Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ സ്നേഹാദിവ്യാപത്സിദ്ധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാऽऽത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ആസ്ഥാപനാനാം വ്യാപദസ്തത്സാധനം ചോക്ത്വാ ക്രമപ്രാപ്താനാം സ്നേഹാദി ബസ്തീനാമസമ്യഗ്യോഗേ വ്യാപദഃ സാധനഞ്ച പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ||൧||
Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2
സ്നേഹബസ്തൌ മരുതപിത്തകഫാऽത്യാऽऽശവിഡാവൃതേ| ആഭുക്തേ ശ്ണുനപായ്വാऽऽമദത്തേऽഷ്ടൌ വ്യാപദഃ സ്മൃതാഃ||൨||
स्नेहबस्तौ मरुतपित्तकफाऽत्याऽऽशविडावृते| आभुक्ते श्णुनपाय्वाऽऽमदत्तेऽष्टौ व्यापदः स्मृताः||२||
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹബസ്തൌ മരുദാദിപഞ്ചകാവൃതേ അഭുക്താദിത്രയദത്തേ ചേത്യഷ്ടധാ സ്നേഹബസ്തേര്വ്യാപദഃ| അത്യാऽऽശോऽതിഭോജനമ്||൨||
Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3
ശീതേऽല്പോ വാऽധികേ വാതേ പിത്തേऽത്യുഷ്ണഃ കഫേ മൃദുഃ| അതിഭുക്തേ ഗുരുര്വര്ചഃ സഞ്ചയേऽല്പബലസ്തഥാ| ദത്തസ്തൈരാവൃതഃ സ്നേഹോ നാऽऽയാത്യഭിഭവാദപി||൩||
शीतेऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चः सञ्चयेऽल्पबलस्तथा| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नाऽऽयात्यभिभवादपि||३||
🔊 Audio coming soon
ശീത ഇത്യാദിനാ ക്രമേണാऽऽവരണാ ഉച്യന്തേ| വാതേऽധികേ ശീതോऽല്പോ വാ ദത്തോ വാതേനാऽऽവൃതത്വാന്നായാതി| പിത്തേऽധികേऽത്യുഷ്ണോ ദത്തഃ പിത്താവൃതത്വാന്നായാതി| കഫേऽധികേ മൃദുഃ സ്നേഹബസ്തിഃ കഫാവൃതത്വാന്നായാതി| അതിഭുക്തേ ഗുരുഃ സ്നേഹബസ്തിരന്നാऽऽവൃതത്വാന്നായാതി| വര്ചഃ സഞ്ചയേऽല്ബലഃ സ്നേഹബസ്തിര്വിഡാവൃതത്വാന്നായാതി| സമ്യക്പ്രയുക്തോऽപി ച സ്നേഹബസ്തിര്മരുതാദിഷ്വധികേഷു പ്രയുക്തസ്തൈരഭിഭൂതത്വാന്നായാതി||൩||
Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4
സ്തമ്ഭോരുസദനാധ്മാനജ്വരശൂലാങ്ഗമര്ദനൈഃ| പാറ്ശ്വരുഗ്വേഷ്ടനൈര്വിദ്യാദ്വായുനാ സ്നേഹമാവൃതമ്| സ്നിഘ്ദാമ്ലലവണോഷ്ണൈസ്തം രാസ്നാപീതദ്രുതൈലികൈഃ| സൌവീരകസുരാകോലകുലത്ഥയവസാധിതൈഃ| നിരൂഹൈര്നിര്ഹരേത് സമ്യക്സമൂത്രൈഃ പാഞ്ചമൂലികൈഃ| താഭ്യാമേവ ച തൈലാഭ്യാം സായം ഭുക്തേऽനുവാസയേത്||൪||
स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः| पाऱ्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निघ्दाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक्समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
സ്തമ്ഭാദികം വാതാവൃതസ്നേഹലക്ഷണമ്| തം സ്നേഹം സ്നിഗ്ധാദിഗുണൈഃ പാഞ്ചമൂലികൈര്നിര്ഹരേത്| രാസ്നാതൈലാദിയുക്തൈശ്ച| പീതദ്രുഃ സരലഃ| കോലം ബദരമ്| താഭ്യാമേവ തൈലാഭ്യാം രാസ്നാപീതദ്രുതൈലാഭ്യാം ഭുക്തേ ഭോജനേ കൃതേऽനുവാസയേത്|| ൪||
Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5
തൃഡ്ദാഹരാഗസമ്മോഹവൈവര്ണ്യതമകജ്വരൈഃ| വിദ്യാത്പിത്താവൃതം സ്വാദു തിക്തൈസ്തം ബസ്തിഭിര്ഹരേത്||൫||
तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः| विद्यात्पित्तावृतं स्वादु तिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||५||
🔊 Audio coming soon
തൃഡാദിപിത്താവൃതലക്ഷണമ്| തം സ്നേഹം സ്വാദ്വാദിഗുണൈര്ബസ്തിഭിര്ഹരേത്||൫||
Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6
തന്ദ്രാശീതജ്വരാലസ്യപ്രസേകാരുചിഗൌരവൈഃ| സമൂര്ച്ഛാഗ്ലാനിഭിര്വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മണാ സ്നേഹമാവ്മൃതമ്| കഷായതിക്തകടുകൈഃ സുരാമൂത്രോപസാധിതൈഃ| ഫലതൈലയുതൈഃ സാമ്ലൈര്ബസ്തിഭിസ്തം വിനിര്ഹരേത്||൬||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमाव्मृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||६||
🔊 Audio coming soon
തന്ദ്രാദികം ശ്ലേഷ്മാവൃതലക്ഷണമ്| തം സ്നേഹം കഷായാദിഗുണൈര്ബസ്തിഭിര്ഹരേത്|| ൬||
Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7
ഛര്ദിമൂര്ഛാരുചിഗ്ലാനിശൂലനിദ്രാങ്ഗമര്ദനൈഃ| ആമലിങ്ഗൈഃ സദാഹൈസ്തം വിദ്യാദത്യശനാവൃതമ്| കടൂനാം ലവണാനാഞ്ച ക്വാഥൈശ്ചൂര്ണൈശ്ച പാചനമ്| മൃദുര്വിരേകഃ സര്വം ച തത്രാऽऽമവിഹിതം ഹിതമ്||൭||
छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानाञ्च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्राऽऽमविहितं हितम्||७||
🔊 Audio coming soon
ഛര്ദ്യാദികമത്യശനാവൃതലക്ഷണമ്| ആമലിങ്ഗാനി സ്രോതോരോധാദീനി സൂത്രോക്താനി| തത്ര കട്വാദിഗുണാനാം ദ്രവ്യാണാം ക്വാഥൈര്ശ്ചൂര്ണൈശ്ച പാചനമ്| മൃദുവിരേകശ്ച ശസ്യതേ| സര്വമാऽऽമവിഹിതമാമാതിസാരദ്യുക്തമ്|| ൭||
Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8
വിണ്മൂത്രാऽനിലസങ്ഗാര്ത്തിഗുരുത്വാധ്മാനഹൃദ്ഗ്രഹൈഃ| സ്നേഹം വിഡാവൃതം ജ്ഞാത്വാ സ്നേഹസ്വേദൈഃ സബസ്തിഭിഃ| ശ്യാമാബില്വാദിസിദ്ധൈശ്ച നിരൂഹൈഃ സാऽനുവാസനൈഃ| നിര്ഹരേദ് വിധിനാ സമ്യഗുദാവര്ത്തഹരേണ ച||൮||
विण्मूत्राऽनिलसङ्गार्त्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः साऽनुवासनैः| निर्हरेद् विधिना सम्यगुदावर्त्तहरेण च||८||
🔊 Audio coming soon
വിട്സങ്ഗാദിനാ വിഡാവൃതലക്ഷണമ്| തം സ്നേഹം സ്നേഹസ്വേദാദിഭിര്നിര്ഹരേദാവര്തോക്തേന ച വിധിനാ സമ്യഗ്യോജനയാ നിര്ഹരേത്| ഇത്യാऽऽവരണാ ഉക്താഃ|| ൮||
Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9
അഭുക്തേ ശൂനപായോര്വാ പേയമാത്രാऽശിതസ്യ വാ| ഗുദേ പ്രണിഹിതഃ സ്നേഹോ വേഗാദ്ധാവത്യനാവൃതഃ| ഊര്ധ്വകായം തതഃ കണ്ഠാദൂര്ധ്വേഭ്യഃ ഖേഭ്യ ഏത്യപി| മൂത്രശ്യാമാത്രിവൃത്സിദ്ധോ യവകോലകുലത്ഥവാന്| തത്സിദ്ധതൈലോ ദേയഃ സ്യാന്നിരൂഹഃ സാऽനുവാസനഃ| കണ്ഠാദാऽऽഗച്ഛതഃ സ്തമ്ഭകണ്ഠഗ്രഹവിരേചനൈഃ| ഛര്ദിഘ്നീഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ച തസ്യ കുര്യാന്നിവര്ത്തനമ്||൯||
अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयमात्राऽशितस्य वा| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः साऽनुवासनः| कण्ठादाऽऽगच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्त्तनम्||९||
🔊 Audio coming soon
അഭുക്തേ ദത്തഃ സ്നേഹഃ പേയമാത്രേണൈവ ഭുക്തസ്യ വാ ദത്തഃ ശൂനപായോര്വാ പ്രണിഹിതോ വേഗാദൂര്ധ്വകായം ധാവത്യന്നാദ്യാऽऽവരകാऽഭാവാത്| തതഃ കണ്ഠാദൂര്ധ്വേഭ്യഃ ഖേഭ്യോ നാസാദിഭ്യ ഏത്യാऽऽഗച്ഛതി| തത്ര മൂത്രാദിസിദ്ധോ നിരൂഹോ യവാദിമാംശ്ച തത്സിദ്ധേന മൃൗത്രാദിസിദ്ധേന തൈലേന യുക്തോ ദേയഃ സ്യാത്| തസ്യ ചോര്ധ്വപ്രവൃത്തസ്യ സ്നേഹസ്യ കണ്ഠാദാऽऽഗച്ഛതോ നിവര്ത്തനമധോനയനം സ്തമ്ഭാദിഭിഃ കിര്യാത്|| ൯||
Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10
നാऽപക്വം പ്രണയേത് സ്നേഹം ഗുദം സ ഹ്യുപലിമ്പതി| തതഃ കുര്യാത്സരുങ്മോഹകണ്ഡൂശോഫാന് ക്രിയാऽത്ര ച| തീക്ഷ്ണോ ബസ്തിസ്തഥാ തൈലമര്കപത്രരസേ ശൃതമ്||൧൦||
नाऽपक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियाऽत्र च| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ആമദത്ത ഉച്യതേ| അപക്വം സ്നേഹം പായൌ ന പ്രണയേത്| സ ഹ്യപക്വഃ പ്രണിഹിത ആത്മനാ ഗുദമുപലിമ്പതി| സ ചാമദത്തോ രുഗാദീന് കുര്യാത്| അത്ര ച കിര്യാ ചികിത്സാ ഭവതി| കിമിത്യാഹ-തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| സുബോധമ്| ഇത്യുക്താ അഷ്ടൌ വ്യാപദഃ|| ൧൦||
Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11
ഹൃസ്വം ദീര്ഘം തനു സ്ഥൂലം ജീര്ണ ശിഥിലബന്ധനമ്| പാറ്ശ്വച്ഛിദ്രം തഥാ വക്രമഷ്ടൌ നേത്രാണി വര്ജയേത്| അപ്രാപ്ത്യതിഗതിക്ഷോഭകര്ഷണക്ഷണനസ്രവാഃ| ഗുദപീഡാ ഗതിര്ജിഹ്യാ തേഷാം ദോഷാ യഥാക്രമമ്||൧൧||
हृस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्ण शिथिलबन्धनम्| पाऱ्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्| अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः| गुदपीडा गतिर्जिह्या तेषां दोषा यथाक्रमम्||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രസങ്ഗേനോച്യതേ-ഹൃസ്വ ഇത്യാദി| സര്വത്ര ച ബസ്തൌ ഹൃസ്വാദിഗുണം നേത്രം വര്ജയേദപ്രാപ്ത്യാദിദോഷോഭയാത്| ഹ്റസ്വേ നേത്രേ ബസ്തേഃ സ്ഥാനാऽപ്രാപ്തിഃ| ദീര്ഘേऽന്തരതിഗമനമൌഷധസ്യ| തേനൌ നേത്രേऽന്തഃക്ഷോഭഃ| സ്ഥൂലേ മാര്ഗകര്ഷണമ്| ജീര്ണേ ജര്ജരേ കര്കശത്വാത് ഗുദാദിക്ഷണനമ്| ശിഥിലബന്ധനേ ബഹിരൌഷധസ്യ സ്രാവഃ| പാര്ശ്വച്ഛിദ്രേ നേത്രേ ഗുദപീഡാ| വക്രേ ജിഹ്വാ അസ്പഷ്ടാ ഗതിരൌഷധസ്യ| ഇതി യഥാക്രമമ്|| ൧൧||
Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12
മാംസലസ്നിഗ്ധവിഷമജാലവത്സ്ഥൂലവാതലാഃ| ഛിന്നഃ ക്ലിന്നശ്ച താനഷ്ടൌ ബസ്തീന് കര്മസു വര്ജയേത്| ഗതിവൈഷമ്യദൌര്ഗന്ധ്യജിഹ്വത്വസ്രുതിദുര്ഗ്രഹാഃ| ഫേനാലിച്യുത്യധാര്യത്വം ബസ്തേഃ സ്യുര്ബസ്തിദോഷതഃ||൧൨||
मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलाः| छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्| गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्वत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः| फेनालिच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||१२||
🔊 Audio coming soon
മാംസലാദീന് ബസ്തീന്നേത്രമൂലയോജ്യാനൌഷധാധാരാനഷ്ടൌ ബസ്തികര്മണി വര്ജയേത്| യതോऽസ്മാന്മാംസലത്വാദിത്വാദ്ബസ്തിദോഷതോ ബസ്തേരൌഷാധസ്യ ഗതിവൈഷമ്യാദയഃ സ്യുഃ| മാംസലത്വേന ബസ്തേരൌഷധസ്യ വിഷമാ ഗതിഃ| സ്നിഗ്ധത്വേന ബസ്തിചര്മണ ഔഷധസ്യ ദൌര്ഗന്ധ്യമ്| വിഷമത്വേന ബതേര്ഘനത്വമ്| തനുത്വേനൌഷധസ്യ ജിഹ്യത്വം യന്ത്രാദനിര്ഗമനമ്| ജാലവത്വേന സിരാജാലത്വേന സ്രുതിഃ| സ്ഥൂലത്വേന ബസ്തേശ്ചര്മണ ഔഷധസ്യ ദുഃഖേന ഗ്രഹണമ്| വാതലത്വേന ചര്മണ ഔഷധസ്യ ഫേനിലത്വമ്| ഛിന്നത്വേനൌഷധസ്യ ച്യുതിഃ| ക്ലിന്നത്വേന ബസ്തേരൌഷധം ധാരയിതുമ ശക്യത്വമിതി|| ൧൨||
Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13
ഉച്ചകൈരത്യവാക്ശീര്ഷം ന്യുബ്ജം സങ്കുചിതം സ്ഥിതമ്| ഉത്താനം ദക്ഷിണം പാര്ശ്വം സപ്ത ശയ്യാഃ പരിത്യജേത്| മൂത്രാഘാതോऽതിസമ്പ്രാപ്തിപ്രാപ്തിഃ സാധൂനാഗതിഃ| ആശ്വാഗതിര്മരുത്കോപസ്തൃപ്തിഃ പക്വാശയസ്യ ച| തദ്ദോഷാഃ സ്യുര്വിധാതവ്യം യഥൌപയികമത്ര ച||൧൩||
उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम्| उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्| मूत्राघातोऽतिसम्प्राप्तिप्राप्तिः साधूनागतिः| आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च| तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च||१३||
🔊 Audio coming soon
ഉച്ചകൈരിത്യാദിനാ സപ്തശയ്യാ ബസ്തികര്മണി പരിത്യജേത്| ക്രമേണ മൂത്രാഘാതാദിസപ്തദോഷഭയാത്| ഉച്ചകൈരിത്യുച്ഛ്രിതാ ശയ്യാ പൂര്വഭാഗേ| ഏവം ഹി മൂത്രാഘാതഃ| അവാക്ശരസ്ത്വേനൌഷധസ്യാऽതിസമ്പ്രാപ്തിഃ| ന്യുബ്ജത്വേനാ-വാങ്മുഖത്വേനൌഷധസ്യ സ്ഥാനാऽപ്രാപ്തിഃ| സങ്കുചിതാങ്ഗത്വേന സാധുനാ മാര്ഗേണൌഷധസ്യാനാഗതിഃ| അഥവാ സാധു കൃത്വാ ഗമനം ന ഭവതി| സ്ഥിതേ നിഷണ്ണ ഉപവിഷ്ട ആശു ശീഘ്രം ബസ്തേഃ പ്രതിനിവര്ത്തനമ്| ഉത്താനേ മരുത് കോപഃ| ദക്ഷിണപാര്ശ്വേന പക്വാശയസ്യ തൃപ്തിഃ| അത്ര ശയ്യാദോഷേഷു സര്വേഷു ഹി നേത്രാദിദോഷേഷു ച യഥൌപയികം യഥോപയോഗി ചികിത്സിതം വിധാതവ്യമ്||൧൩||
Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14
സവാതാऽതിതിസ്രുതോത്ക്ഷിപ്തതിര്യഗുല്ലുപ്തകമ്പിതാഃ| അതിമന്ദകബാഹ്യാതിവേഗദോഷാഃ പ്രണേത്തൃതഃ||൧൪||
सवाताऽतितिस्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः| अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेत्तृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
സവാതാദയോ ദശ ദോഷാഃ പ്രണേത്തൃതോ ബസ്തിയോജകാദുത്പദ്യന്തേ| ഉല്ലുപ്തഃ ഉന്മുക്തഃ|| ൧൪||
Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15
അനുച്ഛ്വാസ്യ തു ബദ്ധേ വാ ദത്തേ നിഃശേഷ ഏവ വാ| പ്രവിശ്യ ക്ഷുഭിതോ വായുഃ ശൂലതോദകരോ ഭവേത്| തത്രാऽഭ്യങ്ഗോ ഗുദേ സ്വേദോ വാതഘ്നന്യശനാനി ച||൧൫||
अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राऽभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नन्यशनानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
അനുച്ഛ്വാസ്യ ബന്ധാദിനാ ബസ്താവന്തര്വായുഃ ക്ഷുഭിതസ്തത്കാലം ശൂലതോദകരോ ഭവേത്| തത്ര വാതേന സശൂലാദികേ അഭ്യങ്ഗാദികം യോജ്യമ്||൧൫||
Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16
ദ്രുതം പ്രണീതേ നിഷ്കൃഷ്ടേ സഹസോത്ക്ഷിപ്ത ഏവ വാ| സ്യാത് കടീഗുദജങ്ഘോരുബസ്തിസ്തമ്ഭാര്ത്തിഭേദനമ്| ഭോജനം തത്ര വാത്ഘ്നം സ്വേദാഭ്യങ്ഗാഃ സബസ്തയഃ||൧൬||
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्त्तिभेदनम्| भोजनं तत्र वात्घ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः||१६||
🔊 Audio coming soon
അതിദ്രുതം നേത്രേ പ്രണീതേ വാ നിഷ്കൃഷ്ടേ വാ കടിസ്തമ്ഭാദികം സ്യാത്| തഥാ സഹസാ ഝടിത്യുത്ക്ഷിപ്തേ നേത്രേ കടിസ്തമ്ഭാദികം സ്യാത്| ഉഭയത്രാപി വാതഘ്നഭോജനാദികമൌഷധമ്|| ൧൬||
Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17
തിര്യഗ്വല്യാവൃതേ ദ്വാരേ ബദ്ധേ വാऽപി ന ഗച്ഛതി| നേത്രേ തദൃജു നിഷ്കൃഷ്യ സംശോധ്യ ച പുനര്നയേത്||൧൭||
तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति| नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
തിര്യക്പ്രണിഹിതേ നേത്രേ നേത്രദ്വാരേ യദാ വല്യാവൃതത്വാധൌഷധമന്തര്ന ഗച്ഛതി തിര്യ്യഗ് ബദ്ധേ ബസ്താവേവം ഭവതി| ബദ്ധം ബദ്ധമാര്ഗ നേത്രമ്| ഉഭയത്രാപി തം നേത്രം ഋജു കൃത്വാ യഥൈവ പ്രവിഷ്ടം തഥൈവ നിഷ്കൃഷ്യ സംശോധ്യ പുനര്ഗുദം നയേന്നേത്രമ്|| ൧൭||
Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18
പീഡ്യമാനേऽന്തരാമുക്തേ ഗുദേ പ്രതിഹതോऽനിലഃ| ഉരഃ ശിരോരുജം സാദമൂര്വാശ്ച ജനയേദ്ബലീ| ബസ്തിഃ സ്യാത്തത്ര ബില്വാദിഃ ഫലശ്യാമാദിമൂത്രവാന്||൧൮||
पीड्यमानेऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः| उरः शिरोरुजं सादमूर्वाश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्||१८||
🔊 Audio coming soon
പീഡ്യാമാനോ ബസ്തിര്യദാऽന്തരാ ശിഥിലഹസ്തത്വാദുന്മുക്തോ ഭവതി തദാ തേനൌഷധേന പ്രതിഹതോऽനിലോ ബലവാനുരോരുജാദികം ജനയേത്| തത്ര ബില്വാദിപഞ്ചമൂലമദനഫലശ്യാമാദിഗണവാന് ബസ്തിഃ സ്യാത്|| ൧൮||
Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19
സ്യാദ്ദാഹോ ശ്വയഥുഃ ശോഫഃ കമ്പേനാऽഭിഹതേ ഗുദേ| കഷായമധുരാഃ ശീതാഃ സേകാസ്തത്ര സബസ്തയഃ||൧൯||
स्याद्दाहो श्वयथुः शोफः कम्पेनाऽभिहते गुदे| कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः||१९||
🔊 Audio coming soon
നേത്രസ്യ കമ്പേന ഗുദേऽഭിഹതേ ദാഹാദികം സ്യാത്| തത്ര കഷായാദിഗുണാഃ സേകാശ്ച ബസ്തയശ്ച ഹിതാഃ|| ൧൯||
Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20
അതിമാത്രപ്രണീതേന നേത്രേണ ക്ഷണനാദ്വലേഃ| സ്യാത് സാര്ത്തിദാഹനിസ്തോദഗുരുവര്ചഃ പ്രവര്ത്തനമ്| തത്ര സര്പിഃ പിചുഃ ക്ഷീരം പിച്ഛാബസ്തിശ്ച ശസ്യതേ||൨൦||
अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः| स्यात् सार्त्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम्| तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
നേത്രസ്യാऽതിമാത്രപ്രണയനേന വലേഃ ക്ഷണനാത് സാര്ത്യാദിവര്ചഃപ്രവര്ത്തനം സ്യാത്| തത്ര ച സര്പിരാദികം ശസ്യതേ|| ൨൦||
Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21
ന ഭാവയതി മന്ദസ്തു ബാഹ്യശ്ചാऽऽശു നിവര്ത്തതേ| സ്നേഹസ്തത്ര പുനഃ സമ്യക്പ്രണേയഃ സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൨൧||
न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाऽऽशु निवर्त्तते| स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक्प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||२१||
🔊 Audio coming soon
മന്ദപീഡിതസ്തു സ്നേഹോ ച ഭാവയതി ദേഹമ്| ബാഹ്യസ്നേഹ ആശു നിവര്ത്തതേ| സ്തോകപ്രവിഷ്ടേ നേത്രേ ബാഹ്യഃ| തത്ര മന്ദേ ബാഹ്യോ ച സിദ്ധി മിച്ഛിതാ ഭിഷജാ പുനഃ സ്നേഹഃ പ്രണേയഃ|| ൨൧||
Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22
അതിപ്രപീഡിതഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠ്ത്യായാതി വാ ഗലമ്| തത്ര ബസ്തിര്വിരേകശ്ച ഗലപീഡാദികര്മ ച||൨൨||
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठ्त्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादिकर्म च||२२||
🔊 Audio coming soon
അതിപീഡിതസ്ത്വതിപ്രവൃത്തഃ| കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠത്യഥവാ ഗലമായാതി| തത്ര ബസ്ത്യാദികം കര്മ|| ൨൨||
Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23
വമനാദ്യൈര്വിശുദ്ധം ച ക്ഷാമദേഹബലാനലമ്| യഥാണ്ഡം തരുണം പൂര്ണം തൈലപാത്രം യഥാ തഥാ| ഭിഷക്പ്രയത്നതോ രക്ഷേത് സര്വസ്മാദപചാരതഃ||൨൩||
वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा| भिषक्प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः||२३||
🔊 Audio coming soon
ശോധനപ്രസങ്ഗേനോച്യതേ| വമനാദ്യൈഃ കര്മഭിഃ സര്വൈരപി വിശുദ്ധം ദേഹം ക്ഷാമബലാദികഞ്ച സര്വാപചാരേഭ്യോ ഭിഷക്പ്രയത്നതോ രക്ഷേത്| യഥാ തരുണമസഞ്ജാതവിഹഗശാവമണ്ഡം യത്നതോ രക്ഷേത്| തൈലേന പൂര്ണം വാ പാത്രമിതി|| ൨൩||
Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24
ദദ്യാന്മധുരഹൃദ്യാനി തതോऽമ്ലലവണൌ രസൌ| സ്വാദുതിക്തൌ തതോ ഭൂയഃ കഷായകടുകൌ തതഃ| അന്യോന്യപ്രത്യനീകാനാം രസാനാം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോഃ| വ്യാത്യാസാദുപയോഗേന ക്രമാത്തം പ്രകൃതിം നയേത്| സര്വസഹഃ സ്ഥിരബലോ വിജ്ഞേയഃ പ്രകൃതിം ഗതഃ||൨൪||
दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यात्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||२४||
🔊 Audio coming soon
തഥാവിധായ ച മധുരാണി ഹൃദ്യാനി ചാऽऽഹാരാദീനി ദദ്യാത്| തതഃ ക്രമേണാऽമ്ലലവണൌ| തതഃ ക്രമേണ സ്വാദുതിക്തൌ| തതഃ കഷായ കടുകൌ| തം ച ശുദ്ധം ക്ഷമമേവം പ്രകൃതി സ്വാസ്ഥ്യം നയേത്| കഥമിത്യാഹ-അന്യോऽന്യപ്രത്യനീകാനാം പരസ്പരപ്രതിപക്ഷാണം മധുരകടുകാദീനാം രസാനാം വ്യത്യസാദ് വിപര്യ്യാസാദുപയോഗേന| സര്വസഹേത്യാദി പ്രകൃതിഗതലക്ഷണമ്|| ൨൪||
Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25
അത്രാന്തരേ ത്യജേദഷ്ടൌ ഭാശ്യാദീനി വിശേഷതഃ||൨൫||
अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाश्यादीनि विशेषतः||२५||
🔊 Audio coming soon
അത്ര ച ബസ്തിപ്രയോഗേ ഭാഷ്യാദീന്യഷ്ടൌ വിശേഷതോ വര്ജയേത്| ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യമ്| അത്യാസ്യാ| യാനയാനമ്| അതിചങ്ക്രമണമ്| അജിര്ണഭോജനമ്| അഹിതാऽന്നമ്| ദിവാസ്വപ്നഃ| വ്യവായഃ| ഇത്യഷ്ടൌ|| ൨൫||
Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26
ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാച്ഛിരോരോഗതിമിരോരഃ സ്വരവ്യഥാഃ| രക്തനിഷ്ഠീവതമകജ്വരാദ്യാസ്തത്ര സാധനമ്| അഭ്യങ്ഗസ്വേദനസ്യാऽധോ ഭക്തസ്നേഹോപസേവനമ്| മൌനം വിധിര്വാതഹരോ യഥാസ്വം ച വികാരജിത്||൨൬||
उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरः स्वरव्यथाः| रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम्| अभ्यङ्गस्वेदनस्याऽधो भक्तस्नेहोपसेवनम्| मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्||२६||
🔊 Audio coming soon
ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാച്ഛിരോഗാദയോ വാതകോപജാഃ| തത്ര ചികിത്സാऽഭ്യങ്ഗാദികമ്| അധോഭക്തം ഭോജനാന്തേ സ്നേഹോപസേവനമ്| മൌനം വാഗ്യമഃ| യഥാസ്വം രോഗേഷു വികാരജിദ്വിധിശ്ച|| ൨൬||
Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27
അത്യാസ്യായാനയാനാഭ്യാം സന്ധിമൂര്ധത്രികാദിരുക്| അതിചിങ്ക്രമണാത് പാദജങ്ഘോരുസദനാദയഃ| തേഷാം വാതഹരം സര്വം സ്നേഹസ്വേദാദി ശസ്യതേ| അജീര്ണഭോജനാദാമവിഷച്ഛര്ദിജ്വരാദയഃ| തത്ര മാത്രാശിതീയോക്തോ വിധേയോ വിധിരാമഹാ| അഹിതാന്നാദ്യഥാദോഷം രോഗാഃ സ്യുര്ഭേഷജാനി ച||൨൭||
अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक्| अतिचिङ्क्रमणात् पादजङ्घोरुसदनादयः| तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः| तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा| अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
അത്യാസ്യാതോ യാനയാനാച്ച സന്ധ്യാദിരുക്| അതിചങ്ക്രമണാത് പാദരുഗാദയഃ| തേഷാം സന്ധിരുഗാദീനാം സേന്ഹസ്വേദാദി വാതഹരം ശസ്യതേ| അജീര്ണഭോജനാദാമാദയഃ| തത്രേത്യാദി സുബോധമ്| അപഥ്യഭോജനാദപഥ്യാനുഗുണ്യേന ദോഷകോപാദ്രോഗോദ്ഭവഃ| തേഷു ച ഭോജനാനി യഥാ ദോഷമേവ||൨൭||
Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28
ഹലീമകാദയഃ പ്രോക്താ ദിവാസ്വപ്നാത്പുരാ ഗദാഃ| വിദധ്യാത് കഫജിത്തേഷു ധൂമരൂക്ഷാന്നലങ്ഘനമ്||൨൮||
हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात्पुरा गदाः| विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्घनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ദിവാസ്വപ്നാദ്ധലീമകാദയോഗദാഃ പുരാ വിരുദ്ധാന്നവിജ്ഞാനീയേ അഹിതനിദ്രയാ യേ പ്രോക്താഃ| തേഷു ഹലീമകാദിഷു ധൂമാദികാദികം കഫജിദ് വിദധ്യാത്|| ൨൮||
Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29
വ്യവായാജ്ജീവിതഭ്രംശസ്തൈസ്തൈരസ്യാനിലാമയൈഃ| ഗുദോऽവലുപ്യത ഇവ ഭ്രമതീവ ച ചേതനാ| മേഢ്രം ധൂമായതി മനസ്തമസീവ പ്രവേശ്യതേ| ജീവനീയശൃതക്ഷീരസര്പിഷോരുപസേവനമ്| ആഹാരോ ബൃംഹണസത്ര വൃഷ്യാസ്തേ തേ ച ബസ്തയഃ||൨൯||
व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः| गुदोऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना| मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते| जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम्| आहारो बृंहणसत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः||२९||
🔊 Audio coming soon
വ്യാവായാദസ്യ ബസ്ത്യുപയോഗിനസ്തൈസ്തൈരനിലാമയൈര്വാതവ്യാധിഭിര്നാനാവിധൈര്ജീവിതഭ്രംശഃ സ്യാത്| അവലുമ്പനം ഛേദനമ്| ചേതനാ സംവിത്| മനഃ ചിത്തമ്| തത്ര ജീവനീയഗണസിദ്ധസ്യ ക്ഷീരസ്യ സര്പിഷശ്ചോപസേവനമ്| ആഹാര ഇത്യാദി സുബോധമ്|| ൨൯||
Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30
വേഗരോധോര്ധ്വവാതത്വാത്പ്രാഗുക്താ യേ സദാതുരാഃ| തേഷാം വിബദ്ധേ പവനേ സര്വദേഹോപതാപിനി| ഫലവര്തി പുരാ ദദ്യാദഥ ബസ്തിം ചലാപഹമ്||൩൦||
वेगरोधोर्ध्ववातत्वात्प्रागुक्ता ये सदातुराः| तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापिनि| फलवर्ति पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्||३०||
🔊 Audio coming soon
പ്രാക് സൂത്രസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവിധൌ| സ്ത്രിയോ രാജസമീപസ്ഥാ വണിജശ്ച ജയേത് സദാ| ഇത്യുക്താസ്തേഷാം വേഗരോധേനോര്ധ്വവാതത്വാത് സകലദേഹോപതാപിനി പവനേ വിബദ്ധ ഇദമിദം കുര്യാത്| ആദൌ ഫലവര്തിസ്തതഃ പ്രവൃതേ മലേ ചലാऽപഹം ബസ്തിം ദദ്യാത്| കിമിത്യാഹ||൩൦||
Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31
നികുമ്ഭകുമ്ഭാഗ്ന്യുരുബൂകധാവനീ- പുനര്നവം ദാരു മഹച്ച പഞ്ചകമ്| ഫലം ച മൂത്രേ ക്വഥിതം സമസ്തു തദ് ഘൃതം സതൈലം ലവണാനി പഞ്ച ച| നിരൂഹിതം ധന്വരസേന ഭോജയേ- ന്നികുമ്ഭതൈലേന തതോऽനുവാസയേത്| ബലാം സരാസ്നാം ഫലബില്വചിത്രകാന് ദ്വിഞ്ചമൂലം കൃതമാലകാത് ഫലമ്| യവാന് കുലത്ഥാംശ്ച പചേജ്ജലേ രസഃ സമുസ്തപാഠേന്ദ്രയവൈശ്ച കല്കവാന്| സതൈലസര്പിര്ഗുഡസൈന്ധവോ ഹിതഃ സദാതുരാണാം ബലപുഷ്ടിവര്ണദഃ| തഥാऽനുവാസ്യം മധുകേന സാധിതം ഫലേന ബില്വേന ശതാഹ്വയാऽഥവാ| സജീവനീയസ്തു രസോऽനുവാസനേ നിരൂഹണേ ചാऽലവണഃ ശിശോര്ഹിതഃ||൩൧||
निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनी- पुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम्| फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तद् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च| निरूहितं धन्वरसेन भोजये- न्निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्| बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्| यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान्| सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः| तथाऽनुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽथवा| सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चाऽलवणः शिशोर्हितः||३१||
🔊 Audio coming soon
നികുമ്ഭാദിക്വാഥോ മസ്തുനാ സമോ ഘൃതാദികഞ്ച| അനേന നിരൂഹിതം ധന്വമാംസരസേന ച ഭോജയേത്| ഭുക്തേ ച ദന്തീതൈലേനാऽനുവാസയേത്| ബലാദികം ജലേ പചേത്| രസോ മുസ്താദികല്കവാംസ്തൈലാദിയുക്തശ്ച സദാऽऽതുരാണാം സ്ത്രീരാജസമീപസ്ഥവണിജാം ബലാദിപ്രദോ ബസ്തിഃ സ്യാത്| മധുകാദ്യന്യതമസാധിതം തൈലം തേഷാമനുവാസ്യമനുവാസനേ സാധു| ശിശോര്നിരുഹേऽനുവാസനേ ച സജീവനീയദ്രവ്യോ മാംസരസോ ഹിതഃ| ഉഭയത്രാऽപ്യലവണഃ|| ൩൧||
Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33
നിരൂഹബസ്തേര്നൈവാന്യത് പഥ്യം സ്ഥവിരബാലയോഃ| ബലാങ്ഗവര്ദ്ധനം ശീഘ്രമാദൃതോ യോജയേദതഃ||൩൨|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൩൩||
निरूहबस्तेर्नैवान्यत् पथ्यं स्थविरबालयोः| बलाङ्गवर्द्धनं शीघ्रमादृतो योजयेदतः||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon
പ്രസങ്ഗേനാऽऽഹ-ബാലസ്യ സ്ഥവിരസ്യ ച നിരൂഹബസ്തേരന്യത്കിഞ്ചിന്നൈവ പഥ്യമ്| അതസ്തമേവ ബലവര്ധനമങ്ഗവര്ധനം ചാദൃതഃ സന് ശീഘ്രം യോജയേത്|| ൩൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ- മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം കല്പസ്ഥാനേ സപ്തമോऽധ്യായഃ