్యతే| ప్రసృతార్ధం సమారభ్య ద్వాదశ ప్రసృతాః పరం|| ఏషా మాత్రా ద్విగుణితా ద్విగుణే ప్రసృతే భవేత్| నిరూహమాత్రా శాస్త్రోక్తా ద్వాదశప్రసృతాస్తథా|| చత్వారింశత్ పలాని స్యురష్టాభిరధికాని చ| వ్యాధ్యాదిషు తు మధ్యేషు క్వాథస్యాంజలిరిష్యతే|| అత్ర సుశ్రుతనిర్దేశే క్వాథోఽయం ద్విగుణో భవేత్| స్వరసాత్క్వాథితాచ్ఛీతాత్కషాయాత్షట్పలం పిబేత్|| యదుక్తం ఖరణాదేన తద్ ద్వాదశపలం భవేత్| పైత్తికే పఠ్యతే గుల్మే సర్పిషశ్చ చతుష్పలం|| పిబేత్సమ్మూర్చ్ఛితం తేన గుల్మః శామ్యతి పైత్తికః| చతుష్పలం ఘృతస్యేదం మాత్రాఽప్యష్టపలం భవేత్|| స్వణక్షీర్యాదికే యోగే గోమూత్రాంజలిరిష్యతే| అంజలేర్ద్విగుణత్వాద్ధి మాత్రా సాష్టపలా భవేత్|| గౌల్మికే త్రాయమాణాద్యే ఘృతే చ పరిపఠ్యతే| రసస్యామలకేక్షూణాం క్షీరస్య చ ఘృతస్య చ|| పలాని పృథగష్టాష్టౌ కృత్వా సమ్యగ్విపాచయేత్| అష్టౌ ప్రత్యేకమేతాని స్యుః షోడశపలాని తు|| తస్మాదేవం ప్రకారేషు నిర్ద్రేశేషు విరుధ్యతే| ద్రవాణాం ద్విగుణం మానం తత్కార్యం కుడవాదిషు|| ఆర్ద్రేష్వపి న సర్వేషు సద్యస్తేషూద్ధృతేషు చ| ద్విగుణం మానమిచ్ఛంతి విశేషోఽత్ర చ కల్ప్యతే|| శుష్కాణి వినియుజ్యంతే దశమూలాదికాని హి| తేష్వేవ ద్విగుణం మానం న సర్వేషూద్ధృతేషు హి|| ఆర్ద్రాణామేవ యేషాం తు ప్రసిద్ధిముపకల్పయేత్| వాసాఘృతే వృషఘృతే తైలే సాహచరే తథా|| ఆర్ద్రాణాం ద్విగుణం మానమేవమాదిషు నేష్యతే| ఆర్ద్రాణామేవ తేషాం హి ప్రయోగః శస్యతే యతః|| శతావరీమూలతూలాశ్చతస్రో యాః ప్రకీర్త్తితాః| న తత్ర ద్విగుణం మానం భిషగ్భిః కైశ్చిదాశ్రితం|| వైద్యబుద్ధివికాసార్థమిదమన్యత్ ప్రకాశ్యతే| క్వాథ్యానామౌషధానాం హి తత్ర కార్యశ్చతుర్గుణః|| ఉదాహరణమత్రేష్టం మహాకల్యాణకం ఘృతం| ఏవమేవౌషధానాం హి ప్రమాణం యత్ర నోదితం|| ద్విగుణం చాపి నిర్దిష్టమన్యత్క్షీరాదికం ద్రవం| కషాయోఽప్యౌషధానాం హి తత్ర కార్యశ్చతుర్గుణః|| ఉదాహరణమత్రేష్టం మహాకల్యాణకం ఘృతం| ఏవమేవౌషధానాం హి ప్రమాణం యత్ర నోదితం|| ద్విగుణంచాపి నిర్దిష్టమన్యత్ క్షీరాదికం ద్రవం| కషాయోఽప్యౌషధానాం హి ద్విగుణస్తత్ర యుజ్యతే|| వాదికం జ్వరే ప్రోక్తమత్రోదాహరణం స్మృతం| నిర్దిష్టం క్షీరమన్యద్వా ద్రవం యత్ర చతుర్గుణం|| క్వాథౌషధానాం మానంచ ప్రోక్తం నోక్తం జలస్య తు| తత్రౌషధివశాదేవ సంఖ్యా క్వాథస్య గమ్యతే|| చతుర్గుణోదకా తత్ర పరిభాషా యదీష్యతే| తతో ద్రవ్యసమస్తత్ర కషాయః పరికల్ప్యతే|| యదా తు పరిభాషేష్టా యా షోడశగుణోదకా| చతుర్థశేషః క్వాథః స్యాత్తతో ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణః|| అత్ర సహచరం తైలముదాహరణమిష్యతే| యత్రౌషధం కషాయోఽపి ద్రవం క్షీరాదికం త్రయం|| ప్రమాణం తు తథా నోక్తం స్నేహస్యోక్తం న వా భవేత్| తుల్యం క్వాథేన దాతవ్యం తత్ర క్షీరాదికం ద్రవం|| కర్త్తవ్యంచ తథా తత్స్యాద్యథా స్నేహాచ్చతుర్గుణం| గౌల్మికో మిశ్రకస్నేహ ఉదాహరణమత్ర హి|| ఏవం వై ద్విగుణే స్నేహాత్త్రిగుణే చ ప్రకీర్త్తితే| క్షీరాదికే ద్రవే కార్యం కషాయగ్రహణం తథా|| యథా కషాయసహితం ద్రవం స్యాత్తచ్చతుర్గుణం| అత్రోదాహరణం తత్స్యాద్యథా స్నేహాచ్చతుర్గుణః|| కషాయః పఠ్యతే యత్ర ప్రమాణం చాస్య నోదితం| చతుర్గుణం వాప్యధికం ప్రోక్తం క్షీరాదికం ద్రవం|| తత్రాపి చ ప్రయోక్తవ్యం స్నేహాత్క్వాథం చతుర్గుణం| పంచమూలకషాయేణ పిణ్యాకం బహువార్షికం|| పఠ్యతే వాతరోగే తదుదాహరణమత్ర హి| బహూని యత్ర పఠ్యంతే క్వచిత్స్నేహే ద్రవాణి హి|| బహూనామపి తేషాం చ పరిమాణం న పఠ్యతే| సర్వేషాం సముదాయః స్యాత్తత్ర స్నేహాచ్చతుర్గుణః|| స్నేహపాకవిధం కేచిదేవం సమనుచక్షతే| బహుష్వేకైకమిచ్ఛంతి కేచిత్తత్ర సమం ద్రవం|| ఇత్యేవం మతభేదాత్తు యథా క్వాథవిధౌ తథా| చతుర్గుణోదకః పక్షో యదా తత్ర సమాశ్రితః|| బహుద్రవ్యం కిల స్నేహో వీర్యావాంఛతపాకవత్| అనేనైవోపపత్త్యా తు సముదాయం చతుర్గుణం|| నేచ్ఛంతి కేచిత్ప్రత్యేకమాహుః స్నేహసమం ద్రవం| గ్రహణీరౌగికే స్నేహే పంచమూలాఽభయాదికే|| శుక్తేన మాతులుంగస్య స్వరసేనైవమాదితః| ఉదాహరణమత్రాస్తి యో వాఽప్యన్యో బహుద్రవః|| శ్లోకైరేషోఽణుతైలస్య కథ్యతే పాకసంవిధిః| యస్య సాధయితుం తైలం యావన్మాత్రమభీప్సితం|| తత్రౌషధాని తావంతి దత్త్వా తోయం చతుర్గుణం| కషాయార్థం విపచ్యంతే యః కషాయశ్చతుర్గుణః|| యావన్మాత్రస్య తైలస్య దద్యాత్ పాదావశేషితం| యావన్మాత్రమసౌ తైలాత్ కషాయో నాఽవతార్యతే|| చతుర్గుణోఽత్ర కిం తర్హి పాక్యాద్దశగుణః కృతః| చతుర్గుణేన తోయేన ప్రాప్తాని పరిభాషయా|| క్వాథ్యాని యాని తాన్యత్ర పాక్యాః శతగుణే జలే| క్వాథ్యంతే పరిభాషా తు శాస్త్రవాక్యేన బాధితా|| ఇత్యేవమణుతైలస్య కర్త్తవ్యం సంప్రసాధనం| గద్యోక్తో యః పునః శ్లోకైరర్థః సమనుగీయతే|| తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థం ద్విరుక్తిః సా న గర్హ్యతే| ప్రాగుక్తాఽపి మయార్థో యః శ్లోకైస్తస్మాత్ప్రకాశితః|| 18|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం కల్పస్థానే అష్టమోఽధ్యాయః