7. snēhādivyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સ્નેહાદિવ્યાપત્સિદ્ધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

આસ્થાપનાનાં વ્યાપદસ્તત્સાધનં ચોક્ત્વા ક્રમપ્રાપ્તાનાં સ્નેહાદિ બસ્તીનામસમ્યગ્યોગે વ્યાપદઃ સાધનઞ્ચ પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2

સ્નેહબસ્તૌ મરુતપિત્તકફાઽત્યાઽઽશવિડાવૃતે| આભુક્તે શ્ણુનપાય્વાઽઽમદત્તેઽષ્ટૌ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ||૨||

સ્નેહબસ્તૌ મરુદાદિપઞ્ચકાવૃતે અભુક્તાદિત્રયદત્તે ચેત્યષ્ટધા સ્નેહબસ્તેર્વ્યાપદઃ| અત્યાઽઽશોઽતિભોજનમ્||૨||

Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3

શીતેઽલ્પો વાઽધિકે વાતે પિત્તેઽત્યુષ્ણઃ કફે મૃદુઃ| અતિભુક્તે ગુરુર્વર્ચઃ સઞ્ચયેઽલ્પબલસ્તથા| દત્તસ્તૈરાવૃતઃ સ્નેહો નાઽઽયાત્યભિભવાદપિ||૩||

શીત ઇત્યાદિના ક્રમેણાઽઽવરણા ઉચ્યન્તે| વાતેઽધિકે શીતોઽલ્પો વા દત્તો વાતેનાઽઽવૃતત્વાન્નાયાતિ| પિત્તેઽધિકેઽત્યુષ્ણો દત્તઃ પિત્તાવૃતત્વાન્નાયાતિ| કફેઽધિકે મૃદુઃ સ્નેહબસ્તિઃ કફાવૃતત્વાન્નાયાતિ| અતિભુક્તે ગુરુઃ સ્નેહબસ્તિરન્નાઽઽવૃતત્વાન્નાયાતિ| વર્ચઃ સઞ્ચયેઽલ્બલઃ સ્નેહબસ્તિર્વિડાવૃતત્વાન્નાયાતિ| સમ્યક્પ્રયુક્તોઽપિ ચ સ્નેહબસ્તિર્મરુતાદિષ્વધિકેષુ પ્રયુક્તસ્તૈરભિભૂતત્વાન્નાયાતિ||૩||

Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4

સ્તમ્ભોરુસદનાધ્માનજ્વરશૂલાઙ્ગમર્દનૈઃ| પા્શ્વરુગ્વેષ્ટનૈર્વિદ્યાદ્વાયુના સ્નેહમાવૃતમ્| સ્નિઘ્દામ્લલવણોષ્ણૈસ્તં રાસ્નાપીતદ્રુતૈલિકૈઃ| સૌવીરકસુરાકોલકુલત્થયવસાધિતૈઃ| નિરૂહૈર્નિર્હરેત્ સમ્યક્સમૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈઃ| તાભ્યામેવ ચ તૈલાભ્યાં સાયં ભુક્તેઽનુવાસયેત્||૪||

સ્તમ્ભાદિકં વાતાવૃતસ્નેહલક્ષણમ્| તં સ્નેહં સ્નિગ્ધાદિગુણૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈર્નિર્હરેત્| રાસ્નાતૈલાદિયુક્તૈશ્ચ| પીતદ્રુઃ સરલઃ| કોલં બદરમ્| તાભ્યામેવ તૈલાભ્યાં રાસ્નાપીતદ્રુતૈલાભ્યાં ભુક્તે ભોજને કૃતેઽનુવાસયેત્|| ૪||

Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5

તૃડ્દાહરાગસમ્મોહવૈવર્ણ્યતમકજ્વરૈઃ| વિદ્યાત્પિત્તાવૃતં સ્વાદુ તિક્તૈસ્તં બસ્તિભિર્હરેત્||૫||

તૃડાદિપિત્તાવૃતલક્ષણમ્| તં સ્નેહં સ્વાદ્વાદિગુણૈર્બસ્તિભિર્હરેત્||૫||

Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6

તન્દ્રાશીતજ્વરાલસ્યપ્રસેકારુચિગૌરવૈઃ| સમૂર્ચ્છાગ્લાનિભિર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્મણા સ્નેહમાવ્મૃતમ્| કષાયતિક્તકટુકૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ| ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિસ્તં વિનિર્હરેત્||૬||

તન્દ્રાદિકં શ્લેષ્માવૃતલક્ષણમ્| તં સ્નેહં કષાયાદિગુણૈર્બસ્તિભિર્હરેત્|| ૬||

Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7

છર્દિમૂર્છારુચિગ્લાનિશૂલનિદ્રાઙ્ગમર્દનૈઃ| આમલિઙ્ગૈઃ સદાહૈસ્તં વિદ્યાદત્યશનાવૃતમ્| કટૂનાં લવણાનાઞ્ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનમ્| મૃદુર્વિરેકઃ સર્વં ચ તત્રાઽઽમવિહિતં હિતમ્||૭||

છર્દ્યાદિકમત્યશનાવૃતલક્ષણમ્| આમલિઙ્ગાનિ સ્રોતોરોધાદીનિ સૂત્રોક્તાનિ| તત્ર કટ્વાદિગુણાનાં દ્રવ્યાણાં ક્વાથૈર્શ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનમ્| મૃદુવિરેકશ્ચ શસ્યતે| સર્વમાઽઽમવિહિતમામાતિસારદ્યુક્તમ્|| ૭||

Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8

વિણ્મૂત્રાઽનિલસઙ્ગાર્ત્તિગુરુત્વાધ્માનહૃદ્ગ્રહૈઃ| સ્નેહં વિડાવૃતં જ્ઞાત્વા સ્નેહસ્વેદૈઃ સબસ્તિભિઃ| શ્યામાબિલ્વાદિસિદ્ધૈશ્ચ નિરૂહૈઃ સાઽનુવાસનૈઃ| નિર્હરેદ્ વિધિના સમ્યગુદાવર્ત્તહરેણ ચ||૮||

વિટ્સઙ્ગાદિના વિડાવૃતલક્ષણમ્| તં સ્નેહં સ્નેહસ્વેદાદિભિર્નિર્હરેદાવર્તોક્તેન ચ વિધિના સમ્યગ્યોજનયા નિર્હરેત્| ઇત્યાઽઽવરણા ઉક્તાઃ|| ૮||

Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9

અભુક્તે શૂનપાયોર્વા પેયમાત્રાઽશિતસ્ય વા| ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહો વેગાદ્ધાવત્યનાવૃતઃ| ઊર્ધ્વકાયં તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય એત્યપિ| મૂત્રશ્યામાત્રિવૃત્સિદ્ધો યવકોલકુલત્થવાન્| તત્સિદ્ધતૈલો દેયઃ સ્યાન્નિરૂહઃ સાઽનુવાસનઃ| કણ્ઠાદાઽઽગચ્છતઃ સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહવિરેચનૈઃ| છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તસ્ય કુર્યાન્નિવર્ત્તનમ્||૯||

અભુક્તે દત્તઃ સ્નેહઃ પેયમાત્રેણૈવ ભુક્તસ્ય વા દત્તઃ શૂનપાયોર્વા પ્રણિહિતો વેગાદૂર્ધ્વકાયં ધાવત્યન્નાદ્યાઽઽવરકાઽભાવાત્| તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્યો નાસાદિભ્ય એત્યાઽઽગચ્છતિ| તત્ર મૂત્રાદિસિદ્ધો નિરૂહો યવાદિમાંશ્ચ તત્સિદ્ધેન મૄત્રાદિસિદ્ધેન તૈલેન યુક્તો દેયઃ સ્યાત્| તસ્ય ચોર્ધ્વપ્રવૃત્તસ્ય સ્નેહસ્ય કણ્ઠાદાઽઽગચ્છતો નિવર્ત્તનમધોનયનં સ્તમ્ભાદિભિઃ કિર્યાત્|| ૯||

Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10

નાઽપક્વં પ્રણયેત્ સ્નેહં ગુદં સ હ્યુપલિમ્પતિ| તતઃ કુર્યાત્સરુઙ્મોહકણ્ડૂશોફાન્ ક્રિયાઽત્ર ચ| તીક્ષ્ણો બસ્તિસ્તથા તૈલમર્કપત્રરસે શૃતમ્||૧૦||

આમદત્ત ઉચ્યતે| અપક્વં સ્નેહં પાયૌ ન પ્રણયેત્| સ હ્યપક્વઃ પ્રણિહિત આત્મના ગુદમુપલિમ્પતિ| સ ચામદત્તો રુગાદીન્ કુર્યાત્| અત્ર ચ કિર્યા ચિકિત્સા ભવતિ| કિમિત્યાહ-તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિ| સુબોધમ્| ઇત્યુક્તા અષ્ટૌ વ્યાપદઃ|| ૧૦||

Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11

હૃસ્વં દીર્ઘં તનુ સ્થૂલં જીર્ણ શિથિલબન્ધનમ્| પા્શ્વચ્છિદ્રં તથા વક્રમષ્ટૌ નેત્રાણિ વર્જયેત્| અપ્રાપ્ત્યતિગતિક્ષોભકર્ષણક્ષણનસ્રવાઃ| ગુદપીડા ગતિર્જિહ્યા તેષાં દોષા યથાક્રમમ્||૧૧||

પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે-હૃસ્વ ઇત્યાદિ| સર્વત્ર ચ બસ્તૌ હૃસ્વાદિગુણં નેત્રં વર્જયેદપ્રાપ્ત્યાદિદોષોભયાત્| હ્undefinedસ્વે નેત્રે બસ્તેઃ સ્થાનાઽપ્રાપ્તિઃ| દીર્ઘેઽન્તરતિગમનમૌષધસ્ય| તેનૌ નેત્રેઽન્તઃક્ષોભઃ| સ્થૂલે માર્ગકર્ષણમ્| જીર્ણે જર્જરે કર્કશત્વાત્ ગુદાદિક્ષણનમ્| શિથિલબન્ધને બહિરૌષધસ્ય સ્રાવઃ| પાર્શ્વચ્છિદ્રે નેત્રે ગુદપીડા| વક્રે જિહ્વા અસ્પષ્ટા ગતિરૌષધસ્ય| ઇતિ યથાક્રમમ્|| ૧૧||

Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12

માંસલસ્નિગ્ધવિષમજાલવત્સ્થૂલવાતલાઃ| છિન્નઃ ક્લિન્નશ્ચ તાનષ્ટૌ બસ્તીન્ કર્મસુ વર્જયેત્| ગતિવૈષમ્યદૌર્ગન્ધ્યજિહ્વત્વસ્રુતિદુર્ગ્રહાઃ| ફેનાલિચ્યુત્યધાર્યત્વં બસ્તેઃ સ્યુર્બસ્તિદોષતઃ||૧૨||

માંસલાદીન્ બસ્તીન્નેત્રમૂલયોજ્યાનૌષધાધારાનષ્ટૌ બસ્તિકર્મણિ વર્જયેત્| યતોઽસ્માન્માંસલત્વાદિત્વાદ્બસ્તિદોષતો બસ્તેરૌષાધસ્ય ગતિવૈષમ્યાદયઃ સ્યુઃ| માંસલત્વેન બસ્તેરૌષધસ્ય વિષમા ગતિઃ| સ્નિગ્ધત્વેન બસ્તિચર્મણ ઔષધસ્ય દૌર્ગન્ધ્યમ્| વિષમત્વેન બતેર્ઘનત્વમ્| તનુત્વેનૌષધસ્ય જિહ્યત્વં યન્ત્રાદનિર્ગમનમ્| જાલવત્વેન સિરાજાલત્વેન સ્રુતિઃ| સ્થૂલત્વેન બસ્તેશ્ચર્મણ ઔષધસ્ય દુઃખેન ગ્રહણમ્| વાતલત્વેન ચર્મણ ઔષધસ્ય ફેનિલત્વમ્| છિન્નત્વેનૌષધસ્ય ચ્યુતિઃ| ક્લિન્નત્વેન બસ્તેરૌષધં ધારયિતુમ શક્યત્વમિતિ|| ૧૨||

Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13

ઉચ્ચકૈરત્યવાક્શીર્ષં ન્યુબ્જં સઙ્કુચિતં સ્થિતમ્| ઉત્તાનં દક્ષિણં પાર્શ્વં સપ્ત શય્યાઃ પરિત્યજેત્| મૂત્રાઘાતોઽતિસમ્પ્રાપ્તિપ્રાપ્તિઃ સાધૂનાગતિઃ| આશ્વાગતિર્મરુત્કોપસ્તૃપ્તિઃ પક્વાશયસ્ય ચ| તદ્દોષાઃ સ્યુર્વિધાતવ્યં યથૌપયિકમત્ર ચ||૧૩||

ઉચ્ચકૈરિત્યાદિના સપ્તશય્યા બસ્તિકર્મણિ પરિત્યજેત્| ક્રમેણ મૂત્રાઘાતાદિસપ્તદોષભયાત્| ઉચ્ચકૈરિત્યુચ્છ્રિતા શય્યા પૂર્વભાગે| એવં હિ મૂત્રાઘાતઃ| અવાક્શરસ્ત્વેનૌષધસ્યાઽતિસમ્પ્રાપ્તિઃ| ન્યુબ્જત્વેના-વાઙ્મુખત્વેનૌષધસ્ય સ્થાનાઽપ્રાપ્તિઃ| સઙ્કુચિતાઙ્ગત્વેન સાધુના માર્ગેણૌષધસ્યાનાગતિઃ| અથવા સાધુ કૃત્વા ગમનં ન ભવતિ| સ્થિતે નિષણ્ણ ઉપવિષ્ટ આશુ શીઘ્રં બસ્તેઃ પ્રતિનિવર્ત્તનમ્| ઉત્તાને મરુત્ કોપઃ| દક્ષિણપાર્શ્વેન પક્વાશયસ્ય તૃપ્તિઃ| અત્ર શય્યાદોષેષુ સર્વેષુ હિ નેત્રાદિદોષેષુ ચ યથૌપયિકં યથોપયોગિ ચિકિત્સિતં વિધાતવ્યમ્||૧૩||

Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14

સવાતાઽતિતિસ્રુતોત્ક્ષિપ્તતિર્યગુલ્લુપ્તકમ્પિતાઃ| અતિમન્દકબાહ્યાતિવેગદોષાઃ પ્રણેત્તૃતઃ||૧૪||

સવાતાદયો દશ દોષાઃ પ્રણેત્તૃતો બસ્તિયોજકાદુત્પદ્યન્તે| ઉલ્લુપ્તઃ ઉન્મુક્તઃ|| ૧૪||

Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15

અનુચ્છ્વાસ્ય તુ બદ્ધે વા દત્તે નિઃશેષ એવ વા| પ્રવિશ્ય ક્ષુભિતો વાયુઃ શૂલતોદકરો ભવેત્| તત્રાઽભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદો વાતઘ્નન્યશનાનિ ચ||૧૫||

અનુચ્છ્વાસ્ય બન્ધાદિના બસ્તાવન્તર્વાયુઃ ક્ષુભિતસ્તત્કાલં શૂલતોદકરો ભવેત્| તત્ર વાતેન સશૂલાદિકે અભ્યઙ્ગાદિકં યોજ્યમ્||૧૫||

Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16

દ્રુતં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્ત એવ વા| સ્યાત્ કટીગુદજઙ્ઘોરુબસ્તિસ્તમ્ભાર્ત્તિભેદનમ્| ભોજનં તત્ર વાત્ઘ્નં સ્વેદાભ્યઙ્ગાઃ સબસ્તયઃ||૧૬||

અતિદ્રુતં નેત્રે પ્રણીતે વા નિષ્કૃષ્ટે વા કટિસ્તમ્ભાદિકં સ્યાત્| તથા સહસા ઝટિત્યુત્ક્ષિપ્તે નેત્રે કટિસ્તમ્ભાદિકં સ્યાત્| ઉભયત્રાપિ વાતઘ્નભોજનાદિકમૌષધમ્|| ૧૬||

Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17

તિર્યગ્વલ્યાવૃતે દ્વારે બદ્ધે વાઽપિ ન ગચ્છતિ| નેત્રે તદૃજુ નિષ્કૃષ્ય સંશોધ્ય ચ પુનર્નયેત્||૧૭||

તિર્યક્પ્રણિહિતે નેત્રે નેત્રદ્વારે યદા વલ્યાવૃતત્વાધૌષધમન્તર્ન ગચ્છતિ તિર્ય્યગ્ બદ્ધે બસ્તાવેવં ભવતિ| બદ્ધં બદ્ધમાર્ગ નેત્રમ્| ઉભયત્રાપિ તં નેત્રં ઋજુ કૃત્વા યથૈવ પ્રવિષ્ટં તથૈવ નિષ્કૃષ્ય સંશોધ્ય પુનર્ગુદં નયેન્નેત્રમ્|| ૧૭||

Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18

પીડ્યમાનેઽન્તરામુક્તે ગુદે પ્રતિહતોઽનિલઃ| ઉરઃ શિરોરુજં સાદમૂર્વાશ્ચ જનયેદ્બલી| બસ્તિઃ સ્યાત્તત્ર બિલ્વાદિઃ ફલશ્યામાદિમૂત્રવાન્||૧૮||

પીડ્યામાનો બસ્તિર્યદાઽન્તરા શિથિલહસ્તત્વાદુન્મુક્તો ભવતિ તદા તેનૌષધેન પ્રતિહતોઽનિલો બલવાનુરોરુજાદિકં જનયેત્| તત્ર બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલમદનફલશ્યામાદિગણવાન્ બસ્તિઃ સ્યાત્|| ૧૮||

Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19

સ્યાદ્દાહો શ્વયથુઃ શોફઃ કમ્પેનાઽભિહતે ગુદે| કષાયમધુરાઃ શીતાઃ સેકાસ્તત્ર સબસ્તયઃ||૧૯||

નેત્રસ્ય કમ્પેન ગુદેઽભિહતે દાહાદિકં સ્યાત્| તત્ર કષાયાદિગુણાઃ સેકાશ્ચ બસ્તયશ્ચ હિતાઃ|| ૧૯||

Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20

અતિમાત્રપ્રણીતેન નેત્રેણ ક્ષણનાદ્વલેઃ| સ્યાત્ સાર્ત્તિદાહનિસ્તોદગુરુવર્ચઃ પ્રવર્ત્તનમ્| તત્ર સર્પિઃ પિચુઃ ક્ષીરં પિચ્છાબસ્તિશ્ચ શસ્યતે||૨૦||

નેત્રસ્યાઽતિમાત્રપ્રણયનેન વલેઃ ક્ષણનાત્ સાર્ત્યાદિવર્ચઃપ્રવર્ત્તનં સ્યાત્| તત્ર ચ સર્પિરાદિકં શસ્યતે|| ૨૦||

Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21

ન ભાવયતિ મન્દસ્તુ બાહ્યશ્ચાઽઽશુ નિવર્ત્તતે| સ્નેહસ્તત્ર પુનઃ સમ્યક્પ્રણેયઃ સિદ્ધિમિચ્છતા||૨૧||

મન્દપીડિતસ્તુ સ્નેહો ચ ભાવયતિ દેહમ્| બાહ્યસ્નેહ આશુ નિવર્ત્તતે| સ્તોકપ્રવિષ્ટે નેત્રે બાહ્યઃ| તત્ર મન્દે બાહ્યો ચ સિદ્ધિ મિચ્છિતા ભિષજા પુનઃ સ્નેહઃ પ્રણેયઃ|| ૨૧||

Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22

અતિપ્રપીડિતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠ્ત્યાયાતિ વા ગલમ્| તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિકર્મ ચ||૨૨||

અતિપીડિતસ્ત્વતિપ્રવૃત્તઃ| કોષ્ઠે તિષ્ઠત્યથવા ગલમાયાતિ| તત્ર બસ્ત્યાદિકં કર્મ|| ૨૨||

Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23

વમનાદ્યૈર્વિશુદ્ધં ચ ક્ષામદેહબલાનલમ્| યથાણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલપાત્રં યથા તથા| ભિષક્પ્રયત્નતો રક્ષેત્ સર્વસ્માદપચારતઃ||૨૩||

શોધનપ્રસઙ્ગેનોચ્યતે| વમનાદ્યૈઃ કર્મભિઃ સર્વૈરપિ વિશુદ્ધં દેહં ક્ષામબલાદિકઞ્ચ સર્વાપચારેભ્યો ભિષક્પ્રયત્નતો રક્ષેત્| યથા તરુણમસઞ્જાતવિહગશાવમણ્ડં યત્નતો રક્ષેત્| તૈલેન પૂર્ણં વા પાત્રમિતિ|| ૨૩||

Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24

દદ્યાન્મધુરહૃદ્યાનિ તતોઽમ્લલવણૌ રસૌ| સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ| અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ| વ્યાત્યાસાદુપયોગેન ક્રમાત્તં પ્રકૃતિં નયેત્| સર્વસહઃ સ્થિરબલો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ||૨૪||

તથાવિધાય ચ મધુરાણિ હૃદ્યાનિ ચાઽઽહારાદીનિ દદ્યાત્| તતઃ ક્રમેણાઽમ્લલવણૌ| તતઃ ક્રમેણ સ્વાદુતિક્તૌ| તતઃ કષાય કટુકૌ| તં ચ શુદ્ધં ક્ષમમેવં પ્રકૃતિ સ્વાસ્થ્યં નયેત્| કથમિત્યાહ-અન્યોઽન્યપ્રત્યનીકાનાં પરસ્પરપ્રતિપક્ષાણં મધુરકટુકાદીનાં રસાનાં વ્યત્યસાદ્ વિપર્ય્યાસાદુપયોગેન| સર્વસહેત્યાદિ પ્રકૃતિગતલક્ષણમ્|| ૨૪||

Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25

અત્રાન્તરે ત્યજેદષ્ટૌ ભાશ્યાદીનિ વિશેષતઃ||૨૫||

અત્ર ચ બસ્તિપ્રયોગે ભાષ્યાદીન્યષ્ટૌ વિશેષતો વર્જયેત્| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યમ્| અત્યાસ્યા| યાનયાનમ્| અતિચઙ્ક્રમણમ્| અજિર્ણભોજનમ્| અહિતાઽન્નમ્| દિવાસ્વપ્નઃ| વ્યવાયઃ| ઇત્યષ્ટૌ|| ૨૫||

Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26

ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાચ્છિરોરોગતિમિરોરઃ સ્વરવ્યથાઃ| રક્તનિષ્ઠીવતમકજ્વરાદ્યાસ્તત્ર સાધનમ્| અભ્યઙ્ગસ્વેદનસ્યાઽધો ભક્તસ્નેહોપસેવનમ્| મૌનં વિધિર્વાતહરો યથાસ્વં ચ વિકારજિત્||૨૬||

ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાચ્છિરોગાદયો વાતકોપજાઃ| તત્ર ચિકિત્સાઽભ્યઙ્ગાદિકમ્| અધોભક્તં ભોજનાન્તે સ્નેહોપસેવનમ્| મૌનં વાગ્યમઃ| યથાસ્વં રોગેષુ વિકારજિદ્વિધિશ્ચ|| ૨૬||

Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27

અત્યાસ્યાયાનયાનાભ્યાં સન્ધિમૂર્ધત્રિકાદિરુક્| અતિચિઙ્ક્રમણાત્ પાદજઙ્ઘોરુસદનાદયઃ| તેષાં વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે| અજીર્ણભોજનાદામવિષચ્છર્દિજ્વરાદયઃ| તત્ર માત્રાશિતીયોક્તો વિધેયો વિધિરામહા| અહિતાન્નાદ્યથાદોષં રોગાઃ સ્યુર્ભેષજાનિ ચ||૨૭||

અત્યાસ્યાતો યાનયાનાચ્ચ સન્ધ્યાદિરુક્| અતિચઙ્ક્રમણાત્ પાદરુગાદયઃ| તેષાં સન્ધિરુગાદીનાં સેન્હસ્વેદાદિ વાતહરં શસ્યતે| અજીર્ણભોજનાદામાદયઃ| તત્રેત્યાદિ સુબોધમ્| અપથ્યભોજનાદપથ્યાનુગુણ્યેન દોષકોપાદ્રોગોદ્ભવઃ| તેષુ ચ ભોજનાનિ યથા દોષમેવ||૨૭||

Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28

હલીમકાદયઃ પ્રોક્તા દિવાસ્વપ્નાત્પુરા ગદાઃ| વિદધ્યાત્ કફજિત્તેષુ ધૂમરૂક્ષાન્નલઙ્ઘનમ્||૨૮||

દિવાસ્વપ્નાદ્ધલીમકાદયોગદાઃ પુરા વિરુદ્ધાન્નવિજ્ઞાનીયે અહિતનિદ્રયા યે પ્રોક્તાઃ| તેષુ હલીમકાદિષુ ધૂમાદિકાદિકં કફજિદ્ વિદધ્યાત્|| ૨૮||

Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29

વ્યવાયાજ્જીવિતભ્રંશસ્તૈસ્તૈરસ્યાનિલામયૈઃ| ગુદોઽવલુપ્યત ઇવ ભ્રમતીવ ચ ચેતના| મેઢ્રં ધૂમાયતિ મનસ્તમસીવ પ્રવેશ્યતે| જીવનીયશૃતક્ષીરસર્પિષોરુપસેવનમ્| આહારો બૃંહણસત્ર વૃષ્યાસ્તે તે ચ બસ્તયઃ||૨૯||

વ્યાવાયાદસ્ય બસ્ત્યુપયોગિનસ્તૈસ્તૈરનિલામયૈર્વાતવ્યાધિભિર્નાનાવિધૈર્જીવિતભ્રંશઃ સ્યાત્| અવલુમ્પનં છેદનમ્| ચેતના સંવિત્| મનઃ ચિત્તમ્| તત્ર જીવનીયગણસિદ્ધસ્ય ક્ષીરસ્ય સર્પિષશ્ચોપસેવનમ્| આહાર ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૨૯||

Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30

વેગરોધોર્ધ્વવાતત્વાત્પ્રાગુક્તા યે સદાતુરાઃ| તેષાં વિબદ્ધે પવને સર્વદેહોપતાપિનિ| ફલવર્તિ પુરા દદ્યાદથ બસ્તિં ચલાપહમ્||૩૦||

પ્રાક્ સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધૌ| સ્ત્રિયો રાજસમીપસ્થા વણિજશ્ચ જયેત્ સદા| ઇત્યુક્તાસ્તેષાં વેગરોધેનોર્ધ્વવાતત્વાત્ સકલદેહોપતાપિનિ પવને વિબદ્ધ ઇદમિદં કુર્યાત્| આદૌ ફલવર્તિસ્તતઃ પ્રવૃતે મલે ચલાઽપહં બસ્તિં દદ્યાત્| કિમિત્યાહ||૩૦||

Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31

નિકુમ્ભકુમ્ભાગ્ન્યુરુબૂકધાવની- પુનર્નવં દારુ મહચ્ચ પઞ્ચકમ્| ફલં ચ મૂત્રે ક્વથિતં સમસ્તુ તદ્ ઘૃતં સતૈલં લવણાનિ પઞ્ચ ચ| નિરૂહિતં ધન્વરસેન ભોજયે- ન્નિકુમ્ભતૈલેન તતોઽનુવાસયેત્| બલાં સરાસ્નાં ફલબિલ્વચિત્રકાન્ દ્વિઞ્ચમૂલં કૃતમાલકાત્ ફલમ્| યવાન્ કુલત્થાંશ્ચ પચેજ્જલે રસઃ સમુસ્તપાઠેન્દ્રયવૈશ્ચ કલ્કવાન્| સતૈલસર્પિર્ગુડસૈન્ધવો હિતઃ સદાતુરાણાં બલપુષ્ટિવર્ણદઃ| તથાઽનુવાસ્યં મધુકેન સાધિતં ફલેન બિલ્વેન શતાહ્વયાઽથવા| સજીવનીયસ્તુ રસોઽનુવાસને નિરૂહણે ચાઽલવણઃ શિશોર્હિતઃ||૩૧||

નિકુમ્ભાદિક્વાથો મસ્તુના સમો ઘૃતાદિકઞ્ચ| અનેન નિરૂહિતં ધન્વમાંસરસેન ચ ભોજયેત્| ભુક્તે ચ દન્તીતૈલેનાઽનુવાસયેત્| બલાદિકં જલે પચેત્| રસો મુસ્તાદિકલ્કવાંસ્તૈલાદિયુક્તશ્ચ સદાઽઽતુરાણાં સ્ત્રીરાજસમીપસ્થવણિજાં બલાદિપ્રદો બસ્તિઃ સ્યાત્| મધુકાદ્યન્યતમસાધિતં તૈલં તેષામનુવાસ્યમનુવાસને સાધુ| શિશોર્નિરુહેઽનુવાસને ચ સજીવનીયદ્રવ્યો માંસરસો હિતઃ| ઉભયત્રાઽપ્યલવણઃ|| ૩૧||

Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33

નિરૂહબસ્તેર્નૈવાન્યત્ પથ્યં સ્થવિરબાલયોઃ| બલાઙ્ગવર્દ્ધનં શીઘ્રમાદૃતો યોજયેદતઃ||૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૩૩||

પ્રસઙ્ગેનાઽઽહ-બાલસ્ય સ્થવિરસ્ય ચ નિરૂહબસ્તેરન્યત્કિઞ્ચિન્નૈવ પથ્યમ્| અતસ્તમેવ બલવર્ધનમઙ્ગવર્ધનં ચાદૃતઃ સન્ શીઘ્રં યોજયેત્|| ૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ