5. siddhabastikalpaḥ

Adhikarana atha siddhabastikalpo nAma pa~jcamo~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સિદ્ધબસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana siddhabastisvarUpam (2) · Śloka 2

સિદ્ધબસ્તીન્ પ્રયુઞ્જીત સર્વદા સર્વદેહિનામ્| નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલપુષ્ટિકરાન્ સુખાન્||૨||

Adhikarana mAdhutailiko bastiH (3) · Śloka 3

મધુતૈલે સમે કર્ષઃ સૈન્ધવાદ્ દ્વિપિચુર્મિસઃ| એરણ્ડમૂલક્વાથેન નિરૂહો માધુતૈલિકઃ| રસાયનં પ્રમેહાઽર્શઃ કૃમિગુલ્માઽન્ત્રવૃદ્ધિનુત્| સયષ્ટિમધુકશ્ચૈષ ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્||૩||

Adhikarana yApanAkhyo bastI (4) · Śloka 4

યાપનો ઘનકલ્કેન મધુતૈલરસાજ્યવાન્| પાયુજાનૂરૂબૃષણબસ્તિમેહનશૂલજિત્| પ્રસૃતાંશૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રવસા તૈલૈઃ પ્રકલ્પયેત્| યાપનં સૈન્ધવાર્ધાક્ષહપુષાઽર્ધપલાન્વિતમ્||૪||

Adhikarana yuktarathAkhyo bastiH (5) · Śloka 5

એરણ્ડમૂલનિષ્ક્વાથો મધુતૈલં સસૈન્ધવમ્| એષ યુક્તરથો બસ્તિઃ સવચાપિપ્પલીફલઃ||૫||

Adhikarana doShaharaH bastiH (6) · Śloka 6

સક્વાથો મધુષડ્ગ્રન્થા શતાહ્વા હિઙ્ગુસૈન્ધવઃ| સુરદારુ ચ રાસ્ના ચ બસ્તિર્દોષહરઃ શિવઃ||૬||

Adhikarana siddhabastiH (7) · Śloka 7

પઞ્ચમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથસ્તૈલં માગધિકા મધુ| સસૈન્ધવઃ સમધુકઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ||૭||

Adhikarana kaphavyAdhyAdiharo bastiH (8) · Śloka 8

દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાફલબિલ્વાનિ પાચયેત્| ગોમૂત્રે તેન પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાતોયદવત્સકૈઃ| સફલૈઃ ક્ષૌદ્રતૈલાભ્યાં ક્ષારેણ લવણેન ચ| યુક્તો બસ્તિઃ કફવ્યાધિપાણ્ડુરોગવિષૂચિષુ| શુક્રાઽનિલવિબન્ધેષુ બસ્ત્યાટોપે ચ પૂજિતઃ||૮||

Adhikarana shreShTho yApano bastiH (9) · Śloka 9

મુસ્તાપાઠાઽમૃતૈરણ્ડબલારાસ્નાપુનર્નવમ્| મઞ્જિષ્ઠાઽઽરગ્વધોશીરત્રાયમાણાઽક્ષરોહિણીઃ| કનીયઃ પઞ્ચમૂલઞ્ચ પાલિકં મદનાઽષ્ટકમ્| જલાઢકે પચેત્તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતમ્| ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેત્| સપાદજાઙ્ગલરસઃ સસર્પિર્મધુસૈન્ધવઃ| પિષ્ટૈર્યષ્ટીમિસિશ્યામાકલિઙ્ગકરસાઞ્જનૈઃ| બસ્તિઃ સુખોષ્ણો માંસાગ્નિબલશુક્રવિવર્દ્ધનઃ| વાતાઽસૃઙ્મોહમેહાઽર્શોગુલ્મવિણ્મૂત્રસંગ્રહમ્| વિષમજ્વરવીસર્પવર્ધ્માઽઽધ્માનપ્રવાહિકાઃ| વઙ્ક્ષણોરૂકટીકુક્ષિમન્યાશ્રોત્રશિરોરુજઃ| હન્યાદસૃગ્દરોન્માદશોફકાસાઽશ્મકુણ્ડલાન્| ચક્ષુષ્યઃ પુત્રદો રાજા યાપનાનાં રસાયનમ્||૯||

Adhikarana sukumArAdInAM hito basti (10) · Śloka 10

પૃથક્ પલાંશં વિપચેત્ પઞ્ચમૂલમગોક્ષુરમ્| ક્ષીરાઢકે ચતુર્થસ્થં પિષ્ટૈર્યષ્ટ્યાદિભિર્યુતમ્| ક્ષૌદ્રતૈલાઽજ્યસિન્ધૂત્થયુક્તં બસ્તિઃ સુપૂજિતઃ| વિશેષાદ્ બાલવૃદ્ધસ્ત્રીસુકુમારસુકાત્મનામ્| તદ્વત્ સહાચરબલાસારિવાદર્ભસાધિતમ્| ક્ષીરં બસ્તિસ્થાઽભીરૂ ગુડૂચીબૃહતીદ્વયૈઃ| સિદ્ધં પયો માગધિકાયષ્ટીમધુકકલ્કવત્||૧૦||

Adhikarana vRuShyAH bastayaH vidhishca (11) · Śloka 11

પઞ્ચમૂલં બૃહત્યાદિ પ્રતિદ્રવ્યં પલોન્મિતમ્| દ્વિપલં શાલિગોધૂમયવમાષં સયષ્ટિકમ્| તૈઃ સિદ્ધં છાગલં ક્ષીરં કુક્કુટાણ્ડરસઃ સિતા| સાઽઽજ્યક્ષૌદ્રદ્વિલવણસ્તૈર્બસ્તિઃ શુક્રકૃત્ પરમ્| કલ્પોઽયં શિખિગોનર્દમત્સ્યાદ્યણ્ડરસેષ્વપિ| રસઃ કુલીરમાંસસ્ય ચટકાઽણ્ડરસાન્વિતઃ| સશર્કરાઘૃતમધુર્બસ્ત્રિર્વૃષ્યતમો મતઃ| બસ્તસૂકરજૈર્મુષ્કૈઃ કુલીરચટકાઽઽમિષૈઃ| સિદ્ધં પયોબસ્તશુક્રમુચ્ચટેક્ષુરકં મધુ| તૈર્ઘૃતાઢ્યોઽલ્પલવણો બસ્તિર્વૃષ્યતમઃ પરમ્| સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમાત્મગુપ્તોચ્ચટેક્ષુરૈઃ| અતો દશદશાઽહેન યસ્તુ બસ્તીન્ નિષેવતે| વાજીવ પુષ્ટઃ સ વૃષો ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્| એતે માક્ષિકસંયુક્તાઃ કુર્વન્ત્યતિVવૃષં નરમ્| નાઽતિયોગં ન ચાઽયોગં સ્તમ્ભિનસ્તે ચ કુર્વતે||૧૧||

Adhikarana yApaneShvanuvAsanasyA~anA~a ~avashyakatA (12) · Śloka 12

નિરૂહા લેખનાઃ પ્રાયો બૃંહણાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| યાપનેષૂભયં તસ્માન્નેષ્ટં તેષ્વનુવાસનમ્||૧૨||

Adhikarana yApanAnAM vyApatpratikArAshca (13) · Śloka 13

મૃદુત્વાન્ન નિવર્ત્તન્તે યસ્ય ત્વેતે પ્રયોજિતાઃ| સમૂત્રૈર્બસ્તિભિસ્તીક્ષ્ણૈરાઽઽસ્થાપ્યઃ ક્ષિપ્રમેવ સઃ| શોફઽગ્નિનાશપાણ્ડુત્વશૂલાઽર્શઃપરિકર્ત્તિકાઃ| સ્યુર્જ્વરાશ્ચાઽતિસારાશ્ચ યાપનાત્યર્થસેવનાત્| અરિષ્ટક્ષારશીધ્વાદ્યૈસ્તત્રેષ્ટા દીપની ક્રિયા| યુક્ત્ય તસ્માન્નિષેવેત યાપનાન્ન પ્રસઙ્ગતઃ||૧૩||

Adhikarana yApaneShu niShparihAryatvam (14) · Śloka 14

મૃદ્વલ્પૌષધસંયોગાત્ પાદહીનપ્રમાણતઃ| અલ્પકાલોપયોગાચ્ચ તેષુ નિષ્પરિહારતા| દ્રવ્યેષુ યાપનીયેષુ સિદ્ધાન્ સ્નેહાન્ પૃથક્પૃથક્| બસ્તીન્ સર્વેષુ વા યુઞ્જ્યાત્ પરિહારવિવર્જિતાન્||૧૪||

Adhikarana putrado rasAyanashca bastiH (15) · Śloka 15

સહાચરાઽભીરુબલારાસ્નાગોક્ષુરકાત્ પૃથક્| તુલાં જલદ્રોણશતે પચેદ્ દ્રોણાઽવશેષિતે| પૂતશીતે વિસદ્રાક્ષાતવક્ષીરીનિદિગ્ધિકાઃ| મહાસહાક્ષુદ્રસહાયષ્ટીમધુમધૂલિકાઃ| જીવકર્ષભકોદીચ્યમૃણાલોત્પલચન્દનમ્| ખર્જૂરતાલમજ્જાત્મગુપ્તાતામલકીકણાઃ| પટોલમેદાત્વક્પત્રશીતપાક્યોદનાહ્વયાઃ| કલ્કીકૃત્ય ક્ષિપેત્તસ્મિન્ પૃથક્ચ પ્રસ્થસમ્મિતમ્| રસં વરાહમહિષબસ્તમુષ્કોદ્ભવં તથા| શિખિકુક્કુટહંસાણ્ડસમ્ભવં તૈલસર્પિષી| ધાત્રીબિદારીસ્વરસં ગવ્યક્ષીરાઽઽઢકદ્વયમ્| બ્રહ્મભેરીમૃદઙ્ગાદિનિનાદૈઃ સાધિતં ચ તત્| સિતચ્છત્રકૃતચ્છાયં સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતમ્| આરોપિતં ગજસ્કન્ધે પૂજયિત્વા વૃષધ્વજમ્| કૃત્વા સ્વસ્ત્યયનં દદ્યાત્સ્નેહબસ્તિમયન્ત્રણમ્| પ્રાપ્તસ્તેનાઽતિવૃષતાં શ્રમયેદ્વનિતાશતમ્| નિર્વલીપલિતઃ કાન્તશ્ચિરઞ્જીવી ભવેત્સ ચ| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણવિષમજ્વરિણાં હિતઃ| વ્યાપન્નાર્ત્તવશુક્રાણાં પુત્રદાતા રસાયનમ્||૧૫||

Adhikarana atideshenA~anuktanirdeshaH (16) · Śloka 16

એવં ચ બસ્તયોઽન્યેઽપિ કલ્પ્યાઃ પાક્યાશ્ચ નૈકશઃ| શતં વારાન્ સહસ્રં વા પાચયેત્ સમ્ભવે સતિ||૧૬||

Adhikarana saparihArAH snehabastayaH vAtaghnAH snehabastayaH| (17) · Śloka 17

દોષઘ્નાઃ સપરીહારા વક્ષ્યન્તે સ્નેહબસ્તયઃ| દશમૂલં બલાં રાસ્નામશ્વગન્ધાં પુનર્નવામ્| ગુડૂચ્યૈરણ્ડપૂતીકભાર્ઙ્હ્ગીવૃષકરોહિષમ્| શતાવરીં સહચરં કાકનાસાં પલાંશકમ્| યવમાષાતસીકોલકુલત્થાન્ પ્રસૃતોન્મિતાન્| વહે વિપાચ્ય તોયસ્ય દ્રોણશેષેણ તેન ચ| પચેત્તૈલાઢકં પેષ્યૈર્જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| અનુવાસનમિત્યેતત્ સર્વવાતવિકારનુત્| આનૂપાનાં વસા તદ્વજ્જીવનીયોપસાધિતા| શતાહ્વાયવબિલ્વામ્લૈસ્તૈલં સિદ્ધં સમીરણે| સૈન્ધવેનાઽગ્નિવર્ણેન તપ્તં ચાઽનિલજિદ્ઘૃતમ્||૧૭||

Adhikarana bRuMhaNatvAdiguNamanuvAsanam (18) · Śloka 18

જીવન્તીં મદનં મેદાં શ્રાવણીં મધુકં બલામ્| શતાહ્વર્ષભકૌ કૃષ્ણાં કાકનાસાં શતાવરીમ્| સ્વગુપ્તાં ક્ષીરકાકોલીં કર્કટાખ્યાં શઠીં વચામ્| પિષ્ટ્વા તૈલં ઘૃતં ક્ષીરે સાધયેત ચતુર્ગુણે| બૄંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલશુક્રાગ્નિવર્દ્ધનમ્| રજઃશુક્રાઽઽમયહરં પુત્રીયં ચાઽનુવાસનમ્||૧૮||

Adhikarana pittaghnamanuvAsanam (19) · Śloka 19

શિશિરસ્પર્શવીર્યૈશ્ચ પિષ્ટૈઃ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે| તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં પિત્તઘ્નમનુવાસનમ્||૧૯||

Adhikarana kaphaghnAnyanuvAsanAni (20) · Śloka 20

સૈન્ધવં મદનં કુષ્ઠં શતાહ્વા નિચુલો વચા| હ્નીબેરં મધુકં ભાર્ઙ્ગી દેવદારુ સકટ્ફલમ્| નાગરં પુષ્કરં મેદા ચવિકા ચિત્રકઃ શઠી| વિડઙ્ગાઽતિવિષે શ્યામા હરેણુર્નીલિની સ્થિરા| બિલ્વાઽઽજમોદચપલા દન્તી રાસ્ના ચ તૈઃ સમૈઃ| સાધ્યમેરણ્ડતૈલં વા તૈલં વા કફરોગનુત્| વર્ધ્મોદાવર્તગુલ્માઽર્શઃ પ્લીહમેહાઽઽદ્યમારુતાન્| આનાહમશ્મરીં ચાઽઽશુ હન્યાત્ તદનુવાસનમ્| સાધિતં પઞ્ચમૂલેન તૈલં બિલ્વાદિનાઽથવા| અન્વાસનં શ્લેષ્મહરં દ્રવ્યૈર્વા કફઘાતિભિઃ| ફલૈરષ્ટગુણે ચાઽમ્લે સિદ્ધમન્વાસનં કફે||૨૦||

Adhikarana sakaPAdiShu nirUhaH (21) · Śloka 21

શૂલાઽઽનાહે તુ તદ્યુક્તો નિરૂહઃ પટુમૂત્રવાન્||૨૧||

Adhikarana bastyupayogiPalAnAmadhikAravisheShaH (22) · Śloka 22

પૃચ્છતિસ્મ મુનિમિત્યથ ધીમા- નગ્નિવેશ ઇહ કિન્તુ ફલાનામ્| બસ્તિકર્મણિ હિતં સતતં સ્યા- ત્તં પુનર્વસુરિતિ પ્રશશાસ| ઇહ કુષ્ઠહિતા ગરાગરી હિતમિક્ષ્વાકુફલં પ્રમેહિણામ્| કુટજસ્ય ફલં હૃદામયે પ્રવરં કોશફલં તુ પાણ્ડુષુ| ઉદરે કૃતવેધનં હિતં મદનં સર્વગદાઽવિરોધિ ચ| મધુરં સકષાયતિક્તકં તદરૂક્ષં સકટૂષ્ણાપિચ્છિલમ્| કફપિત્તહૃદાઽઽશુકારિ ય- ન્નિરપાયં પવનાઽનુલોમિ ચ| પ્રવરં તદતઃ ફલાદિષુ સ્મૃતમાસ્થાપનયોજનાસ્વિતિ||૨૨||

Adhikarana cikitsAyAM basteH prAdhAnyam (23) · Śloka 23

અથ મુનિવૃષભે નિગદ્ય વાક્યં સ્થિતવતિ વિજ્ઞપયામ્બભૂવ ભૂયઃ| ઇદમતિગહનં સહાન્યશિષ્યૈ- રવનિગતોઽઞ્જલિમગ્રતો નિધાય| ચિત્રકર્મગુણકૃદ્ ગુરુણોક્તો બસ્તિરૂર્ધ્વમથ ચૈતિ ન નાભેઃ| શીઘ્રમાપતતિ ચાઽનુ સ દેહાત્ સર્વતઃ કથમપોહતિ દોષાન્| ઊચે ગુરુસ્તિમિતમારુતવશ્યમેતત્ દેહસ્ય યદ્બહિરુપાશ્રિતમન્તરે વા| દુષ્ટસ્ય તસ્ય જનયન્નનુલોમતાં તુ બસ્તિર્હિનસ્તિ વિષમાનપિ રોગપૂગાન્| શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાઽવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલાચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરો હિ વાયુઃ| તસ્યાઽતિવૃદ્ધસ્ય શમાય નાન્ય- દ્બસ્તેઃ સમં ભેષજમસ્તિ યસ્માત્| શામ્યન્તિ યત્નેન જિતેઽનિલે ચ તદીરિતાઃ પિત્તકફાદયોઽપિ| તસ્માચ્ચિકિત્સાઽર્ધમિતિ બ્રુવન્તિ સર્વાં ચિકિત્સામપિ બસ્તિમેકે||૨૩||

Adhikarana prAdhanye yuktayaH (24) · Śloka 24

યચ્ચ પક્વાશયસ્થોઽપિ દોષાનાપાદમસ્તકમ્| વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે સ્વસ્થોઽર્કો ભૂરસાનિવ| યત્તત્રૌષધવીર્યં હિ તદપાનેન વાયુના| પર્યાપ્તમચિરાદેવ સમાનઃ પ્રતિપદ્યતે| સમાનાદુત્તરં ચૈવં વ્યાનાદ્યાઃ પવનાઃ ક્રમાત્| તે તૃપ્તાઃ પ્રકૃતિં યાતાઃ શરીરાનુગ્રહે સ્થિતાઃ| પ્રસહ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ યથાસ્થાનં નિવેશ્ય ચ| સન્તર્પયન્તિ પરિતઃ સ્વાન્ સ્વાન્ ભૂતગુણાંસ્તનૌ| વ્યાનસ્તિર્યગપાનોઽધઃ પ્રાણશ્ચોર્ધ્વં પ્રકર્ષતિ| યથાસ્વમેવ નાડીભિર્હારિણીભરિવોદકમ્| એવં વાતૈઃ સિરાભિશ્ચ વપુર્બસ્તિઃ સુયોજિતઃ| વ્યાપ્નુવત્પ્રસભં હન્તિ સકૃચ્છાનપિ યક્ષ્મણઃ||૨૪||

Adhikarana bastiguNasaMgrahaH (25-26) · Śloka 26

બસ્તિસ્તસ્માત્ સર્વકર્મપ્રધાનં સર્વાતઙ્કાન્ હન્તિ નિઃશેષતશ્ચ| સ્રોતાંસ્યન્તઃ શોધયિત્વા ચ કુર્યા- દોજસ્તેજઃ શુક્રમેધાગ્નિદીપ્તિમ્||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સિદ્ધબસ્તિકલ્પોનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૨૬||