7. snēhādivyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ સ્નેહાદિવ્યાપત્સિદ્ધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2

સ્નેહબસ્તૌ મરુતપિત્તકફાઽત્યાઽઽશવિડાવૃતે| આભુક્તે શ્ણુનપાય્વાઽઽમદત્તેઽષ્ટૌ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ||૨||

Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3

શીતેઽલ્પો વાઽધિકે વાતે પિત્તેઽત્યુષ્ણઃ કફે મૃદુઃ| અતિભુક્તે ગુરુર્વર્ચઃ સઞ્ચયેઽલ્પબલસ્તથા| દત્તસ્તૈરાવૃતઃ સ્નેહો નાઽઽયાત્યભિભવાદપિ||૩||

Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4

સ્તમ્ભોરુસદનાધ્માનજ્વરશૂલાઙ્ગમર્દનૈઃ| પા્શ્વરુગ્વેષ્ટનૈર્વિદ્યાદ્વાયુના સ્નેહમાવૃતમ્| સ્નિઘ્દામ્લલવણોષ્ણૈસ્તં રાસ્નાપીતદ્રુતૈલિકૈઃ| સૌવીરકસુરાકોલકુલત્થયવસાધિતૈઃ| નિરૂહૈર્નિર્હરેત્ સમ્યક્સમૂત્રૈઃ પાઞ્ચમૂલિકૈઃ| તાભ્યામેવ ચ તૈલાભ્યાં સાયં ભુક્તેઽનુવાસયેત્||૪||

Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5

તૃડ્દાહરાગસમ્મોહવૈવર્ણ્યતમકજ્વરૈઃ| વિદ્યાત્પિત્તાવૃતં સ્વાદુ તિક્તૈસ્તં બસ્તિભિર્હરેત્||૫||

Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6

તન્દ્રાશીતજ્વરાલસ્યપ્રસેકારુચિગૌરવૈઃ| સમૂર્ચ્છાગ્લાનિભિર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્મણા સ્નેહમાવ્મૃતમ્| કષાયતિક્તકટુકૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ| ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિસ્તં વિનિર્હરેત્||૬||

Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7

છર્દિમૂર્છારુચિગ્લાનિશૂલનિદ્રાઙ્ગમર્દનૈઃ| આમલિઙ્ગૈઃ સદાહૈસ્તં વિદ્યાદત્યશનાવૃતમ્| કટૂનાં લવણાનાઞ્ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનમ્| મૃદુર્વિરેકઃ સર્વં ચ તત્રાઽઽમવિહિતં હિતમ્||૭||

Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8

વિણ્મૂત્રાઽનિલસઙ્ગાર્ત્તિગુરુત્વાધ્માનહૃદ્ગ્રહૈઃ| સ્નેહં વિડાવૃતં જ્ઞાત્વા સ્નેહસ્વેદૈઃ સબસ્તિભિઃ| શ્યામાબિલ્વાદિસિદ્ધૈશ્ચ નિરૂહૈઃ સાઽનુવાસનૈઃ| નિર્હરેદ્ વિધિના સમ્યગુદાવર્ત્તહરેણ ચ||૮||

Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9

અભુક્તે શૂનપાયોર્વા પેયમાત્રાઽશિતસ્ય વા| ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહો વેગાદ્ધાવત્યનાવૃતઃ| ઊર્ધ્વકાયં તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યઃ ખેભ્ય એત્યપિ| મૂત્રશ્યામાત્રિવૃત્સિદ્ધો યવકોલકુલત્થવાન્| તત્સિદ્ધતૈલો દેયઃ સ્યાન્નિરૂહઃ સાઽનુવાસનઃ| કણ્ઠાદાઽઽગચ્છતઃ સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહવિરેચનૈઃ| છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તસ્ય કુર્યાન્નિવર્ત્તનમ્||૯||

Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10

નાઽપક્વં પ્રણયેત્ સ્નેહં ગુદં સ હ્યુપલિમ્પતિ| તતઃ કુર્યાત્સરુઙ્મોહકણ્ડૂશોફાન્ ક્રિયાઽત્ર ચ| તીક્ષ્ણો બસ્તિસ્તથા તૈલમર્કપત્રરસે શૃતમ્||૧૦||

Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11

હૃસ્વં દીર્ઘં તનુ સ્થૂલં જીર્ણ શિથિલબન્ધનમ્| પા્શ્વચ્છિદ્રં તથા વક્રમષ્ટૌ નેત્રાણિ વર્જયેત્| અપ્રાપ્ત્યતિગતિક્ષોભકર્ષણક્ષણનસ્રવાઃ| ગુદપીડા ગતિર્જિહ્યા તેષાં દોષા યથાક્રમમ્||૧૧||

Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12

માંસલસ્નિગ્ધવિષમજાલવત્સ્થૂલવાતલાઃ| છિન્નઃ ક્લિન્નશ્ચ તાનષ્ટૌ બસ્તીન્ કર્મસુ વર્જયેત્| ગતિવૈષમ્યદૌર્ગન્ધ્યજિહ્વત્વસ્રુતિદુર્ગ્રહાઃ| ફેનાલિચ્યુત્યધાર્યત્વં બસ્તેઃ સ્યુર્બસ્તિદોષતઃ||૧૨||

Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13

ઉચ્ચકૈરત્યવાક્શીર્ષં ન્યુબ્જં સઙ્કુચિતં સ્થિતમ્| ઉત્તાનં દક્ષિણં પાર્શ્વં સપ્ત શય્યાઃ પરિત્યજેત્| મૂત્રાઘાતોઽતિસમ્પ્રાપ્તિપ્રાપ્તિઃ સાધૂનાગતિઃ| આશ્વાગતિર્મરુત્કોપસ્તૃપ્તિઃ પક્વાશયસ્ય ચ| તદ્દોષાઃ સ્યુર્વિધાતવ્યં યથૌપયિકમત્ર ચ||૧૩||

Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14

સવાતાઽતિતિસ્રુતોત્ક્ષિપ્તતિર્યગુલ્લુપ્તકમ્પિતાઃ| અતિમન્દકબાહ્યાતિવેગદોષાઃ પ્રણેત્તૃતઃ||૧૪||

Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15

અનુચ્છ્વાસ્ય તુ બદ્ધે વા દત્તે નિઃશેષ એવ વા| પ્રવિશ્ય ક્ષુભિતો વાયુઃ શૂલતોદકરો ભવેત્| તત્રાઽભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદો વાતઘ્નન્યશનાનિ ચ||૧૫||

Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16

દ્રુતં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્ત એવ વા| સ્યાત્ કટીગુદજઙ્ઘોરુબસ્તિસ્તમ્ભાર્ત્તિભેદનમ્| ભોજનં તત્ર વાત્ઘ્નં સ્વેદાભ્યઙ્ગાઃ સબસ્તયઃ||૧૬||

Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17

તિર્યગ્વલ્યાવૃતે દ્વારે બદ્ધે વાઽપિ ન ગચ્છતિ| નેત્રે તદૃજુ નિષ્કૃષ્ય સંશોધ્ય ચ પુનર્નયેત્||૧૭||

Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18

પીડ્યમાનેઽન્તરામુક્તે ગુદે પ્રતિહતોઽનિલઃ| ઉરઃ શિરોરુજં સાદમૂર્વાશ્ચ જનયેદ્બલી| બસ્તિઃ સ્યાત્તત્ર બિલ્વાદિઃ ફલશ્યામાદિમૂત્રવાન્||૧૮||

Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19

સ્યાદ્દાહો શ્વયથુઃ શોફઃ કમ્પેનાઽભિહતે ગુદે| કષાયમધુરાઃ શીતાઃ સેકાસ્તત્ર સબસ્તયઃ||૧૯||

Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20

અતિમાત્રપ્રણીતેન નેત્રેણ ક્ષણનાદ્વલેઃ| સ્યાત્ સાર્ત્તિદાહનિસ્તોદગુરુવર્ચઃ પ્રવર્ત્તનમ્| તત્ર સર્પિઃ પિચુઃ ક્ષીરં પિચ્છાબસ્તિશ્ચ શસ્યતે||૨૦||

Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21

ન ભાવયતિ મન્દસ્તુ બાહ્યશ્ચાઽઽશુ નિવર્ત્તતે| સ્નેહસ્તત્ર પુનઃ સમ્યક્પ્રણેયઃ સિદ્ધિમિચ્છતા||૨૧||

Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22

અતિપ્રપીડિતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠ્ત્યાયાતિ વા ગલમ્| તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિકર્મ ચ||૨૨||

Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23

વમનાદ્યૈર્વિશુદ્ધં ચ ક્ષામદેહબલાનલમ્| યથાણ્ડં તરુણં પૂર્ણં તૈલપાત્રં યથા તથા| ભિષક્પ્રયત્નતો રક્ષેત્ સર્વસ્માદપચારતઃ||૨૩||

Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24

દદ્યાન્મધુરહૃદ્યાનિ તતોઽમ્લલવણૌ રસૌ| સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ| અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ| વ્યાત્યાસાદુપયોગેન ક્રમાત્તં પ્રકૃતિં નયેત્| સર્વસહઃ સ્થિરબલો વિજ્ઞેયઃ પ્રકૃતિં ગતઃ||૨૪||

Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25

અત્રાન્તરે ત્યજેદષ્ટૌ ભાશ્યાદીનિ વિશેષતઃ||૨૫||

Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26

ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાચ્છિરોરોગતિમિરોરઃ સ્વરવ્યથાઃ| રક્તનિષ્ઠીવતમકજ્વરાદ્યાસ્તત્ર સાધનમ્| અભ્યઙ્ગસ્વેદનસ્યાઽધો ભક્તસ્નેહોપસેવનમ્| મૌનં વિધિર્વાતહરો યથાસ્વં ચ વિકારજિત્||૨૬||

Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27

અત્યાસ્યાયાનયાનાભ્યાં સન્ધિમૂર્ધત્રિકાદિરુક્| અતિચિઙ્ક્રમણાત્ પાદજઙ્ઘોરુસદનાદયઃ| તેષાં વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે| અજીર્ણભોજનાદામવિષચ્છર્દિજ્વરાદયઃ| તત્ર માત્રાશિતીયોક્તો વિધેયો વિધિરામહા| અહિતાન્નાદ્યથાદોષં રોગાઃ સ્યુર્ભેષજાનિ ચ||૨૭||

Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28

હલીમકાદયઃ પ્રોક્તા દિવાસ્વપ્નાત્પુરા ગદાઃ| વિદધ્યાત્ કફજિત્તેષુ ધૂમરૂક્ષાન્નલઙ્ઘનમ્||૨૮||

Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29

વ્યવાયાજ્જીવિતભ્રંશસ્તૈસ્તૈરસ્યાનિલામયૈઃ| ગુદોઽવલુપ્યત ઇવ ભ્રમતીવ ચ ચેતના| મેઢ્રં ધૂમાયતિ મનસ્તમસીવ પ્રવેશ્યતે| જીવનીયશૃતક્ષીરસર્પિષોરુપસેવનમ્| આહારો બૃંહણસત્ર વૃષ્યાસ્તે તે ચ બસ્તયઃ||૨૯||

Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30

વેગરોધોર્ધ્વવાતત્વાત્પ્રાગુક્તા યે સદાતુરાઃ| તેષાં વિબદ્ધે પવને સર્વદેહોપતાપિનિ| ફલવર્તિ પુરા દદ્યાદથ બસ્તિં ચલાપહમ્||૩૦||

Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31

નિકુમ્ભકુમ્ભાગ્ન્યુરુબૂકધાવની- પુનર્નવં દારુ મહચ્ચ પઞ્ચકમ્| ફલં ચ મૂત્રે ક્વથિતં સમસ્તુ તદ્ ઘૃતં સતૈલં લવણાનિ પઞ્ચ ચ| નિરૂહિતં ધન્વરસેન ભોજયે- ન્નિકુમ્ભતૈલેન તતોઽનુવાસયેત્| બલાં સરાસ્નાં ફલબિલ્વચિત્રકાન્ દ્વિઞ્ચમૂલં કૃતમાલકાત્ ફલમ્| યવાન્ કુલત્થાંશ્ચ પચેજ્જલે રસઃ સમુસ્તપાઠેન્દ્રયવૈશ્ચ કલ્કવાન્| સતૈલસર્પિર્ગુડસૈન્ધવો હિતઃ સદાતુરાણાં બલપુષ્ટિવર્ણદઃ| તથાઽનુવાસ્યં મધુકેન સાધિતં ફલેન બિલ્વેન શતાહ્વયાઽથવા| સજીવનીયસ્તુ રસોઽનુવાસને નિરૂહણે ચાઽલવણઃ શિશોર્હિતઃ||૩૧||

Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33

નિરૂહબસ્તેર્નૈવાન્યત્ પથ્યં સ્થવિરબાલયોઃ| બલાઙ્ગવર્દ્ધનં શીઘ્રમાદૃતો યોજયેદતઃ||૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૩૩||