Adhikarana atha siddhabastikalpo nAma pa~jcamo~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ സിദ്ധബസ്തികല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാऽऽത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः सिद्धबस्तिकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
സിദ്ധബസ്തീന് പ്രാധാന്യാത് പൃഥഗ്ദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ|| ൧||
Adhikarana siddhabastisvarUpam (2) · Śloka 2
സിദ്ധബസ്തീന് പ്രയുഞ്ജീത സര്വദാ സര്വദേഹിനാമ്| നിര്വ്യാപദോ ബഹുഫലാന് ബലപുഷ്ടികരാന് സുഖാന്||൨||
सिद्धबस्तीन् प्रयुञ्जीत सर्वदा सर्वदेहिनाम्| निर्व्यापदो बहुफलान् बलपुष्टिकरान् सुखान्||२||
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമേന ശ്ലോകേന സിദ്ധബസ്തീനാം സാമാന്യം രൂപമുച്യതേ|| ൨||
Adhikarana mAdhutailiko bastiH (3) · Śloka 3
മധുതൈലേ സമേ കര്ഷഃ സൈന്ധവാദ് ദ്വിപിചുര്മിസഃ| ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥേന നിരൂഹോ മാധുതൈലികഃ| രസായനം പ്രമേഹാऽര്ശഃ കൃമിഗുല്മാऽന്ത്രവൃദ്ധിനുത്| സയഷ്ടിമധുകശ്ചൈഷ ചക്ഷുഷ്യോ രക്തപിത്തജിത്||൩||
मधुतैले समे कर्षः सैन्धवाद् द्विपिचुर्मिसः| एरण्डमूलक्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः| रसायनं प्रमेहाऽर्शः कृमिगुल्माऽन्त्रवृद्धिनुत्| सयष्टिमधुकश्चैष चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्||३||
🔊 Audio coming soon
മധ്വിത്യാദിനാ ബസ്തയ ഉച്യന്തേ| മധുതൈലേ സമേ സൂത്രോക്തപ്രകാരേണ| സൈന്ധവാത് കര്ഷഃ| മിസിഃ ശതപുഷ്പാ| തസ്യാ ദ്വിപിചുര്ദ്വികര്ഷഃ| ഇത്യേതദേരണ്ഡമൂലക്വാഥേന നിരൂഹഃ സംജ്ഞയാ മാധുതൈലികഃ| സുബോധമ്| ഏഷ ഏവാऽനന്തരോക്തോ മാധുതൈലികോ മധുയഷ്ട്യാ യുക്തശ്ചക്ഷുഷ്യോ രക്തപിത്തജിച്ച ഭവതി || ൩||
Adhikarana yApanAkhyo bastI (4) · Śloka 4
യാപനോ ഘനകല്കേന മധുതൈലരസാജ്യവാന്| പായുജാനൂരൂബൃഷണബസ്തിമേഹനശൂലജിത്| പ്രസൃതാംശൈര്ഘൃതക്ഷൌദ്രവസാ തൈലൈഃ പ്രകല്പയേത്| യാപനം സൈന്ധവാര്ധാക്ഷഹപുഷാऽര്ധപലാന്വിതമ്||൪||
यापनो घनकल्केन मधुतैलरसाज्यवान्| पायुजानूरूबृषणबस्तिमेहनशूलजित्| प्रसृतांशैर्घृतक्षौद्रवसा तैलैः प्रकल्पयेत्| यापनं सैन्धवार्धाक्षहपुषाऽर्धपलान्वितम्||४||
🔊 Audio coming soon
ഘനസ്യ മുസ്തസ്യ കല്കേന യുക്തോ നിരൂഹോ മധ്വാദിഭിശ്ച യാപനാऽऽഖ്യോ ഭവതി| സ തു പായ്വാദിശൂലജിത്| ദ്വിതീയം യാപനം ഘൃതാദിഭിഃ| പ്രത്യേകം പ്രസ്രുതാംऽശൈഃ| സൈന്ധവസ്യാऽര്ധകര്ഷേണ ഹപുഷാऽര്ധപലേനാऽന്വിതം പ്രകല്പയേത്|| ൪||
Adhikarana yuktarathAkhyo bastiH (5) · Śloka 5
ഏരണ്ഡമൂലനിഷ്ക്വാഥോ മധുതൈലം സസൈന്ധവമ്| ഏഷ യുക്തരഥോ ബസ്തിഃ സവചാപിപ്പലീഫലഃ||൫||
एरण्डमूलनिष्क्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम्| एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः||५||
🔊 Audio coming soon
ഏരേണ്ഡേത്യാദിനാ വചാദിത്രയയുക്തോ ബസ്തിര്നാമ്നാ യുക്തരഥഃ|| ൫||
Adhikarana doShaharaH bastiH (6) · Śloka 6
സക്വാഥോ മധുഷഡ്ഗ്രന്ഥാ ശതാഹ്വാ ഹിങ്ഗുസൈന്ധവഃ| സുരദാരു ച രാസ്നാ ച ബസ്തിര്ദോഷഹരഃ ശിവഃ||൬||
सक्वाथो मधुषड्ग्रन्था शताह्वा हिङ्गुसैन्धवः| सुरदारु च रास्ना च बस्तिर्दोषहरः शिवः||६||
🔊 Audio coming soon
സക്വാഥ ഏരണ്ഡമൂലക്വാഥോ മധ്വാദിയുക്തോ ബസ്തിഃ| ശിവഃ ശ്രേഷ്ഠഃ ഷഡ്ഗ്രന്ഥാ വചാ|| ൬||
Adhikarana siddhabastiH (7) · Śloka 7
പഞ്ചമൂലസ്യ നിഷ്ക്വാഥസ്തൈലം മാഗധികാ മധു| സസൈന്ധവഃ സമധുകഃ സിദ്ധബസ്തിരിതി സ്മൃതഃ||൭||
पञ्चमूलस्य निष्क्वाथस्तैलं मागधिका मधु| ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः||७||
🔊 Audio coming soon
സിദ്ധബസ്തിരിതി നാമ്നാ സ്മൃത ആര്ചാര്യൈഃ പഞ്ചമൂലാദിശ്ലോകേന||൭||
Adhikarana kaphavyAdhyAdiharo bastiH (8) · Śloka 8
ദ്വിപഞ്ചമൂലത്രിഫലാഫലബില്വാനി പാചയേത്| ഗോമൂത്രേ തേന പിഷ്ടൈശ്ച പാഠാതോയദവത്സകൈഃ| സഫലൈഃ ക്ഷൌദ്രതൈലാഭ്യാം ക്ഷാരേണ ലവണേന ച| യുക്തോ ബസ്തിഃ കഫവ്യാധിപാണ്ഡുരോഗവിഷൂചിഷു| ശുക്രാऽനിലവിബന്ധേഷു ബസ്ത്യാടോപേ ച പൂജിതഃ||൮||
द्विपञ्चमूलत्रिफलाफलबिल्वानि पाचयेत्| गोमूत्रे तेन पिष्टैश्च पाठातोयदवत्सकैः| सफलैः क्षौद्रतैलाभ्यां क्षारेण लवणेन च| युक्तो बस्तिः कफव्याधिपाण्डुरोगविषूचिषु| शुक्राऽनिलविबन्धेषु बस्त्याटोपे च पूजितः||८||
🔊 Audio coming soon
ദിപഞ്ചമൂലാദീനി ഗോമൂത്രേ പാചയേത്| തേന പക്വേന ബസ്തിഃ| പിഷ്ടൈഃ പാഠാദിഭിര്യുതഃ ക്ഷൌദ്രാദിഭിശ്ച| കഫവ്യാധ്യാദിഷു പൂജിതഃ| ദ്വേ പഞ്ചമൂലേ പ്രഥമേ വില്ബാദിര്ബൃഹത്യാദിശ്ച| ഫലം മദനഫലമ്|| ൮||
Adhikarana shreShTho yApano bastiH (9) · Śloka 9
മുസ്താപാഠാऽമൃതൈരണ്ഡബലാരാസ്നാപുനര്നവമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാऽऽരഗ്വധോശീരത്രായമാണാऽക്ഷരോഹിണീഃ| കനീയഃ പഞ്ചമൂലഞ്ച പാലികം മദനാऽഷ്ടകമ്| ജലാഢകേ പചേത്തച്ച പാദശേഷം പരിസ്രുതമ്| ക്ഷീരദ്വിപ്രസ്ഥസംയുക്തം ക്ഷീരശേഷം പുനഃ പചേത്| സപാദജാങ്ഗലരസഃ സസര്പിര്മധുസൈന്ധവഃ| പിഷ്ടൈര്യഷ്ടീമിസിശ്യാമാകലിങ്ഗകരസാഞ്ജനൈഃ| ബസ്തിഃ സുഖോഷ്ണോ മാംസാഗ്നിബലശുക്രവിവര്ദ്ധനഃ| വാതാऽസൃങ്മോഹമേഹാऽര്ശോഗുല്മവിണ്മൂത്രസംഗ്രഹമ്| വിഷമജ്വരവീസര്പവര്ധ്മാऽऽധ്മാനപ്രവാഹികാഃ| വങ്ക്ഷണോരൂകടീകുക്ഷിമന്യാശ്രോത്രശിരോരുജഃ| ഹന്യാദസൃഗ്ദരോന്മാദശോഫകാസാऽശ്മകുണ്ഡലാന്| ചക്ഷുഷ്യഃ പുത്രദോ രാജാ യാപനാനാം രസായനമ്||൯||
मुस्तापाठाऽमृतैरण्डबलारास्नापुनर्नवम्| मञ्जिष्ठाऽऽरग्वधोशीरत्रायमाणाऽक्षरोहिणीः| कनीयः पञ्चमूलञ्च पालिकं मदनाऽष्टकम्| जलाढके पचेत्तच्च पादशेषं परिस्रुतम्| क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं क्षीरशेषं पुनः पचेत्| सपादजाङ्गलरसः ससर्पिर्मधुसैन्धवः| पिष्टैर्यष्टीमिसिश्यामाकलिङ्गकरसाञ्जनैः| बस्तिः सुखोष्णो मांसाग्निबलशुक्रविवर्द्धनः| वाताऽसृङ्मोहमेहाऽर्शोगुल्मविण्मूत्रसंग्रहम्| विषमज्वरवीसर्पवर्ध्माऽऽध्मानप्रवाहिकाः| वङ्क्षणोरूकटीकुक्षिमन्याश्रोत्रशिरोरुजः| हन्यादसृग्दरोन्मादशोफकासाऽश्मकुण्डलान्| चक्षुष्यः पुत्रदो राजा यापनानां रसायनम्||९||
🔊 Audio coming soon
മുസ്താദികോ ബസ്തിഃ സുബോധഃ| സഹ പാദേന ചതുര്ഭാഗേന ജാങ്ഗലരസേന വര്തത ഇതി തഥോക്തഃ | ഏഷ ച മുസ്താദിഃ യാപനാനാം രാജാ തദ്ഗുണേ സാऽതിശയ ഇത്യര്ഥഃ| രസായനഫലത്വാദ് രസായനമ്|| ൯||
Adhikarana sukumArAdInAM hito basti (10) · Śloka 10
പൃഥക് പലാംശം വിപചേത് പഞ്ചമൂലമഗോക്ഷുരമ്| ക്ഷീരാഢകേ ചതുര്ഥസ്ഥം പിഷ്ടൈര്യഷ്ട്യാദിഭിര്യുതമ്| ക്ഷൌദ്രതൈലാऽജ്യസിന്ധൂത്ഥയുക്തം ബസ്തിഃ സുപൂജിതഃ| വിശേഷാദ് ബാലവൃദ്ധസ്ത്രീസുകുമാരസുകാത്മനാമ്| തദ്വത് സഹാചരബലാസാരിവാദര്ഭസാധിതമ്| ക്ഷീരം ബസ്തിസ്ഥാऽഭീരൂ ഗുഡൂചീബൃഹതീദ്വയൈഃ| സിദ്ധം പയോ മാഗധികായഷ്ടീമധുകകല്കവത്||൧൦||
पृथक् पलांशं विपचेत् पञ्चमूलमगोक्षुरम्| क्षीराढके चतुर्थस्थं पिष्टैर्यष्ट्यादिभिर्युतम्| क्षौद्रतैलाऽज्यसिन्धूत्थयुक्तं बस्तिः सुपूजितः| विशेषाद् बालवृद्धस्त्रीसुकुमारसुकात्मनाम्| तद्वत् सहाचरबलासारिवादर्भसाधितम्| क्षीरं बस्तिस्थाऽभीरू गुडूचीबृहतीद्वयैः| सिद्धं पयो मागधिकायष्टीमधुककल्कवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
അഗോക്ഷുരം പഞ്ചമൂലം ചത്വാരി ദ്രവ്യാണി| ചതുര്ഥസ്ഥം പാദശേഷം ക്വഥിതമ്| ഏഷ ബസ്തിഃ സര്വഹിതോऽപി ബാലാദിഷു വിശേഷാത് പൂജിതഃ| അഗോക്ഷുരേ ഗോക്ഷുരരഹിതമ്| യഷ്ട്യാദീന്യനന്തരം ബസ്തിപഠിതാനി| യഷ്ടിമിത്യാദീനി| സഹാചരാദിസിദ്ധം ക്ഷീരമ്| തദ്വദിതി പൂര്വവത്| കല്കാദിയുക്തം തത് പൂര്വസ്മിന്നേവ വിഷയേ| അഭീര്വാദിസിദ്ധം പയോ മാഗധികാദികല്കവത് തഥാ പൂര്വഗുണ ഇത്യര്ഥഃ|| ൧൦||
Adhikarana vRuShyAH bastayaH vidhishca (11) · Śloka 11
പഞ്ചമൂലം ബൃഹത്യാദി പ്രതിദ്രവ്യം പലോന്മിതമ്| ദ്വിപലം ശാലിഗോധൂമയവമാഷം സയഷ്ടികമ്| തൈഃ സിദ്ധം ഛാഗലം ക്ഷീരം കുക്കുടാണ്ഡരസഃ സിതാ| സാऽऽജ്യക്ഷൌദ്രദ്വിലവണസ്തൈര്ബസ്തിഃ ശുക്രകൃത് പരമ്| കല്പോऽയം ശിഖിഗോനര്ദമത്സ്യാദ്യണ്ഡരസേഷ്വപി| രസഃ കുലീരമാംസസ്യ ചടകാऽണ്ഡരസാന്വിതഃ| സശര്കരാഘൃതമധുര്ബസ്ത്രിര്വൃഷ്യതമോ മതഃ| ബസ്തസൂകരജൈര്മുഷ്കൈഃ കുലീരചടകാऽऽമിഷൈഃ| സിദ്ധം പയോബസ്തശുക്രമുച്ചടേക്ഷുരകം മധു| തൈര്ഘൃതാഢ്യോऽല്പലവണോ ബസ്തിര്വൃഷ്യതമഃ പരമ്| സിദ്ധേന പയസാ ഭോജ്യമാത്മഗുപ്തോച്ചടേക്ഷുരൈഃ| അതോ ദശദശാऽഹേന യസ്തു ബസ്തീന് നിഷേവതേ| വാജീവ പുഷ്ടഃ സ വൃഷോ ഗച്ഛതി പ്രമദാശതമ്| ഏതേ മാക്ഷികസംയുക്താഃ കുര്വന്ത്യതിVവൃഷം നരമ്| നാऽതിയോഗം ന ചാऽയോഗം സ്തമ്ഭിനസ്തേ ച കുര്വതേ||൧൧||
पञ्चमूलं बृहत्यादि प्रतिद्रव्यं पलोन्मितम्| द्विपलं शालिगोधूमयवमाषं सयष्टिकम्| तैः सिद्धं छागलं क्षीरं कुक्कुटाण्डरसः सिता| साऽऽज्यक्षौद्रद्विलवणस्तैर्बस्तिः शुक्रकृत् परम्| कल्पोऽयं शिखिगोनर्दमत्स्याद्यण्डरसेष्वपि| रसः कुलीरमांसस्य चटकाऽण्डरसान्वितः| सशर्कराघृतमधुर्बस्त्रिर्वृष्यतमो मतः| बस्तसूकरजैर्मुष्कैः कुलीरचटकाऽऽमिषैः| सिद्धं पयोबस्तशुक्रमुच्चटेक्षुरकं मधु| तैर्घृताढ्योऽल्पलवणो बस्तिर्वृष्यतमः परम्| सिद्धेन पयसा भोज्यमात्मगुप्तोच्चटेक्षुरैः| अतो दशदशाऽहेन यस्तु बस्तीन् निषेवते| वाजीव पुष्टः स वृषो गच्छति प्रमदाशतम्| एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिVवृषं नरम्| नाऽतियोगं न चाऽयोगं स्तम्भिनस्ते च कुर्वते||११||
🔊 Audio coming soon
ബൃഹത്യാദിപഞ്ചമൂലാദിനാ സിദ്ധം ഛാഗലം ക്ഷീരം കുക്കുടാണ്ഡരസാദിനാ യുക്തോ ബസ്തിഃ പരം ശുക്രകൃത്| അസ്മിന്നേവ ച ബസ്തൌ കുക്കുടരസ സ്ഥാനേ ശിഖ്യാദീനാമന്യതമസ്യാऽണ്ഡരസയോഗാത്ത്രയോ ബസ്തയോ ഭവേയുഃ| അണ്ഡേഷു ച രസോऽന്തര്ഭവതി| കുലീരമാംസസ്യ രസഃ ചടകാണ്ഡരസേന യുക്തഃ സശര്കരാദിശ്ച ബസ്തിര്വൃഷ്യതമഃ| കുലീരോ മത്സ്യഃ കര്കടാഖ്യഃ| ബസ്തമുഷ്കാദിനാ സിദ്ധം പയോബസ്തശുക്രാദിനാ യുക്തം ഘൃതാഢ്യോऽല്പലവണശ്ച ബസ്തിര്വൃഷ്യതമഃ| പരമത്യര്ഥമ്| ബസ്തഃ ഛഗലഃ| മുഷ്കോ ബൃഷണഃ| (നി) 'ഉച്ചടാ സോമവല്ലീ ച പ്രചലാ തരലാ തഥാ| മഹൌഷധീ സര്വഗമാ വൃദ്ധിദാ വര്ധിതാ പുരാ||' ഇക്ഷുരകം ഗോക്ഷുരകഃ| ഏഷു ച വൃഷ്യബസ്തിഷു ദീയമാനേഷ്വാത്മഗുപ്താദിഭിഃ സിദ്ധേന പയസാ ഭോജ്യമ്| അതോ വൃഷ്യാദികാദ്ദശാഹേന പ്രതിദിസമേകോപയോഗേന ദശ ബസ്തീന് യോ നിഷേവതേ സ വൃഷോऽക്ഷീണശുക്രോ വാജിവച്ച പുഷ്ടഃ പ്രമദാശതം ഗച്ഛതി| ഏതേ വൃഷ്യാ ബസ്തയോ മാക്ഷികയുക്താ അതിവൃഷം നരം കുര്വന്തി| ഏതേ ചാऽതിയോഗം ന കുര്വതേ| ആഹിതാശ്ച നാऽയോഗം കുര്വതേ|| ൧൧||
Adhikarana yApaneShvanuvAsanasyA~anA~a ~avashyakatA (12) · Śloka 12
നിരൂഹാ ലേഖനാഃ പ്രായോ ബൃംഹണാഃ സ്നേഹബസ്തയഃ| യാപനേഷൂഭയം തസ്മാന്നേഷ്ടം തേഷ്വനുവാസനമ്||൧൨||
निरूहा लेखनाः प्रायो बृंहणाः स्नेहबस्तयः| यापनेषूभयं तस्मान्नेष्टं तेष्वनुवासनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
സര്വബസ്തിഷു സാമാന്യേനാऽന്തരാऽന്തരാऽനുവാസനമുക്തം 'നിരൂഹാന്മരുതോ ഭയമ്' ഇത്യാദിനാ| തത് പ്രതിഷേധാര്ഥമാഹ-നിരൂഹാ ഇത്യാദി| യേ നിരൂഹാസ്തേ പ്രായേണൈകാന്തലേഖനാഃ| യേ ച സ്നേഹബസ്തയസ്തേ പ്രായേണൈകാന്തബൃംഹണാഃ| തച്ചോഭയമപി ലേഖനത്വം ബൃംഹണത്വം ച യതോ യാപനേഷ്വതസ്തേഷ്വനുവാസനം നേഷ്യതേ കാരണാऽഭാവാത്| തസ്മിന്നിരൂഹാ അപ്യേതേ ബൃംഹണത്വേനാऽനുവാസനം നാऽപേക്ഷത ഇതി|| ൧൨||
Adhikarana yApanAnAM vyApatpratikArAshca (13) · Śloka 13
മൃദുത്വാന്ന നിവര്ത്തന്തേ യസ്യ ത്വേതേ പ്രയോജിതാഃ| സമൂത്രൈര്ബസ്തിഭിസ്തീക്ഷ്ണൈരാऽऽസ്ഥാപ്യഃ ക്ഷിപ്രമേവ സഃ| ശോഫऽഗ്നിനാശപാണ്ഡുത്വശൂലാऽര്ശഃപരികര്ത്തികാഃ| സ്യുര്ജ്വരാശ്ചാऽതിസാരാശ്ച യാപനാത്യര്ഥസേവനാത്| അരിഷ്ടക്ഷാരശീധ്വാദ്യൈസ്തത്രേഷ്ടാ ദീപനീ ക്രിയാ| യുക്ത്യ തസ്മാന്നിഷേവേത യാപനാന്ന പ്രസങ്ഗതഃ||൧൩||
मृदुत्वान्न निवर्त्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः| समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैराऽऽस्थाप्यः क्षिप्रमेव सः| शोफऽग्निनाशपाण्डुत्वशूलाऽर्शःपरिकर्त्तिकाः| स्युर्ज्वराश्चाऽतिसाराश्च यापनात्यर्थसेवनात्| अरिष्टक्षारशीध्वाद्यैस्तत्रेष्टा दीपनी क्रिया| युक्त्य तस्मान्निषेवेत यापनान्न प्रसङ्गतः||१३||
🔊 Audio coming soon
ഏതേ ച യാപനാഃ സ്വഭാവാദേവ മൃദുത്വാദ്ധേതോര്യദി കസ്യചിന്നപ്രത്യാऽऽഗച്ഛന്തി തതഃ സോऽന്തര്ബസ്തിഃ ക്ഷിപ്രമേവ തീക്ഷ്ണൈര്ബസ്തിഭിഃ സമൂത്രൈരാऽऽസ്ഥാപ്യഃ| യാപനാനാമത്യര്ഥസേവനാച്ഛോഫാദയഃ സ്യുഃ| തേഷു ച ശോഫാദിഷ്വരിഷ്ടാദിഭിര്ദീപനീ ക്രിയേഷ്ടാ| തസ്മാദുക്താദ്ധേതോര്യാപനാന് യുക്ത്യാ സുഖസംവാഹനലക്ഷണയാ സേവേത| ന ത്വതിപ്രസങ്ഗതഃ|| ൧൩||
Adhikarana yApaneShu niShparihAryatvam (14) · Śloka 14
മൃദ്വല്പൌഷധസംയോഗാത് പാദഹീനപ്രമാണതഃ| അല്പകാലോപയോഗാച്ച തേഷു നിഷ്പരിഹാരതാ| ദ്രവ്യേഷു യാപനീയേഷു സിദ്ധാന് സ്നേഹാന് പൃഥക്പൃഥക്| ബസ്തീന് സര്വേഷു വാ യുഞ്ജ്യാത് പരിഹാരവിവര്ജിതാന്||൧൪||
मृद्वल्पौषधसंयोगात् पादहीनप्रमाणतः| अल्पकालोपयोगाच्च तेषु निष्परिहारता| द्रव्येषु यापनीयेषु सिद्धान् स्नेहान् पृथक्पृथक्| बस्तीन् सर्वेषु वा युञ्ज्यात् परिहारविवर्जितान्||१४||
🔊 Audio coming soon
തേഷു ച യാപനേഷ്വനേന പ്രകാരേണ നിഷ്പരിഹാരതാ സുഖോപായോഗ്യത്വം ഭവതി| കേനേത്യാऽऽഹ-മൃദ്വിത്യാദി| മൃദുനോऽല്പമാനസ്യ ചൌഷധസ്യ സംയോഗാത്| തഥാ സൂത്രേ യത്ര-യത്ര യത് പ്രമാണമുക്തം തത്ര-തത്ര യാപാനാനാം പാദഹീനം പ്രമാണമ്| തതോऽല്പഞ്ച കാലമുപയോഗാദിതി| അഥവാ സര്വേഷു വിശേഷേണ പുരുഷേഷു പൃഥഗ് യാപനീയദ്രവ്യാസിദ്ധാന് സ്നേഹാന് നിഷ്പരിഹാരാന് യുഞ്ജ്യാത്|| ൧൪||
Adhikarana putrado rasAyanashca bastiH (15) · Śloka 15
സഹാചരാऽഭീരുബലാരാസ്നാഗോക്ഷുരകാത് പൃഥക്| തുലാം ജലദ്രോണശതേ പചേദ് ദ്രോണാऽവശേഷിതേ| പൂതശീതേ വിസദ്രാക്ഷാതവക്ഷീരീനിദിഗ്ധികാഃ| മഹാസഹാക്ഷുദ്രസഹായഷ്ടീമധുമധൂലികാഃ| ജീവകര്ഷഭകോദീച്യമൃണാലോത്പലചന്ദനമ്| ഖര്ജൂരതാലമജ്ജാത്മഗുപ്താതാമലകീകണാഃ| പടോലമേദാത്വക്പത്രശീതപാക്യോദനാഹ്വയാഃ| കല്കീകൃത്യ ക്ഷിപേത്തസ്മിന് പൃഥക്ച പ്രസ്ഥസമ്മിതമ്| രസം വരാഹമഹിഷബസ്തമുഷ്കോദ്ഭവം തഥാ| ശിഖികുക്കുടഹംസാണ്ഡസമ്ഭവം തൈലസര്പിഷീ| ധാത്രീബിദാരീസ്വരസം ഗവ്യക്ഷീരാऽऽഢകദ്വയമ്| ബ്രഹ്മഭേരീമൃദങ്ഗാദിനിനാദൈഃ സാധിതം ച തത്| സിതച്ഛത്രകൃതച്ഛായം സിതവസ്ത്രാവഗുണ്ഠിതമ്| ആരോപിതം ഗജസ്കന്ധേ പൂജയിത്വാ വൃഷധ്വജമ്| കൃത്വാ സ്വസ്ത്യയനം ദദ്യാത്സ്നേഹബസ്തിമയന്ത്രണമ്| പ്രാപ്തസ്തേനാऽതിവൃഷതാം ശ്രമയേദ്വനിതാശതമ്| നിര്വലീപലിതഃ കാന്തശ്ചിരഞ്ജീവീ ഭവേത്സ ച| നഷ്ടശുക്രക്ഷതക്ഷീണവിഷമജ്വരിണാം ഹിതഃ| വ്യാപന്നാര്ത്തവശുക്രാണാം പുത്രദാതാ രസായനമ്||൧൫||
सहाचराऽभीरुबलारास्नागोक्षुरकात् पृथक्| तुलां जलद्रोणशते पचेद् द्रोणाऽवशेषिते| पूतशीते विसद्राक्षातवक्षीरीनिदिग्धिकाः| महासहाक्षुद्रसहायष्टीमधुमधूलिकाः| जीवकर्षभकोदीच्यमृणालोत्पलचन्दनम्| खर्जूरतालमज्जात्मगुप्तातामलकीकणाः| पटोलमेदात्वक्पत्रशीतपाक्योदनाह्वयाः| कल्कीकृत्य क्षिपेत्तस्मिन् पृथक्च प्रस्थसम्मितम्| रसं वराहमहिषबस्तमुष्कोद्भवं तथा| शिखिकुक्कुटहंसाण्डसम्भवं तैलसर्पिषी| धात्रीबिदारीस्वरसं गव्यक्षीराऽऽढकद्वयम्| ब्रह्मभेरीमृदङ्गादिनिनादैः साधितं च तत्| सितच्छत्रकृतच्छायं सितवस्त्रावगुण्ठितम्| आरोपितं गजस्कन्धे पूजयित्वा वृषध्वजम्| कृत्वा स्वस्त्ययनं दद्यात्स्नेहबस्तिमयन्त्रणम्| प्राप्तस्तेनाऽतिवृषतां श्रमयेद्वनिताशतम्| निर्वलीपलितः कान्तश्चिरञ्जीवी भवेत्स च| नष्टशुक्रक्षतक्षीणविषमज्वरिणां हितः| व्यापन्नार्त्तवशुक्राणां पुत्रदाता रसायनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
സഹാചരാദീനാം പഞ്ചശതാനി പലാനി| ജലസ്യ ദ്രോണശതമ്| ക്വഥിതശേഷോ ദ്രോണഃ| പൂതേ ശീതേ ച ബിസാദി കല്കീകൃത്യ സൂത്രവിധാനേന ക്ഷിപേത്| വരാഹാദീനാം മുഷ്കരസം പൃഥക് പ്രസ്ഥസമ്മിതമ്| നിനാദശബ്ദസ്യ ബ്രഹ്മാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| ബ്രഹ്മനിനാദോ വേദഘോഷഃ| സുബോധമ്| അഭീരുഃ ശതാവരീ| മധൂലികാ ഗുഡതൃണഃ ശരദ്യന്യതമകാണ്ഡഃ| ഉദീച്യം വാലകമ്| മൃണാലം വിസാങ്കുരമ്| (നി൦) 'ചൂഡാമണിഃ ശീതപാകീ ശിഖണ്ഡീ കൃഷ്ണലാ തഥാ| ഉച്യടാ താമ്രകാ ഗുഞ്ജാ ചതസ്രഃ കാകസാഹ്വയാ|' ഓദനപാകീ നീലസഹചരഃ| വരാഹഃസൂകരഃ| ബസ്തഃ ഛാഗലഃ| ധാത്ര്യാऽऽമലകമ്| ബിദാരീ ദാരികാ| ബ്രഹ്മവേദഃ ഭേരീദുന്ദുഭിഃ| തേനേതി സ്നേഹബസ്തിനാ സഹാചരാദ്യേനാऽതിവൃഷതാം പ്രാപ്തോ വനിതാശതം ശ്രമം നയേത്| സ ച നിര്വലീപലിതത്വാദിനാന് ഭവേത്| ഏഷ ച ബസ്തിര്നഷ്ടശുക്രാദീനാം ഹിതഃ| പുത്രദാതാ രസായനം ച|| ൧൫||
Adhikarana atideshenA~anuktanirdeshaH (16) · Śloka 16
ഏവം ച ബസ്തയോऽന്യേऽപി കല്പ്യാഃ പാക്യാശ്ച നൈകശഃ| ശതം വാരാന് സഹസ്രം വാ പാചയേത് സമ്ഭവേ സതി||൧൬||
एवं च बस्तयोऽन्येऽपि कल्प्याः पाक्याश्च नैकशः| शतं वारान् सहस्रं वा पाचयेत् सम्भवे सति||१६||
🔊 Audio coming soon
ഏവഞ്ചാऽനയാ ദിശാऽന്യേऽപി സ്വബുദ്ധ്യാ ബൃംഹണാ ബസ്ത്യഃ കല്പ്യാഃ| യഥാസമ്ഭവം ചാऽനേകശഃ പാക്യാശ്ച ശുക്രകരൌഷധൈഃ|| ൧൬||
Adhikarana saparihArAH snehabastayaH vAtaghnAH snehabastayaH| (17) · Śloka 17
ദോഷഘ്നാഃ സപരീഹാരാ വക്ഷ്യന്തേ സ്നേഹബസ്തയഃ| ദശമൂലം ബലാം രാസ്നാമശ്വഗന്ധാം പുനര്നവാമ്| ഗുഡൂച്യൈരണ്ഡപൂതീകഭാര്ങ്ഹ്ഗീവൃഷകരോഹിഷമ്| ശതാവരീം സഹചരം കാകനാസാം പലാംശകമ്| യവമാഷാതസീകോലകുലത്ഥാന് പ്രസൃതോന്മിതാന്| വഹേ വിപാച്യ തോയസ്യ ദ്രോണശേഷേണ തേന ച| പചേത്തൈലാഢകം പേഷ്യൈര്ജീവനീയൈഃ പലോന്മിതൈഃ| അനുവാസനമിത്യേതത് സര്വവാതവികാരനുത്| ആനൂപാനാം വസാ തദ്വജ്ജീവനീയോപസാധിതാ| ശതാഹ്വായവബില്വാമ്ലൈസ്തൈലം സിദ്ധം സമീരണേ| സൈന്ധവേനാऽഗ്നിവര്ണേന തപ്തം ചാऽനിലജിദ്ഘൃതമ്||൧൭||
दोषघ्नाः सपरीहारा वक्ष्यन्ते स्नेहबस्तयः| दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्| गुडूच्यैरण्डपूतीकभार्ङ्ह्गीवृषकरोहिषम्| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशकम्| यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्| वहे विपाच्य तोयस्य द्रोणशेषेण तेन च| पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः| अनुवासनमित्येतत् सर्ववातविकारनुत्| आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता| शताह्वायवबिल्वाम्लैस्तैलं सिद्धं समीरणे| सैन्धवेनाऽग्निवर्णेन तप्तं चाऽनिलजिद्घृतम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ദശമൂലേത്യാദിനാ സ്നേഹബസ്തയോ വക്ഷ്യന്തേ| യേ ദോഷഘ്നാഃ സപരിഹാരാശ്ച| പരിഹാരാ യേഷാം വിദ്യന്തേ| യന്ത്രണാം വിനാ ബാധാവഹാ ഇത്യര്ഥഃ| ദശമൂലാദീനാം പ്രത്യേകം പൃഥക് പലമ്| യവാദീനാം ദ്വേ പലേ പ്രത്യേകമിതി ക്വാഥേ ജീവനീയാദികല്കൈരന്വിതം സിദ്ധം തൈലമനുവാസനം സര്വവാതവികാരനുത്| ആനൂപാനാം വരാഹാദീനാം മത്സ്യവര്ഗത്രിതയോക്താനാം പ്രാണീനാം യഥാസമ്ഭവം വസാ ജീവനീയൈരുപസാധിതാ| തദ്വദനുവാസനം സര്വവാതവികാരനുദ് ഭവതി| ശതാഹ്വാദിസിദ്ധം തൈലം സമീരണേऽനുവാസനമ്| അതീവാऽനലേ തപ്തേന സൈന്ധവേന തപ്തം ഘൃതമനിലജിദനുവാസനമ്|| ൧൭||
Adhikarana bRuMhaNatvAdiguNamanuvAsanam (18) · Śloka 18
ജീവന്തീം മദനം മേദാം ശ്രാവണീം മധുകം ബലാമ്| ശതാഹ്വര്ഷഭകൌ കൃഷ്ണാം കാകനാസാം ശതാവരീമ്| സ്വഗുപ്താം ക്ഷീരകാകോലീം കര്കടാഖ്യാം ശഠീം വചാമ്| പിഷ്ട്വാ തൈലം ഘൃതം ക്ഷീരേ സാധയേത ചതുര്ഗുണേ| ബൃൗംഹണം വാതപിത്തഘ്നം ബലശുക്രാഗ്നിവര്ദ്ധനമ്| രജഃശുക്രാऽऽമയഹരം പുത്രീയം ചാऽനുവാസനമ്||൧൮||
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्| पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत चतुर्गुणे| बॄंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्द्धनम्| रजःशुक्राऽऽमयहरं पुत्रीयं चाऽनुवासनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ജീവന്ത്യാദ്യേ സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം ക്ഷീരമ്| കല്കഃ സ്നേഹാച്ചതുര്ഥാശേന| ഏതത്തൈലഘൃതമനുവാസനം ബൃംഹണാത്വാദിഗുണമ്|| ൧൮||
Adhikarana pittaghnamanuvAsanam (19) · Śloka 19
ശിശിരസ്പര്ശവീര്യൈശ്ച പിഷ്ടൈഃ ക്ഷീരേ ചതുര്ഗുണേ| തൈലപാദം ഘൃതം സിദ്ധം പിത്തഘ്നമനുവാസനമ്||൧൯||
शिशिरस्पर्शवीर्यैश्च पिष्टैः क्षीरे चतुर्गुणे| तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ശീതസ്പര്ശൈഃ ശീതവീര്യൈരേവ ച കേവലശീതസ്പര്ശവീര്യൈര്ദ്രവ്യൈര്ഘൃതം സിദ്ധമ്| ഘൃതാത് ക്ഷീരേ ചതുര്ഗുണേ തൈലം പാദേന സമം യസ്യ| ഏതദനുവാസനം പിത്തഘ്നമ്|| ൧൯||
Adhikarana kaphaghnAnyanuvAsanAni (20) · Śloka 20
സൈന്ധവം മദനം കുഷ്ഠം ശതാഹ്വാ നിചുലോ വചാ| ഹ്നീബേരം മധുകം ഭാര്ങ്ഗീ ദേവദാരു സകട്ഫലമ്| നാഗരം പുഷ്കരം മേദാ ചവികാ ചിത്രകഃ ശഠീ| വിഡങ്ഗാऽതിവിഷേ ശ്യാമാ ഹരേണുര്നീലിനീ സ്ഥിരാ| ബില്വാऽऽജമോദചപലാ ദന്തീ രാസ്നാ ച തൈഃ സമൈഃ| സാധ്യമേരണ്ഡതൈലം വാ തൈലം വാ കഫരോഗനുത്| വര്ധ്മോദാവര്തഗുല്മാऽര്ശഃ പ്ലീഹമേഹാऽऽദ്യമാരുതാന്| ആനാഹമശ്മരീം ചാऽऽശു ഹന്യാത് തദനുവാസനമ്| സാധിതം പഞ്ചമൂലേന തൈലം ബില്വാദിനാऽഥവാ| അന്വാസനം ശ്ലേഷ്മഹരം ദ്രവ്യൈര്വാ കഫഘാതിഭിഃ| ഫലൈരഷ്ടഗുണേ ചാऽമ്ലേ സിദ്ധമന്വാസനം കഫേ||൨൦||
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा| ह्नीबेरं मधुकं भार्ङ्गी देवदारु सकट्फलम्| नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी| विडङ्गाऽतिविषे श्यामा हरेणुर्नीलिनी स्थिरा| बिल्वाऽऽजमोदचपला दन्ती रास्ना च तैः समैः| साध्यमेरण्डतैलं वा तैलं वा कफरोगनुत्| वर्ध्मोदावर्तगुल्माऽर्शः प्लीहमेहाऽऽद्यमारुतान्| आनाहमश्मरीं चाऽऽशु हन्यात् तदनुवासनम्| साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिनाऽथवा| अन्वासनं श्लेष्महरं द्रव्यैर्वा कफघातिभिः| फलैरष्टगुणे चाऽम्ले सिद्धमन्वासनं कफे||२०||
🔊 Audio coming soon
സൈന്ധവാദിഭിഃ സമൈഃ സാധ്യം തിലതൈലമേരണ്ഡതൈലം വാ| തദനുവാസനം കഫരോഗനുദ വര്ധ്മാദീംശ്ച ഹന്യാത്| നിചുലം ദീര്ഘപത്രോ വേതസഃ| ഹ്നീബേരം വാലകമ്| കട്ഫലം സോമവല്കഃ| ശ്യാമാ ത്രിവൃത്| ചപലാ പിപ്പലീ| ബില്വാദിനാ വാ പഞ്ചമൂലേന സാധിതം തൈലമനുവാസനം ശ്ലേഷമഹരം ഭവതി| അഥവാ കഫഘാതിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ ശീതശിവശതപുഷ്പേത്യാദിനാ ശോധനാദിഗണേ പഠിതൈഃ| സ്നേഹാദഷ്ടഗുണേऽമ്ലേ കാഞ്ജികാദൌ സിദ്ധം തൈല മനുവാസനം ശ്ലേഷ്മഹരമ്|| ൨൦||
Adhikarana sakaPAdiShu nirUhaH (21) · Śloka 21
ശൂലാऽऽനാഹേ തു തദ്യുക്തോ നിരൂഹഃ പടുമൂത്രവാന്||൨൧||
शूलाऽऽनाहे तु तद्युक्तो निरूहः पटुमूत्रवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
യദാ തു സകഫസ്യ ശൂലമാऽऽനാഹശ്ച ഭവതി തദാ തേന കഫഹരദ്രവ്യസിദ്ധേന തൈലേന യുക്തോ യോഗ്യോ നിരൂഹഃ പടുനാ ലവണേന മൂത്രേണ ച യുക്തോ വിധേയഃ|| ൨൧||
Adhikarana bastyupayogiPalAnAmadhikAravisheShaH (22) · Śloka 22
പൃച്ഛതിസ്മ മുനിമിത്യഥ ധീമാ- നഗ്നിവേശ ഇഹ കിന്തു ഫലാനാമ്| ബസ്തികര്മണി ഹിതം സതതം സ്യാ- ത്തം പുനര്വസുരിതി പ്രശശാസ| ഇഹ കുഷ്ഠഹിതാ ഗരാഗരീ ഹിതമിക്ഷ്വാകുഫലം പ്രമേഹിണാമ്| കുടജസ്യ ഫലം ഹൃദാമയേ പ്രവരം കോശഫലം തു പാണ്ഡുഷു| ഉദരേ കൃതവേധനം ഹിതം മദനം സര്വഗദാऽവിരോധി ച| മധുരം സകഷായതിക്തകം തദരൂക്ഷം സകടൂഷ്ണാപിച്ഛിലമ്| കഫപിത്തഹൃദാऽऽശുകാരി യ- ന്നിരപായം പവനാऽനുലോമി ച| പ്രവരം തദതഃ ഫലാദിഷു സ്മൃതമാസ്ഥാപനയോജനാസ്വിതി||൨൨||
पृच्छतिस्म मुनिमित्यथ धीमा- नग्निवेश इह किन्तु फलानाम्| बस्तिकर्मणि हितं सततं स्या- त्तं पुनर्वसुरिति प्रशशास| इह कुष्ठहिता गरागरी हितमिक्ष्वाकुफलं प्रमेहिणाम्| कुटजस्य फलं हृदामये प्रवरं कोशफलं तु पाण्डुषु| उदरे कृतवेधनं हितं मदनं सर्वगदाऽविरोधि च| मधुरं सकषायतिक्तकं तदरूक्षं सकटूष्णापिच्छिलम्| कफपित्तहृदाऽऽशुकारि य- न्निरपायं पवनाऽनुलोमि च| प्रवरं तदतः फलादिषु स्मृतमास्थापनयोजनास्विति||२२||
🔊 Audio coming soon
പൃച്ഛതീത്യാദിനാ ഫലാനാം മധ്യാദ്ബസ്തികര്മണി കിം ഹിതം സ്യാദിതി| അഥേത്യഗ്നിവേശപ്രശ്നേ| തമഗ്നിവേശം പുനര്വസുരിതി പ്രശശാസ| കിമിത്യാऽऽഹ-ഇഹേത്യാദി| ഉഭയത്രാऽപീഹേത്യായുര്വേദേ| സുബോധമ്| (നി൦) 'ജീമൂതകോ ദേവതാऽസ്തിക്തകോശാ ഗരാഗരീ| പ്രോക്താऽऽഖു വിഷഹാവേണീ ദേവതാലി ച താഡകഃ|| കടുകാऽऽലാബുനീ തുമ്ബീ ലമ്ബാപിണ്ഡഫലാ തഥാ| ഇക്ഷ്വാകുഃ ക്ഷത്രിയവരസ്തിക്തബീജാ മഹാഫലാ||' കുടജഫലമിന്ദ്രയവമ്| കോശഫലം ധാമാര്ഗവാഖ്യായാ രാജകോശാതക്യാഃ ഫലമ്| കൃതവേധനം ഘാണ്ഡോലികാഖ്യായഃ| കേശാതക്യാഃ ഫലമ്| തദിതി മദനമ്| സര്വഗദാऽവിരോധിത്വേ ഹേതുര്മധുരാദിഗുണത്വേന| വാതാദിഹിത്വേ ച| പിച്ഛിലം മാര്ദവാപാദനമ്| ആശു സ്വം കര്മ കരോതീത്യാऽऽശുകാരീ| നിരപായമയോഗാദിനാ അപായനം കരോത്യതോ മധുരത്വാദിഹേതോസ്തത് ഫലാദിഷു മദനഫലാദിഷു ശോധനാദിഗണ പഠിതേഷു ബസ്തിദ്രവ്യേഷു പ്രവരം ശ്രേഷ്ഠമാऽऽസ്ഥാപനാനാം യോജനാസു സ്മൃതമാറ്ചാര്യൈഃ|| ൨൨||
Adhikarana cikitsAyAM basteH prAdhAnyam (23) · Śloka 23
അഥ മുനിവൃഷഭേ നിഗദ്യ വാക്യം സ്ഥിതവതി വിജ്ഞപയാമ്ബഭൂവ ഭൂയഃ| ഇദമതിഗഹനം സഹാന്യശിഷ്യൈ- രവനിഗതോऽഞ്ജലിമഗ്രതോ നിധായ| ചിത്രകര്മഗുണകൃദ് ഗുരുണോക്തോ ബസ്തിരൂര്ധ്വമഥ ചൈതി ന നാഭേഃ| ശീഘ്രമാപതതി ചാऽനു സ ദേഹാത് സര്വതഃ കഥമപോഹതി ദോഷാന്| ഊചേ ഗുരുസ്തിമിതമാരുതവശ്യമേതത് ദേഹസ്യ യദ്ബഹിരുപാശ്രിതമന്തരേ വാ| ദുഷ്ടസ്യ തസ്യ ജനയന്നനുലോമതാം തു ബസ്തിര്ഹിനസ്തി വിഷമാനപി രോഗപൂഗാന്| ശാഖാഗതാഃ കോഷ്ഠഗതാശ്ച രോഗാ മര്മോര്ധ്വസര്വാऽവയവാങ്ഗജാശ്ച| യേ സന്തി തേഷാം ന തു കശ്ചിദന്യോ വായോഃ പരം ജന്മനി ഹേതുരസ്തി| വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താദിമലാചയാനാം വിക്ഷേപസംഹാരകരോ ഹി വായുഃ| തസ്യാऽതിവൃദ്ധസ്യ ശമായ നാന്യ- ദ്ബസ്തേഃ സമം ഭേഷജമസ്തി യസ്മാത്| ശാമ്യന്തി യത്നേന ജിതേऽനിലേ ച തദീരിതാഃ പിത്തകഫാദയോऽപി| തസ്മാച്ചികിത്സാऽര്ധമിതി ബ്രുവന്തി സര്വാം ചികിത്സാമപി ബസ്തിമേകേ||൨൩||
अथ मुनिवृषभे निगद्य वाक्यं स्थितवति विज्ञपयाम्बभूव भूयः| इदमतिगहनं सहान्यशिष्यै- रवनिगतोऽञ्जलिमग्रतो निधाय| चित्रकर्मगुणकृद् गुरुणोक्तो बस्तिरूर्ध्वमथ चैति न नाभेः| शीघ्रमापतति चाऽनु स देहात् सर्वतः कथमपोहति दोषान्| ऊचे गुरुस्तिमितमारुतवश्यमेतत् देहस्य यद्बहिरुपाश्रितमन्तरे वा| दुष्टस्य तस्य जनयन्ननुलोमतां तु बस्तिर्हिनस्ति विषमानपि रोगपूगान्| शाख़ागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वाऽवयवाङ्गजाश्च| ये सन्ति तेषां न तु कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति| विट्श्लेष्मपित्तादिमलाचयानां विक्षेपसंहारकरो हि वायुः| तस्याऽतिवृद्धस्य शमाय नान्य- द्बस्तेः समं भेषजमस्ति यस्मात्| शाम्यन्ति यत्नेन जितेऽनिले च तदीरिताः पित्तकफादयोऽपि| तस्माच्चिकित्साऽर्धमिति ब्रुवन्ति सर्वां चिकित्सामपि बस्तिमेके||२३||
🔊 Audio coming soon
അഥാऽനന്തരം മുനിവൃഷഭേ പുനര്വസൌ ഫലകല്പനാവാക്യം നിഗദ്യ ഉക്ത്വാ| സ്ഥിതവതിവാക്യാദ് വിരതേऽഗ്നിവേശേऽഞ്ജലിമഗ്രതോ നിധായ അവനൌ നിപത്യ| ഭൂയഃ പുനര്വിജ്ഞാപയാമ്ബഭൂവാऽന്യൈര്ഭേലാദിഭിഃ ശിഷ്യൈഃ സഹ| കിമിത്യാഹ-ചിത്രേത്യാദി| ഗുരുണാ ഭവതാ ബസ്തിര്വിചിത്രകര്മകൃതവിചിത്രഗുണകൃച്ചോക്തഃ| അഥ ച ബസ്തിര്നാഭേരൂര്ധ്വം നൈതി| ന ച ബഹുകാലം ദേഹേ തിഷ്ഠതി| അപി തു ശീഘ്രമാऽऽപതതി| ഏവം സ്വരൂപഃ സ കഥം ദോഷാനപോഹതി| ഇതി വിജ്ഞാപനാ| ഏവം വിജ്ഞപ്തോ ഗുരുഃ പുനര്വസുസ്തമഗ്നിവേശമിത്യൂചേ| കിമിത്യാഹ- ദേഹസ്യ യത്കിഞ്ചിദ്ബഹിരാശ്രിതം കാന്തിവര്ണഗമനഗ്രഹണാദി| യച്ചാന്തരാശ്രിതം ധാത്വാദി| തത്സര്വം മാരുതവശ്യം വാതവശാദ് ഭവതി| തസ്യ തു സര്വശരീരോഗകാരകരണഭൂതസ്യ വായോര്ബസ്തിര്ദുഷ്ടസ്യ സതോऽനുലോമതാം ജനയദ്വിഷമാനപി കൃച്ഛ്രാനപി രോഗപൂഗാന് വ്യാധിസങ്ഘാന് ഹിനസ്തി| അപി ച യേ രോഗാഃ ശാഖാഗതാഃ സന്തി യേ ച കോഷ്ഠഗതാ യേ ച മര്മാദിജാസ്തേഷാം രോഗാണാം ജന്മനി വായോഃ പരമന്യോ ഹേതുര്നാസ്തി| വിഡാऽऽദിമലാചയാനാഞ്ച വായുരേവ വിക്ഷേപസംഹാരൌ കരോതി യസ്മാത്| യസ്മാച്ച തസ്യ വായോരതിവൃദ്ധസ്യ ശമായऽന്യദ് ഭേഷജം ബസ്തിസമം നാസ്തി| യസ്മാച്ചൈതേന ബസ്തിനാऽനിലേ വായൌ ജിതേ തദീരിതാഃ പിത്താദയോऽപി ശാമ്യന്തി| തസ്മാദ്ധേതോരാചാര്യാഃ ചികിത്സാऽര്ധമിതി നാമ്നാ ബസ്തിം ബ്രുവന്തി| ഏക ആചാര്യാഃ ബസ്തിം സര്വാം ചികിത്സാം ബ്രുവന്തി| ബസ്തിരേവ ചികിത്സേത്യര്ഥഃ| ശാഖാ രക്താദയേ ധാതവഃ| തഥാ കോഷ്ഠോ മഹാസ്രോതഃ| മര്മ ഹൃദയാദി| ഊര്ധ്വാങ്ഗം ശിരഃ| അങ്ഗശബ്ദേന ദേഹപര്യായേണോര്ധ്വാദീനാം സമ്ബന്ധഃ| പിത്താദീത്യാദിശബ്ദേന സ്വേദാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കഫാദയ ഇതി രസാദീനാം ഗ്രഹണമ്|| ൨൩||
Adhikarana prAdhanye yuktayaH (24) · Śloka 24
യച്ച പക്വാശയസ്ഥോऽപി ദോഷാനാപാദമസ്തകമ്| വീര്യേണ ബസ്തിരാദത്തേ സ്വസ്ഥോऽര്കോ ഭൂരസാനിവ| യത്തത്രൌഷധവീര്യം ഹി തദപാനേന വായുനാ| പര്യാപ്തമചിരാദേവ സമാനഃ പ്രതിപദ്യതേ| സമാനാദുത്തരം ചൈവം വ്യാനാദ്യാഃ പവനാഃ ക്രമാത്| തേ തൃപ്താഃ പ്രകൃതിം യാതാഃ ശരീരാനുഗ്രഹേ സ്ഥിതാഃ| പ്രസഹ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ യഥാസ്ഥാനം നിവേശ്യ ച| സന്തര്പയന്തി പരിതഃ സ്വാന് സ്വാന് ഭൂതഗുണാംസ്തനൌ| വ്യാനസ്തിര്യഗപാനോऽധഃ പ്രാണശ്ചോര്ധ്വം പ്രകര്ഷതി| യഥാസ്വമേവ നാഡീഭിര്ഹാരിണീഭരിവോദകമ്| ഏവം വാതൈഃ സിരാഭിശ്ച വപുര്ബസ്തിഃ സുയോജിതഃ| വ്യാപ്നുവത്പ്രസഭം ഹന്തി സകൃച്ഛാനപി യക്ഷ്മണഃ||൨൪||
यच्च पक्वाशयस्थोऽपि दोषानापादमस्तकम्| वीर्येण बस्तिरादत्ते स्वस्थोऽर्को भूरसानिव| यत्तत्रौषधवीर्यं हि तदपानेन वायुना| पर्याप्तमचिरादेव समानः प्रतिपद्यते| समानादुत्तरं चैवं व्यानाद्याः पवनाः क्रमात्| ते तृप्ताः प्रकृतिं याताः शरीरानुग्रहे स्थिताः| प्रसह्य पित्तश्लेष्माणौ यथास्थानं निवेश्य च| सन्तर्पयन्ति परितः स्वान् स्वान् भूतगुणांस्तनौ| व्यानस्तिर्यगपानोऽधः प्राणश्चोर्ध्वं प्रकर्षति| यथास्वमेव नाडीभिर्हारिणीभरिवोदकम्| एवं वातैः सिराभिश्च वपुर्बस्तिः सुयोजितः| व्याप्नुवत्प्रसभं हन्ति सकृच्छानपि यक्ष्मणः||२४||
🔊 Audio coming soon
യച്ചേത്യാദിനാऽപരോ ഹേതുര്ബസ്തേരതിശയേ| പക്വാശായസ്ഥിതോऽപി ബസ്തിരാപാദമസ്തകം സ്ഥിതാന് ദോഷാന് വീര്യൈവാऽऽദത്തേ| യഥാ സ്വസ്ഥ ആകാശസ്ഥോऽര്കോ ഭൂരസാന് ദൂരസ്ഥാനപ്യാദത്തേ| യത്തത്രേത്യാദിനാ പൂര്വോക്തേ യുക്തിഃ| തത്രേതി ബസ്തൌ യദൌഷധാനാം വീര്യം തദപാനാऽऽഖ്യേന വായുനാ സമന്താത് പ്രാപ്തമചിരാദേവ വീര്യം സമാനാഖ്യഃ പ്രാപ്നോതി| സമാനസ്യ പശ്ചാദ്വ്യാനോദാനപ്രാണാഃ| ക്രമേണ പഞ്ച വായവഃ ഇത്യൌഷധവീര്യേണ തൃപ്താഃ പ്രകൃതിം സ്വരൂപം യാതാഃ| തനൌ ശരീരേ സ്വാന് സ്വാന് വായവ്യാന് ഭൂതഗുണാംസ്തൈര്ഗുണൈസ്തര്പയന്തി| പരിതഃ സമന്താത്| കിമ്ഭൂതാഃ ? ആഹ-ശരീരാऽനുഗ്രഹേ സ്വാസ്ഥ്യസംവാഹനേ സ്ഥിതാഃ| കിം കൃത്വാ? ആഹ-പ്രസഹ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ യഥാസ്വം സ്ഥാനേ നിവേശ്യ| തര്പയന്തി പരിതശ്ച| ബസ്തിം വ്യാനസ്തിര്യ്യഗപകര്ഷതി| അപനാശ്ചാऽധഃ| പ്രാണശ്ചോര്ധ്വമപകര്ഷതി യഥാത്മീയനാഡീഭിഃ| യഥാऽന്യഃ കശ്ചിദ്ധാരിണീഭിഃ കേദാരേശൂദകമപകര്ഷതി| ഹാരിണ്യഃ കേദാരജലസഞ്ചരണവീഥയഃ| ഏവമിത്യാദിനാനിഗമനമ്| ബസ്തിഃ സുപ്രയോജിതഃ| സന് വാതൈര്ഹേതുഭിഃ സിരാഭിശ്ച വപുര്വ്യാപ്നുവത് സകൃച്ഛ്രാനപി യക്ഷ്മണോ വ്യാധീന് പ്രസഭം ഹന്തി|| ൨൪||
Adhikarana bastiguNasaMgrahaH (25-26) · Śloka 26
ബസ്തിസ്തസ്മാത് സര്വകര്മപ്രധാനം സര്വാതങ്കാന് ഹന്തി നിഃശേഷതശ്ച| സ്രോതാംസ്യന്തഃ ശോധയിത്വാ ച കുര്യാ- ദോജസ്തേജഃ ശുക്രമേധാഗ്നിദീപ്തിമ്||൨൫|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹ- സംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ സിദ്ധബസ്തികല്പോനാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൨൬||
बस्तिस्तस्मात् सर्वकर्मप्रधानं सर्वातङ्कान् हन्ति निःशेषतश्च| स्रोतांस्यन्तः शोधयित्वा च कुर्या- दोजस्तेजः शुक्रमेधाग्निदीप्तिम्||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां कल्पस्थाने सिद्धबस्तिकल्पोनाम पञ्चमोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
തസ്മാത് സര്വകര്മണാം വമനാദീനാം ബസ്തിഃ പ്രധാനമ്| നിഃശേഷതശ്ച സര്വാനാതങ്കാന് ഹന്തി| അന്തഃസ്രോതാംസ്യണൂനി ശോധയിത്വാ ഓജഃപ്രഭൃതീംശ്ച കുര്യാത്|| ൨൫|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹ- വ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം കല്പസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ