5. siddhabastikalpaḥ

Adhikarana atha siddhabastikalpo nAma pa~jcamo~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સિદ્ધબસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સિદ્ધબસ્તીન્ પ્રાધાન્યાત્ પૃથગ્દર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana siddhabastisvarUpam (2) · Śloka 2

સિદ્ધબસ્તીન્ પ્રયુઞ્જીત સર્વદા સર્વદેહિનામ્| નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલપુષ્ટિકરાન્ સુખાન્||૨||

પ્રથમેન શ્લોકેન સિદ્ધબસ્તીનાં સામાન્યં રૂપમુચ્યતે|| ૨||

Adhikarana mAdhutailiko bastiH (3) · Śloka 3

મધુતૈલે સમે કર્ષઃ સૈન્ધવાદ્ દ્વિપિચુર્મિસઃ| એરણ્ડમૂલક્વાથેન નિરૂહો માધુતૈલિકઃ| રસાયનં પ્રમેહાઽર્શઃ કૃમિગુલ્માઽન્ત્રવૃદ્ધિનુત્| સયષ્ટિમધુકશ્ચૈષ ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્||૩||

મધ્વિત્યાદિના બસ્તય ઉચ્યન્તે| મધુતૈલે સમે સૂત્રોક્તપ્રકારેણ| સૈન્ધવાત્ કર્ષઃ| મિસિઃ શતપુષ્પા| તસ્યા દ્વિપિચુર્દ્વિકર્ષઃ| ઇત્યેતદેરણ્ડમૂલક્વાથેન નિરૂહઃ સંજ્ઞયા માધુતૈલિકઃ| સુબોધમ્| એષ એવાઽનન્તરોક્તો માધુતૈલિકો મધુયષ્ટ્યા યુક્તશ્ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિચ્ચ ભવતિ || ૩||

Adhikarana yApanAkhyo bastI (4) · Śloka 4

યાપનો ઘનકલ્કેન મધુતૈલરસાજ્યવાન્| પાયુજાનૂરૂબૃષણબસ્તિમેહનશૂલજિત્| પ્રસૃતાંશૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રવસા તૈલૈઃ પ્રકલ્પયેત્| યાપનં સૈન્ધવાર્ધાક્ષહપુષાઽર્ધપલાન્વિતમ્||૪||

ઘનસ્ય મુસ્તસ્ય કલ્કેન યુક્તો નિરૂહો મધ્વાદિભિશ્ચ યાપનાઽઽખ્યો ભવતિ| સ તુ પાય્વાદિશૂલજિત્| દ્વિતીયં યાપનં ઘૃતાદિભિઃ| પ્રત્યેકં પ્રસ્રુતાંઽશૈઃ| સૈન્ધવસ્યાઽર્ધકર્ષેણ હપુષાઽર્ધપલેનાઽન્વિતં પ્રકલ્પયેત્|| ૪||

Adhikarana yuktarathAkhyo bastiH (5) · Śloka 5

એરણ્ડમૂલનિષ્ક્વાથો મધુતૈલં સસૈન્ધવમ્| એષ યુક્તરથો બસ્તિઃ સવચાપિપ્પલીફલઃ||૫||

એરેણ્ડેત્યાદિના વચાદિત્રયયુક્તો બસ્તિર્નામ્ના યુક્તરથઃ|| ૫||

Adhikarana doShaharaH bastiH (6) · Śloka 6

સક્વાથો મધુષડ્ગ્રન્થા શતાહ્વા હિઙ્ગુસૈન્ધવઃ| સુરદારુ ચ રાસ્ના ચ બસ્તિર્દોષહરઃ શિવઃ||૬||

સક્વાથ એરણ્ડમૂલક્વાથો મધ્વાદિયુક્તો બસ્તિઃ| શિવઃ શ્રેષ્ઠઃ ષડ્ગ્રન્થા વચા|| ૬||

Adhikarana siddhabastiH (7) · Śloka 7

પઞ્ચમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથસ્તૈલં માગધિકા મધુ| સસૈન્ધવઃ સમધુકઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ||૭||

સિદ્ધબસ્તિરિતિ નામ્ના સ્મૃત આર્ચાર્યૈઃ પઞ્ચમૂલાદિશ્લોકેન||૭||

Adhikarana kaphavyAdhyAdiharo bastiH (8) · Śloka 8

દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાફલબિલ્વાનિ પાચયેત્| ગોમૂત્રે તેન પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાતોયદવત્સકૈઃ| સફલૈઃ ક્ષૌદ્રતૈલાભ્યાં ક્ષારેણ લવણેન ચ| યુક્તો બસ્તિઃ કફવ્યાધિપાણ્ડુરોગવિષૂચિષુ| શુક્રાઽનિલવિબન્ધેષુ બસ્ત્યાટોપે ચ પૂજિતઃ||૮||

દિપઞ્ચમૂલાદીનિ ગોમૂત્રે પાચયેત્| તેન પક્વેન બસ્તિઃ| પિષ્ટૈઃ પાઠાદિભિર્યુતઃ ક્ષૌદ્રાદિભિશ્ચ| કફવ્યાધ્યાદિષુ પૂજિતઃ| દ્વે પઞ્ચમૂલે પ્રથમે વિલ્બાદિર્બૃહત્યાદિશ્ચ| ફલં મદનફલમ્|| ૮||

Adhikarana shreShTho yApano bastiH (9) · Śloka 9

મુસ્તાપાઠાઽમૃતૈરણ્ડબલારાસ્નાપુનર્નવમ્| મઞ્જિષ્ઠાઽઽરગ્વધોશીરત્રાયમાણાઽક્ષરોહિણીઃ| કનીયઃ પઞ્ચમૂલઞ્ચ પાલિકં મદનાઽષ્ટકમ્| જલાઢકે પચેત્તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતમ્| ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેત્| સપાદજાઙ્ગલરસઃ સસર્પિર્મધુસૈન્ધવઃ| પિષ્ટૈર્યષ્ટીમિસિશ્યામાકલિઙ્ગકરસાઞ્જનૈઃ| બસ્તિઃ સુખોષ્ણો માંસાગ્નિબલશુક્રવિવર્દ્ધનઃ| વાતાઽસૃઙ્મોહમેહાઽર્શોગુલ્મવિણ્મૂત્રસંગ્રહમ્| વિષમજ્વરવીસર્પવર્ધ્માઽઽધ્માનપ્રવાહિકાઃ| વઙ્ક્ષણોરૂકટીકુક્ષિમન્યાશ્રોત્રશિરોરુજઃ| હન્યાદસૃગ્દરોન્માદશોફકાસાઽશ્મકુણ્ડલાન્| ચક્ષુષ્યઃ પુત્રદો રાજા યાપનાનાં રસાયનમ્||૯||

મુસ્તાદિકો બસ્તિઃ સુબોધઃ| સહ પાદેન ચતુર્ભાગેન જાઙ્ગલરસેન વર્તત ઇતિ તથોક્તઃ | એષ ચ મુસ્તાદિઃ યાપનાનાં રાજા તદ્ગુણે સાઽતિશય ઇત્યર્થઃ| રસાયનફલત્વાદ્ રસાયનમ્|| ૯||

Adhikarana sukumArAdInAM hito basti (10) · Śloka 10

પૃથક્ પલાંશં વિપચેત્ પઞ્ચમૂલમગોક્ષુરમ્| ક્ષીરાઢકે ચતુર્થસ્થં પિષ્ટૈર્યષ્ટ્યાદિભિર્યુતમ્| ક્ષૌદ્રતૈલાઽજ્યસિન્ધૂત્થયુક્તં બસ્તિઃ સુપૂજિતઃ| વિશેષાદ્ બાલવૃદ્ધસ્ત્રીસુકુમારસુકાત્મનામ્| તદ્વત્ સહાચરબલાસારિવાદર્ભસાધિતમ્| ક્ષીરં બસ્તિસ્થાઽભીરૂ ગુડૂચીબૃહતીદ્વયૈઃ| સિદ્ધં પયો માગધિકાયષ્ટીમધુકકલ્કવત્||૧૦||

અગોક્ષુરં પઞ્ચમૂલં ચત્વારિ દ્રવ્યાણિ| ચતુર્થસ્થં પાદશેષં ક્વથિતમ્| એષ બસ્તિઃ સર્વહિતોઽપિ બાલાદિષુ વિશેષાત્ પૂજિતઃ| અગોક્ષુરે ગોક્ષુરરહિતમ્| યષ્ટ્યાદીન્યનન્તરં બસ્તિપઠિતાનિ| યષ્ટિમિત્યાદીનિ| સહાચરાદિસિદ્ધં ક્ષીરમ્| તદ્વદિતિ પૂર્વવત્| કલ્કાદિયુક્તં તત્ પૂર્વસ્મિન્નેવ વિષયે| અભીર્વાદિસિદ્ધં પયો માગધિકાદિકલ્કવત્ તથા પૂર્વગુણ ઇત્યર્થઃ|| ૧૦||

Adhikarana vRuShyAH bastayaH vidhishca (11) · Śloka 11

પઞ્ચમૂલં બૃહત્યાદિ પ્રતિદ્રવ્યં પલોન્મિતમ્| દ્વિપલં શાલિગોધૂમયવમાષં સયષ્ટિકમ્| તૈઃ સિદ્ધં છાગલં ક્ષીરં કુક્કુટાણ્ડરસઃ સિતા| સાઽઽજ્યક્ષૌદ્રદ્વિલવણસ્તૈર્બસ્તિઃ શુક્રકૃત્ પરમ્| કલ્પોઽયં શિખિગોનર્દમત્સ્યાદ્યણ્ડરસેષ્વપિ| રસઃ કુલીરમાંસસ્ય ચટકાઽણ્ડરસાન્વિતઃ| સશર્કરાઘૃતમધુર્બસ્ત્રિર્વૃષ્યતમો મતઃ| બસ્તસૂકરજૈર્મુષ્કૈઃ કુલીરચટકાઽઽમિષૈઃ| સિદ્ધં પયોબસ્તશુક્રમુચ્ચટેક્ષુરકં મધુ| તૈર્ઘૃતાઢ્યોઽલ્પલવણો બસ્તિર્વૃષ્યતમઃ પરમ્| સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમાત્મગુપ્તોચ્ચટેક્ષુરૈઃ| અતો દશદશાઽહેન યસ્તુ બસ્તીન્ નિષેવતે| વાજીવ પુષ્ટઃ સ વૃષો ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્| એતે માક્ષિકસંયુક્તાઃ કુર્વન્ત્યતિVવૃષં નરમ્| નાઽતિયોગં ન ચાઽયોગં સ્તમ્ભિનસ્તે ચ કુર્વતે||૧૧||

બૃહત્યાદિપઞ્ચમૂલાદિના સિદ્ધં છાગલં ક્ષીરં કુક્કુટાણ્ડરસાદિના યુક્તો બસ્તિઃ પરં શુક્રકૃત્| અસ્મિન્નેવ ચ બસ્તૌ કુક્કુટરસ સ્થાને શિખ્યાદીનામન્યતમસ્યાઽણ્ડરસયોગાત્ત્રયો બસ્તયો ભવેયુઃ| અણ્ડેષુ ચ રસોઽન્તર્ભવતિ| કુલીરમાંસસ્ય રસઃ ચટકાણ્ડરસેન યુક્તઃ સશર્કરાદિશ્ચ બસ્તિર્વૃષ્યતમઃ| કુલીરો મત્સ્યઃ કર્કટાખ્યઃ| બસ્તમુષ્કાદિના સિદ્ધં પયોબસ્તશુક્રાદિના યુક્તં ઘૃતાઢ્યોઽલ્પલવણશ્ચ બસ્તિર્વૃષ્યતમઃ| પરમત્યર્થમ્| બસ્તઃ છગલઃ| મુષ્કો બૃષણઃ| (નિ) 'ઉચ્ચટા સોમવલ્લી ચ પ્રચલા તરલા તથા| મહૌષધી સર્વગમા વૃદ્ધિદા વર્ધિતા પુરા||' ઇક્ષુરકં ગોક્ષુરકઃ| એષુ ચ વૃષ્યબસ્તિષુ દીયમાનેષ્વાત્મગુપ્તાદિભિઃ સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમ્| અતો વૃષ્યાદિકાદ્દશાહેન પ્રતિદિસમેકોપયોગેન દશ બસ્તીન્ યો નિષેવતે સ વૃષોઽક્ષીણશુક્રો વાજિવચ્ચ પુષ્ટઃ પ્રમદાશતં ગચ્છતિ| એતે વૃષ્યા બસ્તયો માક્ષિકયુક્તા અતિવૃષં નરં કુર્વન્તિ| એતે ચાઽતિયોગં ન કુર્વતે| આહિતાશ્ચ નાઽયોગં કુર્વતે|| ૧૧||

Adhikarana yApaneShvanuvAsanasyA~anA~a ~avashyakatA (12) · Śloka 12

નિરૂહા લેખનાઃ પ્રાયો બૃંહણાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| યાપનેષૂભયં તસ્માન્નેષ્ટં તેષ્વનુવાસનમ્||૧૨||

સર્વબસ્તિષુ સામાન્યેનાઽન્તરાઽન્તરાઽનુવાસનમુક્તં 'નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્' ઇત્યાદિના| તત્ પ્રતિષેધાર્થમાહ-નિરૂહા ઇત્યાદિ| યે નિરૂહાસ્તે પ્રાયેણૈકાન્તલેખનાઃ| યે ચ સ્નેહબસ્તયસ્તે પ્રાયેણૈકાન્તબૃંહણાઃ| તચ્ચોભયમપિ લેખનત્વં બૃંહણત્વં ચ યતો યાપનેષ્વતસ્તેષ્વનુવાસનં નેષ્યતે કારણાઽભાવાત્| તસ્મિન્નિરૂહા અપ્યેતે બૃંહણત્વેનાઽનુવાસનં નાઽપેક્ષત ઇતિ|| ૧૨||

Adhikarana yApanAnAM vyApatpratikArAshca (13) · Śloka 13

મૃદુત્વાન્ન નિવર્ત્તન્તે યસ્ય ત્વેતે પ્રયોજિતાઃ| સમૂત્રૈર્બસ્તિભિસ્તીક્ષ્ણૈરાઽઽસ્થાપ્યઃ ક્ષિપ્રમેવ સઃ| શોફઽગ્નિનાશપાણ્ડુત્વશૂલાઽર્શઃપરિકર્ત્તિકાઃ| સ્યુર્જ્વરાશ્ચાઽતિસારાશ્ચ યાપનાત્યર્થસેવનાત્| અરિષ્ટક્ષારશીધ્વાદ્યૈસ્તત્રેષ્ટા દીપની ક્રિયા| યુક્ત્ય તસ્માન્નિષેવેત યાપનાન્ન પ્રસઙ્ગતઃ||૧૩||

એતે ચ યાપનાઃ સ્વભાવાદેવ મૃદુત્વાદ્ધેતોર્યદિ કસ્યચિન્નપ્રત્યાઽઽગચ્છન્તિ તતઃ સોઽન્તર્બસ્તિઃ ક્ષિપ્રમેવ તીક્ષ્ણૈર્બસ્તિભિઃ સમૂત્રૈરાઽઽસ્થાપ્યઃ| યાપનાનામત્યર્થસેવનાચ્છોફાદયઃ સ્યુઃ| તેષુ ચ શોફાદિષ્વરિષ્ટાદિભિર્દીપની ક્રિયેષ્ટા| તસ્માદુક્તાદ્ધેતોર્યાપનાન્ યુક્ત્યા સુખસંવાહનલક્ષણયા સેવેત| ન ત્વતિપ્રસઙ્ગતઃ|| ૧૩||

Adhikarana yApaneShu niShparihAryatvam (14) · Śloka 14

મૃદ્વલ્પૌષધસંયોગાત્ પાદહીનપ્રમાણતઃ| અલ્પકાલોપયોગાચ્ચ તેષુ નિષ્પરિહારતા| દ્રવ્યેષુ યાપનીયેષુ સિદ્ધાન્ સ્નેહાન્ પૃથક્પૃથક્| બસ્તીન્ સર્વેષુ વા યુઞ્જ્યાત્ પરિહારવિવર્જિતાન્||૧૪||

તેષુ ચ યાપનેષ્વનેન પ્રકારેણ નિષ્પરિહારતા સુખોપાયોગ્યત્વં ભવતિ| કેનેત્યાઽઽહ-મૃદ્વિત્યાદિ| મૃદુનોઽલ્પમાનસ્ય ચૌષધસ્ય સંયોગાત્| તથા સૂત્રે યત્ર-યત્ર યત્ પ્રમાણમુક્તં તત્ર-તત્ર યાપાનાનાં પાદહીનં પ્રમાણમ્| તતોઽલ્પઞ્ચ કાલમુપયોગાદિતિ| અથવા સર્વેષુ વિશેષેણ પુરુષેષુ પૃથગ્ યાપનીયદ્રવ્યાસિદ્ધાન્ સ્નેહાન્ નિષ્પરિહારાન્ યુઞ્જ્યાત્|| ૧૪||

Adhikarana putrado rasAyanashca bastiH (15) · Śloka 15

સહાચરાઽભીરુબલારાસ્નાગોક્ષુરકાત્ પૃથક્| તુલાં જલદ્રોણશતે પચેદ્ દ્રોણાઽવશેષિતે| પૂતશીતે વિસદ્રાક્ષાતવક્ષીરીનિદિગ્ધિકાઃ| મહાસહાક્ષુદ્રસહાયષ્ટીમધુમધૂલિકાઃ| જીવકર્ષભકોદીચ્યમૃણાલોત્પલચન્દનમ્| ખર્જૂરતાલમજ્જાત્મગુપ્તાતામલકીકણાઃ| પટોલમેદાત્વક્પત્રશીતપાક્યોદનાહ્વયાઃ| કલ્કીકૃત્ય ક્ષિપેત્તસ્મિન્ પૃથક્ચ પ્રસ્થસમ્મિતમ્| રસં વરાહમહિષબસ્તમુષ્કોદ્ભવં તથા| શિખિકુક્કુટહંસાણ્ડસમ્ભવં તૈલસર્પિષી| ધાત્રીબિદારીસ્વરસં ગવ્યક્ષીરાઽઽઢકદ્વયમ્| બ્રહ્મભેરીમૃદઙ્ગાદિનિનાદૈઃ સાધિતં ચ તત્| સિતચ્છત્રકૃતચ્છાયં સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતમ્| આરોપિતં ગજસ્કન્ધે પૂજયિત્વા વૃષધ્વજમ્| કૃત્વા સ્વસ્ત્યયનં દદ્યાત્સ્નેહબસ્તિમયન્ત્રણમ્| પ્રાપ્તસ્તેનાઽતિવૃષતાં શ્રમયેદ્વનિતાશતમ્| નિર્વલીપલિતઃ કાન્તશ્ચિરઞ્જીવી ભવેત્સ ચ| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણવિષમજ્વરિણાં હિતઃ| વ્યાપન્નાર્ત્તવશુક્રાણાં પુત્રદાતા રસાયનમ્||૧૫||

સહાચરાદીનાં પઞ્ચશતાનિ પલાનિ| જલસ્ય દ્રોણશતમ્| ક્વથિતશેષો દ્રોણઃ| પૂતે શીતે ચ બિસાદિ કલ્કીકૃત્ય સૂત્રવિધાનેન ક્ષિપેત્| વરાહાદીનાં મુષ્કરસં પૃથક્ પ્રસ્થસમ્મિતમ્| નિનાદશબ્દસ્ય બ્રહ્માદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| બ્રહ્મનિનાદો વેદઘોષઃ| સુબોધમ્| અભીરુઃ શતાવરી| મધૂલિકા ગુડતૃણઃ શરદ્યન્યતમકાણ્ડઃ| ઉદીચ્યં વાલકમ્| મૃણાલં વિસાઙ્કુરમ્| (નિ૦) 'ચૂડામણિઃ શીતપાકી શિખણ્ડી કૃષ્ણલા તથા| ઉચ્યટા તામ્રકા ગુઞ્જા ચતસ્રઃ કાકસાહ્વયા|' ઓદનપાકી નીલસહચરઃ| વરાહઃસૂકરઃ| બસ્તઃ છાગલઃ| ધાત્ર્યાઽઽમલકમ્| બિદારી દારિકા| બ્રહ્મવેદઃ ભેરીદુન્દુભિઃ| તેનેતિ સ્નેહબસ્તિના સહાચરાદ્યેનાઽતિવૃષતાં પ્રાપ્તો વનિતાશતં શ્રમં નયેત્| સ ચ નિર્વલીપલિતત્વાદિનાન્ ભવેત્| એષ ચ બસ્તિર્નષ્ટશુક્રાદીનાં હિતઃ| પુત્રદાતા રસાયનં ચ|| ૧૫||

Adhikarana atideshenA~anuktanirdeshaH (16) · Śloka 16

એવં ચ બસ્તયોઽન્યેઽપિ કલ્પ્યાઃ પાક્યાશ્ચ નૈકશઃ| શતં વારાન્ સહસ્રં વા પાચયેત્ સમ્ભવે સતિ||૧૬||

એવઞ્ચાઽનયા દિશાઽન્યેઽપિ સ્વબુદ્ધ્યા બૃંહણા બસ્ત્યઃ કલ્પ્યાઃ| યથાસમ્ભવં ચાઽનેકશઃ પાક્યાશ્ચ શુક્રકરૌષધૈઃ|| ૧૬||

Adhikarana saparihArAH snehabastayaH vAtaghnAH snehabastayaH| (17) · Śloka 17

દોષઘ્નાઃ સપરીહારા વક્ષ્યન્તે સ્નેહબસ્તયઃ| દશમૂલં બલાં રાસ્નામશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્| ગુડૂચ્યૈરણ્ડપૂતીકભાર્ઙ્હ્ગીવૃષકરોહિષમ્| શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશકમ્| યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્| વહે વિપાચ્ય તોયસ્ય દ્રોણશેષેણ તેન ચ| પચેત્તૈલાઢકં પેષ્યૈર્જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| અનુવાસનમિત્યેતત્ સર્વવાતવિકારનુત્| આનૂપાનાં વસા તદ્વજ્જીવનીયોપસાધિતા| શતાહ્વાયવબિલ્વામ્લૈસ્તૈલં સિદ્ધં સમીરણે| સૈન્ધવેનાઽગ્નિવર્ણેન તપ્તં ચાઽનિલજિદ્ઘૃતમ્||૧૭||

દશમૂલેત્યાદિના સ્નેહબસ્તયો વક્ષ્યન્તે| યે દોષઘ્નાઃ સપરિહારાશ્ચ| પરિહારા યેષાં વિદ્યન્તે| યન્ત્રણાં વિના બાધાવહા ઇત્યર્થઃ| દશમૂલાદીનાં પ્રત્યેકં પૃથક્ પલમ્| યવાદીનાં દ્વે પલે પ્રત્યેકમિતિ ક્વાથે જીવનીયાદિકલ્કૈરન્વિતં સિદ્ધં તૈલમનુવાસનં સર્વવાતવિકારનુત્| આનૂપાનાં વરાહાદીનાં મત્સ્યવર્ગત્રિતયોક્તાનાં પ્રાણીનાં યથાસમ્ભવં વસા જીવનીયૈરુપસાધિતા| તદ્વદનુવાસનં સર્વવાતવિકારનુદ્ ભવતિ| શતાહ્વાદિસિદ્ધં તૈલં સમીરણેઽનુવાસનમ્| અતીવાઽનલે તપ્તેન સૈન્ધવેન તપ્તં ઘૃતમનિલજિદનુવાસનમ્|| ૧૭||

Adhikarana bRuMhaNatvAdiguNamanuvAsanam (18) · Śloka 18

જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્| શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્| સ્વગુપ્તાં ક્ષીરકાકોલીં કર્કટાખ્યાં શઠીં વચામ્| પિષ્ટ્વા તૈલં ઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત ચતુર્ગુણે| બૄંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલશુક્રાગ્નિવર્દ્ધનમ્| રજઃશુક્રાઽઽમયહરં પુત્રીયં ચાઽનુવાસનમ્||૧૮||

જીવન્ત્યાદ્યે સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરમ્| કલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાશેન| એતત્તૈલઘૃતમનુવાસનં બૃંહણાત્વાદિગુણમ્|| ૧૮||

Adhikarana pittaghnamanuvAsanam (19) · Śloka 19

શિશિરસ્પર્શવીર્યૈશ્ચ પિષ્ટૈઃ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે| તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં પિત્તઘ્નમનુવાસનમ્||૧૯||

શીતસ્પર્શૈઃ શીતવીર્યૈરેવ ચ કેવલશીતસ્પર્શવીર્યૈર્દ્રવ્યૈર્ઘૃતં સિદ્ધમ્| ઘૃતાત્ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે તૈલં પાદેન સમં યસ્ય| એતદનુવાસનં પિત્તઘ્નમ્|| ૧૯||

Adhikarana kaphaghnAnyanuvAsanAni (20) · Śloka 20

સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વા નિચુલો વચા| હ્નીબેરં મધુકં ભાર્ઙ્ગી દેવદારુ સકટ્ફલમ્| નાગરં પુષ્કરં મેદા ચવિકા ચિત્રકઃ શઠી| વિડઙ્ગાઽતિવિષે શ્યામા હરેણુર્નીલિની સ્થિરા| બિલ્વાઽઽજમોદચપલા દન્તી રાસ્ના ચ તૈઃ સમૈઃ| સાધ્યમેરણ્ડતૈલં વા તૈલં વા કફરોગનુત્| વર્ધ્મોદાવર્તગુલ્માઽર્શઃ પ્લીહમેહાઽઽદ્યમારુતાન્| આનાહમશ્મરીં ચાઽઽશુ હન્યાત્ તદનુવાસનમ્| સાધિતં પઞ્ચમૂલેન તૈલં બિલ્વાદિનાઽથવા| અન્વાસનં શ્લેષ્મહરં દ્રવ્યૈર્વા કફઘાતિભિઃ| ફલૈરષ્ટગુણે ચાઽમ્લે સિદ્ધમન્વાસનં કફે||૨૦||

સૈન્ધવાદિભિઃ સમૈઃ સાધ્યં તિલતૈલમેરણ્ડતૈલં વા| તદનુવાસનં કફરોગનુદ વર્ધ્માદીંશ્ચ હન્યાત્| નિચુલં દીર્ઘપત્રો વેતસઃ| હ્નીબેરં વાલકમ્| કટ્ફલં સોમવલ્કઃ| શ્યામા ત્રિવૃત્| ચપલા પિપ્પલી| બિલ્વાદિના વા પઞ્ચમૂલેન સાધિતં તૈલમનુવાસનં શ્લેષમહરં ભવતિ| અથવા કફઘાતિભિર્દ્રવ્યૈઃ શીતશિવશતપુષ્પેત્યાદિના શોધનાદિગણે પઠિતૈઃ| સ્નેહાદષ્ટગુણેઽમ્લે કાઞ્જિકાદૌ સિદ્ધં તૈલ મનુવાસનં શ્લેષ્મહરમ્|| ૨૦||

Adhikarana sakaPAdiShu nirUhaH (21) · Śloka 21

શૂલાઽઽનાહે તુ તદ્યુક્તો નિરૂહઃ પટુમૂત્રવાન્||૨૧||

યદા તુ સકફસ્ય શૂલમાઽઽનાહશ્ચ ભવતિ તદા તેન કફહરદ્રવ્યસિદ્ધેન તૈલેન યુક્તો યોગ્યો નિરૂહઃ પટુના લવણેન મૂત્રેણ ચ યુક્તો વિધેયઃ|| ૨૧||

Adhikarana bastyupayogiPalAnAmadhikAravisheShaH (22) · Śloka 22

પૃચ્છતિસ્મ મુનિમિત્યથ ધીમા- નગ્નિવેશ ઇહ કિન્તુ ફલાનામ્| બસ્તિકર્મણિ હિતં સતતં સ્યા- ત્તં પુનર્વસુરિતિ પ્રશશાસ| ઇહ કુષ્ઠહિતા ગરાગરી હિતમિક્ષ્વાકુફલં પ્રમેહિણામ્| કુટજસ્ય ફલં હૃદામયે પ્રવરં કોશફલં તુ પાણ્ડુષુ| ઉદરે કૃતવેધનં હિતં મદનં સર્વગદાઽવિરોધિ ચ| મધુરં સકષાયતિક્તકં તદરૂક્ષં સકટૂષ્ણાપિચ્છિલમ્| કફપિત્તહૃદાઽઽશુકારિ ય- ન્નિરપાયં પવનાઽનુલોમિ ચ| પ્રવરં તદતઃ ફલાદિષુ સ્મૃતમાસ્થાપનયોજનાસ્વિતિ||૨૨||

પૃચ્છતીત્યાદિના ફલાનાં મધ્યાદ્બસ્તિકર્મણિ કિં હિતં સ્યાદિતિ| અથેત્યગ્નિવેશપ્રશ્ને| તમગ્નિવેશં પુનર્વસુરિતિ પ્રશશાસ| કિમિત્યાઽઽહ-ઇહેત્યાદિ| ઉભયત્રાઽપીહેત્યાયુર્વેદે| સુબોધમ્| (નિ૦) 'જીમૂતકો દેવતાઽસ્તિક્તકોશા ગરાગરી| પ્રોક્તાઽઽખુ વિષહાવેણી દેવતાલિ ચ તાડકઃ|| કટુકાઽઽલાબુની તુમ્બી લમ્બાપિણ્ડફલા તથા| ઇક્ષ્વાકુઃ ક્ષત્રિયવરસ્તિક્તબીજા મહાફલા||' કુટજફલમિન્દ્રયવમ્| કોશફલં ધામાર્ગવાખ્યાયા રાજકોશાતક્યાઃ ફલમ્| કૃતવેધનં ઘાણ્ડોલિકાખ્યાયઃ| કેશાતક્યાઃ ફલમ્| તદિતિ મદનમ્| સર્વગદાઽવિરોધિત્વે હેતુર્મધુરાદિગુણત્વેન| વાતાદિહિત્વે ચ| પિચ્છિલં માર્દવાપાદનમ્| આશુ સ્વં કર્મ કરોતીત્યાઽઽશુકારી| નિરપાયમયોગાદિના અપાયનં કરોત્યતો મધુરત્વાદિહેતોસ્તત્ ફલાદિષુ મદનફલાદિષુ શોધનાદિગણ પઠિતેષુ બસ્તિદ્રવ્યેષુ પ્રવરં શ્રેષ્ઠમાઽઽસ્થાપનાનાં યોજનાસુ સ્મૃતમા્ચાર્યૈઃ|| ૨૨||

Adhikarana cikitsAyAM basteH prAdhAnyam (23) · Śloka 23

અથ મુનિવૃષભે નિગદ્ય વાક્યં સ્થિતવતિ વિજ્ઞપયામ્બભૂવ ભૂયઃ| ઇદમતિગહનં સહાન્યશિષ્યૈ- રવનિગતોઽઞ્જલિમગ્રતો નિધાય| ચિત્રકર્મગુણકૃદ્ ગુરુણોક્તો બસ્તિરૂર્ધ્વમથ ચૈતિ ન નાભેઃ| શીઘ્રમાપતતિ ચાઽનુ સ દેહાત્ સર્વતઃ કથમપોહતિ દોષાન્| ઊચે ગુરુસ્તિમિતમારુતવશ્યમેતત્ દેહસ્ય યદ્બહિરુપાશ્રિતમન્તરે વા| દુષ્ટસ્ય તસ્ય જનયન્નનુલોમતાં તુ બસ્તિર્હિનસ્તિ વિષમાનપિ રોગપૂગાન્| શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાઽવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલાચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરો હિ વાયુઃ| તસ્યાઽતિવૃદ્ધસ્ય શમાય નાન્ય- દ્બસ્તેઃ સમં ભેષજમસ્તિ યસ્માત્| શામ્યન્તિ યત્નેન જિતેઽનિલે ચ તદીરિતાઃ પિત્તકફાદયોઽપિ| તસ્માચ્ચિકિત્સાઽર્ધમિતિ બ્રુવન્તિ સર્વાં ચિકિત્સામપિ બસ્તિમેકે||૨૩||

અથાઽનન્તરં મુનિવૃષભે પુનર્વસૌ ફલકલ્પનાવાક્યં નિગદ્ય ઉક્ત્વા| સ્થિતવતિવાક્યાદ્ વિરતેઽગ્નિવેશેઽઞ્જલિમગ્રતો નિધાય અવનૌ નિપત્ય| ભૂયઃ પુનર્વિજ્ઞાપયામ્બભૂવાઽન્યૈર્ભેલાદિભિઃ શિષ્યૈઃ સહ| કિમિત્યાહ-ચિત્રેત્યાદિ| ગુરુણા ભવતા બસ્તિર્વિચિત્રકર્મકૃતવિચિત્રગુણકૃચ્ચોક્તઃ| અથ ચ બસ્તિર્નાભેરૂર્ધ્વં નૈતિ| ન ચ બહુકાલં દેહે તિષ્ઠતિ| અપિ તુ શીઘ્રમાઽઽપતતિ| એવં સ્વરૂપઃ સ કથં દોષાનપોહતિ| ઇતિ વિજ્ઞાપના| એવં વિજ્ઞપ્તો ગુરુઃ પુનર્વસુસ્તમગ્નિવેશમિત્યૂચે| કિમિત્યાહ- દેહસ્ય યત્કિઞ્ચિદ્બહિરાશ્રિતં કાન્તિવર્ણગમનગ્રહણાદિ| યચ્ચાન્તરાશ્રિતં ધાત્વાદિ| તત્સર્વં મારુતવશ્યં વાતવશાદ્ ભવતિ| તસ્ય તુ સર્વશરીરોગકારકરણભૂતસ્ય વાયોર્બસ્તિર્દુષ્ટસ્ય સતોઽનુલોમતાં જનયદ્વિષમાનપિ કૃચ્છ્રાનપિ રોગપૂગાન્ વ્યાધિસઙ્ઘાન્ હિનસ્તિ| અપિ ચ યે રોગાઃ શાખાગતાઃ સન્તિ યે ચ કોષ્ઠગતા યે ચ મર્માદિજાસ્તેષાં રોગાણાં જન્મનિ વાયોઃ પરમન્યો હેતુર્નાસ્તિ| વિડાઽઽદિમલાચયાનાઞ્ચ વાયુરેવ વિક્ષેપસંહારૌ કરોતિ યસ્માત્| યસ્માચ્ચ તસ્ય વાયોરતિવૃદ્ધસ્ય શમાયઽન્યદ્ ભેષજં બસ્તિસમં નાસ્તિ| યસ્માચ્ચૈતેન બસ્તિનાઽનિલે વાયૌ જિતે તદીરિતાઃ પિત્તાદયોઽપિ શામ્યન્તિ| તસ્માદ્ધેતોરાચાર્યાઃ ચિકિત્સાઽર્ધમિતિ નામ્ના બસ્તિં બ્રુવન્તિ| એક આચાર્યાઃ બસ્તિં સર્વાં ચિકિત્સાં બ્રુવન્તિ| બસ્તિરેવ ચિકિત્સેત્યર્થઃ| શાખા રક્તાદયે ધાતવઃ| તથા કોષ્ઠો મહાસ્રોતઃ| મર્મ હૃદયાદિ| ઊર્ધ્વાઙ્ગં શિરઃ| અઙ્ગશબ્દેન દેહપર્યાયેણોર્ધ્વાદીનાં સમ્બન્ધઃ| પિત્તાદીત્યાદિશબ્દેન સ્વેદાદીનાં ગ્રહણમ્| કફાદય ઇતિ રસાદીનાં ગ્રહણમ્|| ૨૩||

Adhikarana prAdhanye yuktayaH (24) · Śloka 24

યચ્ચ પક્વાશયસ્થોઽપિ દોષાનાપાદમસ્તકમ્| વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે સ્વસ્થોઽર્કો ભૂરસાનિવ| યત્તત્રૌષધવીર્યં હિ તદપાનેન વાયુના| પર્યાપ્તમચિરાદેવ સમાનઃ પ્રતિપદ્યતે| સમાનાદુત્તરં ચૈવં વ્યાનાદ્યાઃ પવનાઃ ક્રમાત્| તે તૃપ્તાઃ પ્રકૃતિં યાતાઃ શરીરાનુગ્રહે સ્થિતાઃ| પ્રસહ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ યથાસ્થાનં નિવેશ્ય ચ| સન્તર્પયન્તિ પરિતઃ સ્વાન્ સ્વાન્ ભૂતગુણાંસ્તનૌ| વ્યાનસ્તિર્યગપાનોઽધઃ પ્રાણશ્ચોર્ધ્વં પ્રકર્ષતિ| યથાસ્વમેવ નાડીભિર્હારિણીભરિવોદકમ્| એવં વાતૈઃ સિરાભિશ્ચ વપુર્બસ્તિઃ સુયોજિતઃ| વ્યાપ્નુવત્પ્રસભં હન્તિ સકૃચ્છાનપિ યક્ષ્મણઃ||૨૪||

યચ્ચેત્યાદિનાઽપરો હેતુર્બસ્તેરતિશયે| પક્વાશાયસ્થિતોઽપિ બસ્તિરાપાદમસ્તકં સ્થિતાન્ દોષાન્ વીર્યૈવાઽઽદત્તે| યથા સ્વસ્થ આકાશસ્થોઽર્કો ભૂરસાન્ દૂરસ્થાનપ્યાદત્તે| યત્તત્રેત્યાદિના પૂર્વોક્તે યુક્તિઃ| તત્રેતિ બસ્તૌ યદૌષધાનાં વીર્યં તદપાનાઽઽખ્યેન વાયુના સમન્તાત્ પ્રાપ્તમચિરાદેવ વીર્યં સમાનાખ્યઃ પ્રાપ્નોતિ| સમાનસ્ય પશ્ચાદ્વ્યાનોદાનપ્રાણાઃ| ક્રમેણ પઞ્ચ વાયવઃ ઇત્યૌષધવીર્યેણ તૃપ્તાઃ પ્રકૃતિં સ્વરૂપં યાતાઃ| તનૌ શરીરે સ્વાન્ સ્વાન્ વાયવ્યાન્ ભૂતગુણાંસ્તૈર્ગુણૈસ્તર્પયન્તિ| પરિતઃ સમન્તાત્| કિમ્ભૂતાઃ ? આહ-શરીરાઽનુગ્રહે સ્વાસ્થ્યસંવાહને સ્થિતાઃ| કિં કૃત્વા? આહ-પ્રસહ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ યથાસ્વં સ્થાને નિવેશ્ય| તર્પયન્તિ પરિતશ્ચ| બસ્તિં વ્યાનસ્તિર્ય્યગપકર્ષતિ| અપનાશ્ચાઽધઃ| પ્રાણશ્ચોર્ધ્વમપકર્ષતિ યથાત્મીયનાડીભિઃ| યથાઽન્યઃ કશ્ચિદ્ધારિણીભિઃ કેદારેશૂદકમપકર્ષતિ| હારિણ્યઃ કેદારજલસઞ્ચરણવીથયઃ| એવમિત્યાદિનાનિગમનમ્| બસ્તિઃ સુપ્રયોજિતઃ| સન્ વાતૈર્હેતુભિઃ સિરાભિશ્ચ વપુર્વ્યાપ્નુવત્ સકૃચ્છ્રાનપિ યક્ષ્મણો વ્યાધીન્ પ્રસભં હન્તિ|| ૨૪||

Adhikarana bastiguNasaMgrahaH (25-26) · Śloka 26

બસ્તિસ્તસ્માત્ સર્વકર્મપ્રધાનં સર્વાતઙ્કાન્ હન્તિ નિઃશેષતશ્ચ| સ્રોતાંસ્યન્તઃ શોધયિત્વા ચ કુર્યા- દોજસ્તેજઃ શુક્રમેધાગ્નિદીપ્તિમ્||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સિદ્ધબસ્તિકલ્પોનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૨૬||

તસ્માત્ સર્વકર્મણાં વમનાદીનાં બસ્તિઃ પ્રધાનમ્| નિઃશેષતશ્ચ સર્વાનાતઙ્કાન્ હન્તિ| અન્તઃસ્રોતાંસ્યણૂનિ શોધયિત્વા ઓજઃપ્રભૃતીંશ્ચ કુર્યાત્|| ૨૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ