Adhikarana atha kalpasthAnam- atha vamanakalpo nAma prathamo~adhyAyaH- upodghAtaH · Śloka
પ્રથમમસ્મિન્ સ્થાનચતુષ્ટયેન ચ પ્રધાનં તન્ત્રાઙ્ગં નિર્ણીતપ્રાયમ્| કેવલં તત્ર તત્ર વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચેત્યેવમાદિ યદુક્તં તદવ્યક્તત્વાદ્વક્ત્વ્યમિષ્ટમ્| ન ચ વમનાદીનાં પઞ્ચાનાં કર્મણાં યાઃ કલ્પનાસ્તાસાં સૂત્રસ્થાન એવ નિર્ણય ઉક્તઃ| યતસ્તત્રાર્થાનાં સૂત્રણમેવ કૃતન્ન તુ સર્વથા નિર્ણયઃ| શારીરનિદાનયોશ્ચ પઞ્ચકર્મકલ્પનાનિર્ણયો દૂરોત્સારિત એવ| ચિકિત્સિતસ્થાને તુ યદ્યપ્યવસરો વિદ્યતે તથાપ્યનેકાબાધસાધારણત્વાત્પઞ્ચકર્મવ્યવસ્થાપનાધ્યાયક્ષેત્રત્વં દુરુપપાદમ્| અસમ્યગ્યોગેન ચ પઞ્ચકર્મણાં યા આપદસ્તાસાં હેતુલિઙ્ગૌષધકથનેઽયમેવ કલ્પઃ| ભેષજકલ્પનાનાં ચ વમનાદિવદેવ નિર્ણીતશિષ્ટત્વમતોઽસ્ય સર્વસ્ય વસ્તુનો નિર્ણયાયા પઞ્ચમસ્ય કલ્પસિદ્ધ્યાખ્યસ્ય સ્થાનસ્યાઽસ્મિન્નવસરે પ્રારમ્ભો યુક્તઃ| અતઃ સ એવાઽઽરભ્યતે| સિદ્ધિઃ કર્મણામસમ્યગ્યોગેન યે ગદાસ્તોષાં પ્રતીકારઃ| પઞ્ચાનામપિ કર્મણાં મધ્યે વમનસ્યૈવ પ્રાધાન્યમ્| યતસ્તત્ સર્વૌષધપ્રયોગભૂતોર્ધ્વાઽઙ્ગોપદ્રવસ્ય શ્લેષ્મણઃ પરમૌષધમતઃ પ્રથમમેવ વમનસ્ય કલ્પનાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે-
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો વમનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
View original
अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
વમનાનાં કલ્પો વમનકલ્પઃ, તમ્| અથેત્યાદિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| ઇતિ ઇત્યાદિ ચ|| ૧||
Adhikarana vamanadravyeShu madanaPalasya shreShThatA (2) · Śloka 2
વમનદ્રવ્યાણાં મદનજીમૂતકેક્ષ્વાકુદ્વિકોશાતકીકુટજ- ફલાનિ શ્રેષ્ઠાનિ તેષ્વપિ મદનફલમ્||૨||
View original
वमनद्रव्याणां मदनजीमूतकेक्ष्वाकुद्विकोशातकीकुटज- फलानि श्रेष्ठानि तेष्वपि मदनफलम्||२||
વમનાનામૌષધાનામ્| તત્ર વમનાનિ શોધનાદિસંગ્રહે પઠિતાનિ| મદનાદીનાં ફલપત્રપુષ્પાણિ| કુટજાદીનાં ફલાનિ| હસ્તિપર્ણ્યાઃ શારદાનિ ફલાનિ| કોવિદારાદીનાં મૂલાનિ| શાલ્મલ્યાદીનાં પિચ્છા| પ્રિયઙ્ગો પુષ્પમ્| તાલીસસ્ય પત્રમ્| હરિદ્રાયાઃ શૃઙ્ગાવેરસ્ય ચ કન્દઃ| યષ્ટીદાર્વ્યોઃ સારઃ| તગરાદીનિ ચેતિ| એતેષાં વમનદ્રવ્યાણાં મધ્યે મદનાદીનિ ષટ્ શ્રેષ્ઠાનિ| તેષ્વપિ મદનફલમેવ શ્રેષ્ઠમ્| નનુ મદનાદીનાં કેન રૂપેણ પ્રાધાન્યં મન્યતે, નૈકં પ્રધાનં ભવત્યેકસ્ય પ્રાધાનત્વેઽપરસ્ય પ્રધાનત્વહાનેરત ઉચ્યતે|| ૨||
Adhikarana vamanadravyANAM shreShThatve hetuH (3) · Śloka 3
દોષદૂષ્યાદિવશાચ્ચૈષામેતત્કલ્પનાનાઞ્ચ પ્રાધાન્યમ્||૩||
View original
दोषदूष्यादिवशाच्चैषामेतत्कल्पनानाञ्च प्राधान्यम्||३||
દોષેત્યાદિ| દોષદૂષ્યબલકાલપ્રકૃતિકોષ્ઠાદિવશાદેષાં મદનફલાદીનામેતત્ કલ્પનાનાં ચ સંયોગસંસ્કારાદિકૃતાન્ પ્રાધાન્યમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ન હ્યેષામેકવિષયત્વેન પ્રાધાન્યમપિ તુ વિષયભેદેન| યતઃ ક્વચિદેવ સા વિલક્ષણા દોષાણાં સામગ્રી| યસ્યાં મદનમેવ કાર્યકર્ત્તૃત્વમાસાદયતિ, ન તુ તથા જીમૂતકાદીનિ| અન્યસ્યાં જીમૂતક એવ, ન તુ મદદનાદીનિ| સર્વત્રૈવં વાચ્યં દોષાદ્યપેક્ષયેતિ| અપિ પ્રાધાન્યે એતદ્વર્જિતાનાં તથા શક્ત્યભાવાન્ન પ્રાધાન્યં એષાં પ્રાધાન્યમિત્યુક્તં ન હ્યકલ્પનાનાં પ્રયોગ ઉપપદ્યત ઇતિ| યદ્યપિ કલ્પનાનામેવ સુપ્રયોગ ઉક્તો ભવતિ તથાપિ તાસાં પૃથક્ પ્રાધાન્યમેતદર્થમુચ્યતે યદ્વાસ્તવેન રૂપેણૈષાં પ્રાધાન્યં તન્ન કયાપિ વિધિકલ્પનયાઽપહુર્ત્તુ શક્યતે| અન્યાનિ હિ દ્રવ્યાણિ સંયોગસંસ્કારાદિભિરન્યથાભૂતાનિ દૃષ્ટાનિ| મદનાદીનાં પુનર્દોષાદ્યપેક્ષયા પ્રયુક્તાનાં ન કથઞ્ચિદપિ પ્રધાનત્વહાનિરિતિ|| ૩||
Adhikarana kalpasiddhisthAnasya prayojanam (4) · Śloka 4
દોષાદીનામેવ ચાઽતિબહ્વવસ્થાભેદાદ્વમનાદિષુ કલ્પનાનાં વ્યાપદાં સાધનાનાં ચ યદસઙ્ખ્યેયત્વમતો બુદ્ધિમતાં વિક- લ્પમાર્ગપ્રદર્શનાર્થમુદાહરણમાત્રં કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમુપદે ક્ષ્યતે||૪||
View original
दोषादीनामेव चाऽतिबह्ववस्थाभेदाद्वमनादिषु कल्पनानां व्यापदां साधनानां च यदसङ्ख्येयत्वमतो बुद्धिमतां विक- ल्पमार्गप्रदर्शनार्थमुदाहरणमात्रं कल्पसिद्धिस्थानमुपदे क्ष्यते||४||
દોષદૂષ્યાદિપરાયત્તત્વં યથા વમનાદીનાં પઞ્ચાનામપિ તથા તેષાં ચ દોષાદીનાં નાનાવિધસ્વરૂપત્વાદિભિર્બહુત્વમ્| તદનવસ્થાનાદિના પારતન્ત્ર્યેણ ચ વમનાદિકલ્પનાનામપ્યતિબહુત્વમ્| પ્રત્યેકં કલ્પનાનામસમ્યગ્યોગસ્યાનેકરૂપસ્ય સમ્ભવાદ્વ્યાપદાં બહુતરત્વમ્| તાસાં ચ સાધનસ્ય ચિકિત્સિતસ્યાપ્યસઙ્ખ્યોયત્વમતઃ સર્વેષાં દોષાદ્યવસ્થાદીનામસઙ્ખ્યેયત્વાત્ સર્વં કણ્ઠોક્ત્યા વક્તું ન પાર્યતે| કેવલં બુદ્ધિમતાં વિકલ્પમાર્ગસ્ય પ્રદર્શનાર્થમુદાહરણમાત્રં કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમુપદેક્ષ્યતે| સાધ્યૈકદેશ ઉદાહરણમ્| શેષસ્ય તથા સમ્પ્રત્યયાર્થમ્|| ૪||
Adhikarana madanAdInAM kalpanAvidhiH (5) · Śloka 5
અથ વસન્તગ્રીષ્મયોરન્તરે પ્રશસ્તેઽહનિ મુહૂર્ત્તે ચ નાઽતિ- હરિતપાણ્ડૂનિ મદનફલાન્યાદાય તાનિ પ્રમૃજ્ય કુશમૂટકે બદ્ધ્વા ગોમયેનાલિપ્ય યવબુસમાષશાલિવ્રીહિકુલત્થ- મુદ્ગાઽન્યતમરાશાવષ્ટરાત્રમુષિતાન્યદ્ધૃત્યાઽઽતપે શોષયેત્|
સુશુષ્કાણાં પિપ્લીરુદ્ધૃત્ય દધિઘૃતમધુપલલમૃદિતાઃ પુનઃ શોષયિત્વા નવં કલશમરજસ્કમાકણ્ઠં પૂરયિત્વા સુગુપ્તં નિધાપયેત્||૫||
View original
अथ वसन्तग्रीष्मयोरन्तरे प्रशस्तेऽहनि मुहूर्त्ते च नाऽति- हरितपाण्डूनि मदनफलान्यादाय तानि प्रमृज्य कुशमूटके बद्ध्वा गोमयेनालिप्य यवबुसमाषशालिव्रीहिकुलत्थ- मुद्गाऽन्यतमराशावष्टरात्रमुषितान्यद्धृत्याऽऽतपे शोषयेत्|
सुशुष्काणां पिप्लीरुद्धृत्य दधिघृतमधुपललमृदिताः पुनः शोषयित्वा नवं कलशमरजस्कमाकण्ठं पूरयित्वा सुगुप्तं निधापयेत्||५||
અથેત્યાદિના મદનાદીનાં યથાપ્રધાનં કલ્પના ઉચ્યન્તે| અન્તરે મધ્યે| મુહૂર્ત્તે પ્રશસ્તે| ઈષદ્ ગૃહીતપાકત્વાન્નાતિહરિતાનિ ચ નાતિપાણ્ડૂનિ ચ| તાનિ હ્યુત્તરસંસ્કારસહાનિ ભવન્તિ| તાનીતિ મદનફલાનિ| પ્રમૃજ્ય પાંસ્વાદિશોધનાર્થમ્| કુશમૂટો દર્ભમયી ગુચ્છિકા| ગોમયેનાલિપ્ય તં કુશમૂટમ્| યવબુસાદ્યન્યતમરાશાવષ્ટરાત્રમપિ વાસયેત્| નવમેઽહનિ ગોમયલિપ્તદર્ભમૂટાદુદ્ધત્ય તાનિ મદનફલાન્યાતપે શોષયેત્| સુશુષ્કાણામિતિ ફલાનામ્| પિપ્પલીઃ ફલાન્તર્ભવા| ઉદ્ધૃત્ય દધિહવિરાદિભિસ્તાઃ ક્રમેણ મૃદિતાઃ પુનરાતપ એવ શોષયેત્| પલલં તિલકલ્કઃ| તતસ્તાભિઃ શુષ્કાભિરરજસ્કં નિર્ધૂલિ નવં મૃતકલશમાકણ્ઠમાપૂરયિત્વા સુગુપ્તં નિધાપયેત્|| ૫||
Adhikarana shleShmajvarAdiShu vamanavidhiH (6) · Śloka 6
તતઃ પ્રયોગકાલે તાસાં ફલપિપ્પલીનામન્તર્નખમુષ્ટિં યાવદ્વા સાધુ મન્યેત તાવજ્જર્જરીકૃત્ય યષ્ટીમધુકકષાયે કોવિદારકચ્છુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પી- પ્રત્યક્પુષ્પ્યન્યતમકષાયે વા રાત્રિમુષિતં વિમૃદિતં પૂતં સૂત્રો- ક્તવિધિના પાયયેત્|
શ્લેષ્મજ્વરગુલ્મપ્રતિશ્યાયાન્તર્વિદ્ર- ધિષુ વિશેષેણ પુનઃપુનરાપિત્તાગમનાત્|
તેન સાધુ વમતિ||૬||
View original
ततः प्रयोगकाले तासां फलपिप्पलीनामन्तर्नखमुष्टिं यावद्वा साधु मन्येत तावज्जर्जरीकृत्य यष्टीमधुककषाये कोविदारकच्छुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पी- प्रत्यक्पुष्प्यन्यतमकषाये वा रात्रिमुषितं विमृदितं पूतं सूत्रो- क्तविधिना पाययेत्|
श्लेष्मज्वरगुल्मप्रतिश्यायान्तर्विद्र- धिषु विशेषेण पुनःपुनरापित्तागमनात्|
तेन साधु वमति||६||
પ્રયોકાલે યદાઽઽતુરે પ્રયુજ્યન્તે| અન્તર્નખા મુષ્ટિર્યસ્મિન્ મુષ્ટૌ નખાનિ ન દૃશ્યન્તે| અથવા યાવત્ સાધુ મન્યેતેતિ દોષાદ્યપેક્ષયા| જર્જરીકૃત્યાઽવક્ષુદ્ય| મધુયષ્ટીકષાયે વા કોવિદારાદ્યન્યતમકષાયે વા| કોવિદારઃ પ્રસિદ્ધઃ| કચ્છુદારઃ શ્લેષ્માતકઃ| નીપો ધૂલીકદમ્બઃ| બુદુલો બેતસઃ| બિમ્બી રક્તફલા તુણ્ડી તુણ્ડીકેરફલા ચ સા| ઓષ્ઠોપમફલા ગોધા પીલુપર્ણી ચ તુણ્ડિકા| શણપુષ્પી બૃહત્પુષ્પી સા ચોક્તા શણઘણ્ટિકા| મહાશણા માલ્યપુષ્પી વામિની કટુતિક્તકા| સદાપુષ્પી અર્કો બિલ્વઞ્ચ| પ્રત્યક્પુષ્પ્યપામાર્ગઃ| ઇતિ સામાન્યેન શ્લેષ્મજ્વરાદિષ્વનન્તરેણ વામયેત્| પુનઃ પુનર્યાવત્ શ્લેષ્મણઃ સ્રુતત્વાત્ પિત્તસ્યાગમનમ્|| ૬||
Adhikarana balavatkaPAdiShu PalapippalIprayogaH (7) · Śloka 7
ફલપિપ્પલીનાં ચૂર્ણં વા સ્વક્વાથભાવિતં ત્રિભાગ- ત્રિફલાચૂર્ણં કોવિદારાદિનિર્યૂહેણ બલવત્કફપ્રસેકા- ઽપચ્યર્બુદગ્રન્થિજ્વરોદરાઽરોચકેષુ પિબેત્||૭||
View original
फलपिप्पलीनां चूर्णं वा स्वक्वाथभावितं त्रिभाग- त्रिफलाचूर्णं कोविदारादिनिर्यूहेण बलवत्कफप्रसेका- ऽपच्यर्बुदग्रन्थिज्वरोदराऽरोचकेषु पिबेत्||७||
અથવા બલવત્કફાદિષુ ફલપિપ્પલીનાં ચૂર્ણં સ્વેન ક્વાથેનૈવ ભાવિતમનન્તરોક્તકોવિદારાદ્યન્યતમનિર્યૂહેણ પિબેત્|| ૭||
Adhikarana pitte kaPasthAnAshrite vidhiH (8) · Śloka 8
ફલમજ્જચૂર્ણં વા જીમૂતાદિનિર્ય્યૂહેણ પિત્તે કફસ્થાન- ગતે||૮||
View original
फलमज्जचूर्णं वा जीमूतादिनिर्य्यूहेण पित्ते कफस्थान- गते||८||
જીમૂતાદિ ઇત્યાદિગ્રહણેનૈવ પ્રથમમુક્તાનામ્ ઇક્ષ્વાક્વાદીનાં ચતુર્ણા પરિગ્રહઃ| તચ્ચ ચૂર્ણં જીમૂતાદિનિર્યૂહેણ કફસ્થાનગતે પિત્તે પિબેત્|| ૮||
Adhikarana adhogAsrapittahRuddAhayoH kalpanA (9) · Śloka 9
ફલમજ્જસિદ્ધં વા પયસ્તસ્મિન્નેવ વા યવાગૂમધોભાગે રક્તપિત્તે હૃદ્દાહે ચ||૯||
View original
फलमज्जसिद्धं वा पयस्तस्मिन्नेव वा यवागूमधोभागे रक्तपित्ते हृद्दाहे च||९||
પયોયવાગૂશ્ચાઽધોગાસ્રપિત્તહૃદ્દાહયોઃ| તસ્મિન્નિતિ ફલપિપ્પલીસિદ્ધે પયસિ સિદ્ધાં યવાગૂમ્|| ૯||
Adhikarana vAminI santAnikA (10) · Śloka 10
તસ્ય વા પયસઃ શીતસ્ય સન્તાનિકાઞ્ચલિં પિત્તે પ્રકુપિતે ઉરસિ કણ્ઠે હૃદયે ચ તનુકફોપદિગ્ધે||૧૦||
View original
तस्य वा पयसः शीतस्य सन्तानिकाञ्चलिं पित्ते प्रकुपिते उरसि कण्ठे हृदये च तनुकफोपदिग्धे||१०||
તસ્યેતિ પિપ્પલીસિદ્ધસ્ય પયસઃ| સન્તાનિકાં શીતસ્ય ક્ષીરસ્યોપરિજાલિકાં તતઃ અઞ્જલિં ચત્વારિ પલાનિ| પિત્તે પ્રકુપિતે ઉરઃપ્રભૃતૌ ચ તનુના કફેનોપદિગ્ધે સમન્તાલ્લિપ્તે|| ૧૦||
Adhikarana vAmakaM dadhinavanIta~jca (11) · Śloka 11
તજ્જં વા દધિ દધ્યુત્તરં વા કફચ્છર્દ્રિપ્રસેકતમકેષુ|
તસ્માદ્વા પયસો નવનીતમુત્પન્નં ફલાદિષટ્કક્વાથસિદ્ધં કફાઽભિભૂતેઽગ્નૌ શુષ્યચ્છરીરે ચ||૧૧||
View original
तज्जं वा दधि दध्युत्तरं वा कफच्छर्द्रिप्रसेकतमकेषु|
तस्माद्वा पयसो नवनीतमुत्पन्नं फलादिषट्कक्वाथसिद्धं कफाऽभिभूतेऽग्नौ शुष्यच्छरीरे च||११||
તજ્જં ક્ષીરજમ્| દુધ્યુત્તરં સરઃ| એવં કફચ્છર્દ્યાદિષુ| યસ્ય કફેનાઽભિભૂતોઽગ્નિર્યશ્ચ શુષ્યચ્છરીરસ્તયોઃ| તસ્માત્ ફલપિપ્પલીશૃતાત્ ક્ષીરાત્ પ્રમથિતાજ્જાતં નવનીતમનન્તરોક્તમદનફલાદિષટ્કસ્ય ક્વાથેન સિદ્ધમ્|| ૧૧||
Adhikarana vAmako lehaH (12) · Śloka 12
ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વાઽઽરગ્વધાદિદ્રવ્યાણાં ઘોણ્ટા- નિમ્બબાણવર્જાનાં સસોમવલ્કપઞ્ચકોલકાનામન્યત- મસ્ય નિર્ય્યૂહેણ સાધિતં લેહમુપયુઞ્જીત||૧૨||
View original
फलमज्जचूर्णमिश्रेण वाऽऽरग्वधादिद्रव्याणां घोण्टा- निम्बबाणवर्जानां ससोमवल्कपञ्चकोलकानामन्यत- मस्य निर्य्यूहेण साधितं लेहमुपयुञ्जीत||१२||
અથવા કફાભિભૂતાઽગ્નિશુષ્યદ્દેહૈરારગ્વધાદિગણદ્રવ્યાણાં સસોમબલ્કપઞ્ચકોલકાનામન્યતમસ્ય દોષાદ્યપેક્ષયા નિર્ય્યૂહેણ ક્વાથેન ફલપિપ્પલીચૂર્ણમિશ્રેણ સાધિતં લેહમુપયુઞ્જીત| ઘોણ્ટાયા ભૂનિમ્બસ્ય બાણસ્ય ચાઽઽરગ્વધાદિતો નિષ્કૃષ્યપ્રતિષેધઃ| ઘોણ્ટા ગોપઘોણ્ટઃ| ભૂનિમ્બઃ કિરાતતિક્તઃ| બાણઃ સહચરઃ|| ૧૨||
Adhikarana vAminyutkArikA modaka~jca (13) · Śloka 13
ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વા રેણુકૈલાશતાહ્વાકુસ્તુમ્બુરુતગર- કુષ્ઠત્વક્ચોરકમરુબકાઽગરુગુગ્ગુલુવાલકશ્રીવેષ્ટક- પરિપેલવમાંસીશૈલેયસ્થૌણેયકસુરસારેવતપૂત્યશોકરો- હિણીનાં દ્વાવિંશતેરન્યતમસ્ય કષાયેણ સાધિતામુત્કા- રિકાં મોદકં વા ભક્ષયેત્||૧૩||
View original
फलमज्जचूर्णमिश्रेण वा रेणुकैलाशताह्वाकुस्तुम्बुरुतगर- कुष्ठत्वक्चोरकमरुबकाऽगरुगुग्गुलुवालकश्रीवेष्टक- परिपेलवमांसीशैलेयस्थौणेयकसुरसारेवतपूत्यशोकरो- हिणीनां द्वाविंशतेरन्यतमस्य कषायेण साधितामुत्का- रिकां मोदकं वा भक्षयेत्||१३||
અથવા ક્ષયે વિષયે રેણુકાદીનાં દ્વાવિંશતેરન્યતમસ્ય કષાયેણ દોષાદ્યપેક્ષયા ફલપિપ્પલીચૂર્ણોત્કારિકાં મોદકં વા ભક્ષયેત્| ઉત્કારિકા સ્વિન્નપિષ્ટપિણ્ડી| રેણુકા હરેણુઃ| શતાહ્વા શતપુષ્પા| કુસ્તુમ્બુરુ ધાન્યકફલમ્| શૈલેયં શિલાપુષ્પં શુકપુચ્છં શુકબર્હં| સ્થૌણેયં તૈલપીતકમ્| પૂતી કરઞ્જઃ| અશોકઃ પ્રસિદ્ધઃ| રોહિણી કટુકા| શ્રીવેષ્ટકો વાયસકો દધિશ્યાવશ્ચ શબ્દિતઃ||૧૩||
Adhikarana shuShkulyAdikalpanAntarANi (14) · Śloka 14
ફલપિપ્પલીસ્વરસકષાયપરિપીતૈર્વા તિલશાલિતણ્ડુ- લપિષ્ટૈસ્તત્ કષાયોપસૃષ્ટૈઃ સુરસાદિદ્રવ્યાન્યતમનિર્ય્યૂ- હોપસૃષ્ટૈર્વા શષ્કુલીરપૂપાન્ અન્યાન્ વા ભક્ષ્યાન્ સાધ- યિત્વા ભક્ષયેત્||૧૪||
View original
फलपिप्पलीस्वरसकषायपरिपीतैर्वा तिलशालितण्डु- लपिष्टैस्तत् कषायोपसृष्टैः सुरसादिद्रव्यान्यतमनिर्य्यू- होपसृष्टैर्वा शष्कुलीरपूपान् अन्यान् वा भक्ष्यान् साध- यित्वा भक्षयेत्||१४||
અથવા તિલાનાં શાલિતણ્ડુલાનાં ચ પિષ્ટૈશ્ચૂર્ણૈઃ ફલપિપ્પલીકષાયપરિપીતૈઃ તત્સ્વરસપરિપીતૈશ્ચ ફલપિપ્પલીકષાયેણૈવ સંસૃષ્ટૈઃ સુરસાદિગણસ્યાઽન્યતમદ્રવ્યકષાયેણોપસંસૃષ્ટૈઃ શુષ્કુલ્યાદીન્ સાધયિત્વા વમનાર્થં ભક્ષયેત્| કષાયપરિપીતૈઃ કષાયભાવિતૈરનેકશઃ|| ૧૪||
Adhikarana annapAneShu vamanadravyaprayogaH (15) · Śloka 15
ફલપિપ્પલીનાં વા ભલ્લાતકવિધિસ્રુતં સ્વરસમાઽઽ- દર્વી-પ્રલેપાત્ પક્ત્વા લેહયેત્|
અન્નપાનેષુ વ તં લેહ- મવચારયેત્|
તત્કષાયૈરેવ ચાન્નપાનાનિ કલ્પયેત્||૧૫||
View original
फलपिप्पलीनां वा भल्लातकविधिस्रुतं स्वरसमाऽऽ- दर्वी-प्रलेपात् पक्त्वा लेहयेत्|
अन्नपानेषु व तं लेह- मवचारयेत्|
तत्कषायैरेव चान्नपानानि कल्पयेत्||१५||
અથવા રસાયનોક્તભલ્લાતકસ્રાવણવિધિના પરિસ્રુતં ફલપિપ્પલીનાં સ્વરસં દર્વીલેપં યાવત્ તાવત્ પક્ત્વા લેહયેત્| અથવા તં લેહમન્નપાનેષુ યોજયેત્| કષાયૈર્મદનફલપિપ્પલીકષાયૈરન્નપાનાનિ કલ્પયેત્|| ૧૫||
Adhikarana vAmakaH kvAthaH (16) · Śloka 16
ફલમજ્જક્વાથં વા વત્સકાદિપ્રતિવાપં નિમ્બરૂપિકા- ઽન્યતરકષાયોપસર્જનં સન્તર્પણોત્થસર્વશ્લેષ્મવ્યાધિહરમ્||૧૬||
View original
फलमज्जक्वाथं वा वत्सकादिप्रतिवापं निम्बरूपिका- ऽन्यतरकषायोपसर्जनं सन्तर्पणोत्थसर्वश्लेष्मव्याधिहरम्||१६||
ફલમજ્જક્વાથં ફલપિપ્પલીક્વાથં વત્સકાદિકલ્કયુક્તં નિમ્બસ્ય રૂપિકાયા વા ક્વાથેન સંયુક્તં સર્વાન્ સન્તર્પણોત્થાન્ શ્લેષ્મવ્યાધીન્ હન્તિ| રૂપિકા અર્કઃ| સન્તર્પણોત્થવિશેષણમતિશયપ્રદર્શનાર્થમ્|| ૧૬||
Adhikarana sukumArAdInAM vamanavidhAnam (17) · Śloka 17
ફલપિપ્પલીનાં વા ફલાદિનિર્ય્યૂહેણૈકવિંશતિકૃત્વઃ સુભાવિતાનાં કુસુમરજઃસદૃશેન ચૂર્ણેનાઽવચૂર્ણયેત્|
સરસિ સરોરુહં બૃહત્સાયાહ્ને તદ્રાત્રિમુષિતં પ્રભાતે પુનરવ- ચૂર્ણિતમુદ્ધૃત્ય હરિદ્રાકૃસરાક્ષીરયવાગૂનામન્યતમં સૈન્ધ- વગુડફાણિતોપેતમાઽઽકણ્ઠં પીતિવાનુપાજિઘ્રેત્|
સુ- કુમારઃ સમુચિતસુરભિર્ગન્ધસમ્પદુત્ક્લિષ્ટકફપિત્તો ભેષ- જદ્વેષી ચ|
તથાહિ સુખેન છર્દયતિ||૧૭||
View original
फलपिप्पलीनां वा फलादिनिर्य्यूहेणैकविंशतिकृत्वः सुभावितानां कुसुमरजःसदृशेन चूर्णेनाऽवचूर्णयेत्|
सरसि सरोरुहं बृहत्सायाह्ने तद्रात्रिमुषितं प्रभाते पुनरव- चूर्णितमुद्धृत्य हरिद्राकृसराक्षीरयवागूनामन्यतमं सैन्ध- वगुडफाणितोपेतमाऽऽकण्ठं पीतिवानुपाजिघ्रेत्|
सु- कुमारः समुचितसुरभिर्गन्धसम्पदुत्क्लिष्टकफपित्तो भेष- जद्वेषी च|
तथाहि सुखेन छर्दयति||१७||
અથવા ફલાદિપ્રધાનષટ્કક્વાથભાવિતાનાં ફલપિપ્પલીનાણ્ ચૂર્ણેન સરસિ સ્થિતં સરોરુહં પદ્માદિસાયાહ્નેઽવચૂર્ણયેત્| તત્ સરસીરુહં રાત્રિમુષિતં પ્રભાતે પુનરવચૂર્ણિતં સરસ ઉદ્ધૃત્ય સુકુમારઃ ભેષજદ્વેષી ચ પુરુષો જિઘ્રતુ વા| તથાહિ સુખેન છર્દયતિ| કિંભૂત આહ-હરિદ્રાદીનામન્યતમં સૈન્ધવાદ્યુપેતમાકણ્ઠં પીતવાન્| સમુચિતઃ અભ્યસ્તઃ સુરભિર્ગન્ધસમ્પદ્યસ્ય| કુસુમરજઃ પુષ્પરાગઃ| ભેષજદ્વેષી યો નરઃ ભેષજં દ્વેષ્ટિ|| ૧૭||
Adhikarana phalAbhAve madanapuShpaaNaaM shalaaTUnAM ca kalpanA (18) · Śloka 18
એતેન સર્વમાલ્યગન્ધપ્રાવરણપટા વ્યાખ્યાતાઃ|
એવમેવ ચ ફલાભાવે મદનપુષ્પાણિ શલાટૂનિ ચ કલ્પયેત્|
ઇતિ ફલવિધાનમુક્તમ્||૧૮||
View original
एतेन सर्वमाल्यगन्धप्रावरणपटा व्याख्याताः|
एवमेव च फलाभावे मदनपुष्पाणि शलाटूनि च कल्पयेत्|
इति फलविधानमुक्तम्||१८||
એતેન પિપ્પલીચૂર્ણભાવનાવિધિના સર્વેષાં માલ્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ| સરસીરુહવત્સર્વાણિ કુસુમાનિ સર્વાણિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ પ્રાવરણપટાશ્ચ ચૂર્ણાઽધિવાસિતાનિ વમને યોજ્યાનીત્યર્થઃ| યદા તુ મદનફલાનિ કાલાદ્યયોગેન ન લભ્યન્તે તદા તેન મદનફલપિપ્પલીવિધાનેન સર્વથા મદનફલવત્ મદનપુષ્પાદિ| ઇતિ મદનસ્ય વિધાનમુક્તમ્|| ૧૮||
Adhikarana atha jImUtakalpaH (19) · Śloka 19
એવઞ્ચ જીમૂતાદીનપિ કલ્પયેત્|
વિશેષતસ્તુ જ્વર- શ્વાસહિધ્માદિષુ જીમૂતકમ્||૧૯||
View original
एवञ्च जीमूतादीनपि कल्पयेत्|
विशेषतस्तु ज्वर- श्वासहिध्मादिषु जीमूतकम्||१९||
જીમૂતં દેવદાલી| આદિગ્રણેનૈવ સમ્પ્રાપ્તાનાં વમનયોગ્યાનામન્યેષાં ગ્રહણમ્| જીમૂતકો દેવતાડો વૃત્તકોશો ગરાગરી| પ્રોક્તાઽખુવિષહા વેણી દેવતાલી ચ તાડકા|| ૧૯||
Adhikarana jImUtasyAvasthAntareNa kalpanAntarANi (20) · Śloka 20
તત્ર પુષ્પેષુ ક્ષીરમ્|
ફલેષુ ક્ષીરપેયામ્|
લોમશેષુ સન્તા- નિકામ્|
નિર્લોમકેષુ દધિ દધ્યુત્તરં વા|
હરિતપાણ્ડુષુ ક્ષીરં દધ્યમ્લં વા|
તત્કષાયસંસૃષ્ટાં સુરાં વા કફાઽરોચ- કકાસપાણ્ડુરોગયક્ષ્મસુ પ્રયુઞ્જીત|
પર્ય્યાગતાનાં જીર્ણાનાં જીમૂતકફલાનાં શુષ્કાણાં ચૂર્ણં પયસા વાતપિત્તે પિબેત્||૨૦||
View original
तत्र पुष्पेषु क्षीरम्|
फलेषु क्षीरपेयाम्|
लोमशेषु सन्ता- निकाम्|
निर्लोमकेषु दधि दध्युत्तरं वा|
हरितपाण्डुषु क्षीरं दध्यम्लं वा|
तत्कषायसंसृष्टां सुरां वा कफाऽरोच- ककासपाण्डुरोगयक्ष्मसु प्रयुञ्जीत|
पर्य्यागतानां जीर्णानां जीमूतकफलानां शुष्काणां चूर्णं पयसा वातपित्ते पिबेत्||२०||
તત્રેત્યાદિના પુષ્પાદિક્રમેણ જીમૂતસ્યાઽવસ્થાઃ ક્ષીરાદેઃ ક્રમેણોપયોગાશ્ચોચ્યન્તે| ફલેષ્વિતિ પ્રથમબદ્ધેષુ| તાનિ ચ ફલાનિ કિઞ્ચિત્કાલેન લોમશાનિ ભવન્તિ કર્કટિકાવત્| પુનઃ કાલેન લોમશત્વં ત્યજન્તિ| સન્તાનિકા ક્ષીરસ્યોપરિતની જાલિકા| દધ્યુત્તરં સરઃ| અલોમશત્વાદનન્તરં પરિહીનહરિતત્વાનિ પાકાભિમુખત્વાચ્ચ ગૃહીતપાણ્ડુત્વાનિ ભવન્તિ| તૈઃ શૃતાત્ પયસો જાતદધ્યમ્લં સદ્યોજ્યમ્| ક્ષીરં વા| હરિતપાણ્ડૂનાં ફલાનાં કષાયેણ યુક્તાં સુરાં શ્લેષ્મજેષ્વરોચકાદિષુ પ્રયુઞ્જીત| સુબોધમ્|| ૨૦||
Adhikarana dravyAntaraiH saha kalpanAntarANi (21) · Śloka 21
દ્વિત્રાણિ વાપોથ્યારગ્વધાદીનાં નવાનામન્યતમસ્ય પટોલ્યા વા નિર્ય્યૂહેણાસુતાનિ મથિત્વા પિત્તશ્લેષ્મજે જ્વરે|
જીમૂત- ચૂર્ણં કલ્કં વા શીતામ્બુના પિત્તજે|
તદેવોષ્ણેન વાત- કફજે કફજે વા||૨૧||
View original
द्वित्राणि वापोथ्यारग्वधादीनां नवानामन्यतमस्य पटोल्या वा निर्य्यूहेणासुतानि मथित्वा पित्तश्लेष्मजे ज्वरे|
जीमूत- चूर्णं कल्कं वा शीताम्बुना पित्तजे|
तदेवोष्णेन वात- कफजे कफजे वा||२१||
દ્વે વા ત્રીણિ વા જીમૂતફલાનિ આરગ્વધેન્દ્રયવપાટલિકાકતિક્તાનિમ્બામૃતામધુરસાસ્રુવવૃક્ષપાઠાનામન્યતમસ્ય કષાયેણ દોષાદ્યપેક્ષયાઽઽસુતાન્યામૃદ્ભાવાત્ પશ્ચાચ્ચ મથિત્વા પિત્તશ્લેષ્મજે જ્વરે પિબેત્| પિત્તજે જ્વરે જીમૂતફલચૂર્ણં કલ્કં વા શીતમ્બુના પિબેત્| કેવલકફજે વાતકફજે ચ જ્વરે તદેવ જીમૂતફલચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્|| ૨૧||
Adhikarana svarasaghRutakalpanAvidhiH (22) · Śloka 22
જીવકર્ષભકેક્ષુશતાવરીણામન્યતમસ્ય સ્વરસેન વાત- પિત્તજે|
અથવા પૂર્વવત્|
સિદ્ધં ઘૃતમ્||૨૨||
View original
जीवकर्षभकेक्षुशतावरीणामन्यतमस्य स्वरसेन वात- पित्तजे|
अथवा पूर्ववत्|
सिद्धं घृतम्||२२||
અથવા જીવકાદીનામન્યતમસ્ય સ્વરસેન જીમૂતચૂર્ણં વાતપિત્તજ્વરે પિબેત્| તથા ચ દુષ્ટફલમ્| જીવકર્ષભકેક્ષૂણાં શતાવર્યા રસેન વા પિત્તશ્લેષ્મજ્વરે| અથવેતિ તત્રૈવ દોષાદ્યપેક્ષયા પૂર્વવત્ સિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્| પૂર્વવદિતિ મદનફલવત્| તેનૈવ જીમૂતફલ સ્રુતાત્ પયસો જાતં નવનીતં મદનાદિપ્રધાનષટ્કક્વાથકલ્કાભ્યાં સિદ્ધં પિત્તજે યુઞ્યાદિત્યુક્તમ્| ઇતિ જીમૂતવિધાનમુક્તમ્|| ૨૨||
Adhikarana ikShvAkukalpaH (23) · Śloka 23
ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વિશેષેણ કાસશ્વાસજ્વરચ્છર્દિવિષશ્લેષ્મ- રોગેષૂપયોજ્યઃ|
તસ્યાપુષ્પફલસ્ય પ્રવાલૈઃ શૃતં ક્ષીર- મુદ્રિક્તપિત્તે કફાજ્વરે||૨૩||
View original
इक्ष्वाकुस्तु विशेषेण कासश्वासज्वरच्छर्दिविषश्लेष्म- रोगेषूपयोज्यः|
तस्यापुष्पफलस्य प्रवालैः शृतं क्षीर- मुद्रिक्तपित्ते कफाज्वरे||२३||
ઇક્ષ્વાકસ્તુ કાસાદિષ્વન્યેષુ ચ શ્લેષમરોગેષુ વિશેષેણ હિતઃ| કટુકાઽઽલાબૂની તુમ્બી લમ્બા પિણ્ડફલા તથા ઇક્ષ્વાકુઃ ક્ષત્રિયવરસ્તિક્તબીજા મહાફલા| તસ્યેક્ષ્વાકો રસઞ્જાપુષ્પફલસ્ય પ્રવાલૈરભિનવોદ્ભિન્નૈઃ કિસલયૈઃ શૃતં ક્ષીરમુદ્રિક્તપિત્તં ઉન્માર્ગપિત્તે કફજ્વરે|| ૨૩||
Adhikarana atideshedana jImUtavadvidhyantarANi (24) · Śloka 24
પુષ્યાદિષુ ચ સુતરાં જીમૂતવત્પ્રયોગાઃ|
ઇક્ષ્વાકુફલ- સ્વરસં વા ત્રિગુણક્ષીરસાધિતમુરઃ સ્થિતે કફે પીનસે સ્વરસાદે વા વમનાર્થી પિબેત્|
જીર્ણે વા સમુદ્ધૃતબીજે ક્ષીરં પ્રક્ષિપેત્|
તત્ર જાતં દધિ શ્લેષ્મકાસશ્વાસચ્છર્દિષુ|
ઇક્ષ્વાકુબીજાનિ વા છાગક્ષીરભાવિતાનિ વિષગુલ્મોદર- ગરગણ્ડગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદેષુ|
ઇક્ષ્વાકુફલમધ્યં વા મસ્તુના કુષ્ઠવિષપાણ્ડ્વામયેષુ|
તદ્વિપક્વં વા તક્રં સમધુસૈન્ધ- વમ્|
તદેવ વા મધ્યં સગુડપલલં ભક્ષયેત્|
ઇક્ષ્વાકુફલતૈલં વા પિબેત્|
તત્ફલસ્વરસભાવિતૈર્વા સક્તુભિર્મન્થં શ્લેષ્મજ્વરકાસ કણ્ઠરોગાઽરોચકેષુ|
ઇક્ષ્વા- કુકલ્કં વા માંસરસેન વાતકફગુલ્મપ્રસક્તજ્વરેષુ||૨૪||
View original
पुष्यादिषु च सुतरां जीमूतवत्प्रयोगाः|
इक्ष्वाकुफल- स्वरसं वा त्रिगुणक्षीरसाधितमुरः स्थिते कफे पीनसे स्वरसादे वा वमनार्थी पिबेत्|
जीर्णे वा समुद्धृतबीजे क्षीरं प्रक्षिपेत्|
तत्र जातं दधि श्लेष्मकासश्वासच्छर्दिषु|
इक्ष्वाकुबीजानि वा छागक्षीरभावितानि विषगुल्मोदर- गरगण्डग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदेषु|
इक्ष्वाकुफलमध्यं वा मस्तुना कुष्ठविषपाण्ड्वामयेषु|
तद्विपक्वं वा तक्रं समधुसैन्ध- वम्|
तदेव वा मध्यं सगुडपललं भक्षयेत्|
इक्ष्वाकुफलतैलं वा पिबेत्|
तत्फलस्वरसभावितैर्वा सक्तुभिर्मन्थं श्लेष्मज्वरकास कण्ठरोगाऽरोचकेषु|
इक्ष्वा- कुकल्कं वा मांसरसेन वातकफगुल्मप्रसक्तज्वरेषु||२४||
પુષ્પાદિષ્વિક્ષ્વાકોઃ પુષ્પફલલોમશનિર્લોમહરિતપાણ્ડુત્વાઽવસ્થાસુ સુરાન્તાઃ પ્રયોગાઃ| ક્ષીરક્ષીરપેયાસન્તાનિકાદધિદધ્યુત્તરક્ષીરસુરા ઇતિ જીમૂતવત્| યત્ર તુ પીનસસ્વરસાદયોરપિ કફો વર્તતે તત્રેક્ષ્વાકુફલસ્વરસં ત્રિગુણેન ક્ષીરેણ પાનયોગ્યં પિબેત્| શ્લેષ્મજેષુ કાસાદિષુ બીજરહિતેક્ષ્વાકુફલાન્તઃસ્થિતક્ષીરજાતં દધિ| ઇક્ષ્વાકુભવાનિ બીજાનિ છાગક્ષીરભાવિતાનિ વિષાદિષુ પિબેત્| અર્બુદં નીરુક્ ગ્રન્થ્યાકૃત્યધિકં માંસમ્| કુષ્ઠવિષપાણ્ડ્વામયેષ્વિક્ષ્વાકુફલાનાં મધ્યં મજ્જાનં મસ્તુના પિબેત્| અથવા તદ્વિપક્વં તક્રં સમધુસૈન્ધવં કુષ્ઠાદિષુ પિબેત્| તદેવેક્ષ્વાકુફલજાતં મધ્યં સગુડપલલમ્| પલલં તિલકલ્કઃ| શ્લેષ્મજેષુ જ્વરાદિષ્વિક્ષ્વાકુફલતૈલં વા| ફલસ્વરસભાવિતાનાં સક્તૂનાં વા મન્થમ્| સુબોધમ્| પ્રસત્ક અનુષક્તો જ્વરઃ|| ૨૪||
Adhikarana ikShvAkorlehakalpanA (25) · Śloka 25
બિલ્વમૂલદ્વિપ્રસ્થક્વાથેન વા તુમ્બીબીજાનિ ક્વાથયેત્|
તતસ્તસ્મિન્ ત્રિભાગેન ઘૃતમ્|
ઘૃતસમાનિ ચ પિષ્ટ્વા તુમ્બીબીજાનિ|
તદર્ધાશાનિ ચ પ્રત્યેકં જીમૂતમહાજા- લિનીવત્સકકૃતવેધનાનિ|
ક્વાથતુલ્યમાવપેત્ ત્રિકટુ- કમ્|
પુનરધિશ્રિત્ય લેહં સાધયેત્તમવલિહ્ય પ્રમથ્યામનુ- પિબેત્||૨૫||
View original
बिल्वमूलद्विप्रस्थक्वाथेन वा तुम्बीबीजानि क्वाथयेत्|
ततस्तस्मिन् त्रिभागेन घृतम्|
घृतसमानि च पिष्ट्वा तुम्बीबीजानि|
तदर्धाशानि च प्रत्येकं जीमूतमहाजा- लिनीवत्सककृतवेधनानि|
क्वाथतुल्यमावपेत् त्रिकटु- कम्|
पुनरधिश्रित्य लेहं साधयेत्तमवलिह्य प्रमथ्यामनु- पिबेत्||२५||
બિલ્વમૂલક્વાથસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિપલાનિ તૈસ્તુમ્બીબીજાનાં ચત્વારિ પલાનિ ક્વાથયેત્| ક્વથિતશેષં ષોડશપલાનિ| તસ્મિન્નિતિ ક્વાથે| ત્રિભાગઃ પદ્ધપલાન્યષ્ટમાષકાધિકકર્ષાધિકાનિ જીમૂતો દેવદાલી| મહાજાલિની ઘણ્ટોલી| કૃતવેધનં દ્વિતીયા કોશાતકી| અધિશ્રયણં પાકાય ચુલ્યામારોહણમ્| પ્રમથ્ય મધ્યદોષમધિકૃત્યાઽતીસારે માગધિકાજલદાદિ ક્વાથયોરાખ્યા|| ૨૫||
Adhikarana atideshena kAshmaryyAdiShu vidhAnam (26) · Śloka 26
અયમેવ ચ કલ્પઃ કાશ્મર્યાદિષુ ચતુર્ષુ મહાપઞ્ચમૂલાઙ્ગેષુ પૃથક્પૃથગુક્તો વેદિતવ્યઃ||૨૬||
View original
अयमेव च कल्पः काश्मर्यादिषु चतुर्षु महापञ्चमूलाङ्गेषु पृथक्पृथगुक्तो वेदितव्यः||२६||
અયમેવેક્ષ્વાકુકલ્પો મહાપઞ્ચમૂલાઙ્ગેષુ ચતુર્ષુ કાશ્મર્ય્યાદિષુ કાશ્મર્ય્યતર્કારીપાટલીટુણ્ટુકેષુ| કાશ્મર્ય્ય પ્રસિદ્ધમ્| તર્કારી અગ્નિમન્થઃ| ટુણ્ટુકો મયૂરજઙ્ઘઃ| ઇતીક્ષ્વાકુકલ્પઃ|| ૨૬||
Adhikarana dhAmArgavakalpavidhiH (27) · Śloka 27
ધામાર્ગવો વિશેષેણ ગરગુલ્મોદરકાસકફસઞ્ચયોત્થરોગેષુ સ્થિરેષુ ગુરુષુ ચ શ્લેષ્માશયસ્થે વાતશ્લેષ્મણિ ચ કણ્ઠા- શ્રયે પ્રકલ્પ્યઃ|
જીવનીયાન્યતમચૂર્ણસંયુક્તાન્ સમધુશર્ક- રાંસ્તત્કષાયૈર્લેહાન્ પિત્તાપસર્જને શ્લેષ્મણિ વિદધ્યાત્||૨૭||
View original
धामार्गवो विशेषेण गरगुल्मोदरकासकफसञ्चयोत्थरोगेषु स्थिरेषु गुरुषु च श्लेष्माशयस्थे वातश्लेष्मणि च कण्ठा- श्रये प्रकल्प्यः|
जीवनीयान्यतमचूर्णसंयुक्तान् समधुशर्क- रांस्तत्कषायैर्लेहान् पित्तापसर्जने श्लेष्मणि विदध्यात्||२७||
ધામાર્ગવો ગરાદિષુ વિશેષેણ| દ્વિકોશાતકીતિ પૂર્વં યદુક્તં તત્ર એકા મહાજાલિન્યાખ્યાઽન્યા ધામાર્ગવશબ્દેનોચ્યતે| કફસ્ય સઞ્ચયઃ યથોક્તઃ| સુબોધમ્| પિત્તોપસર્જને શ્લેષ્મણિ પિત્તપ્રધાને કફપિત્તે| તત્કષાયૈર્ધામાર્ગવક્વાથૈર્લેહાન્ પૂર્વ એવ વિષયે કલ્પ- યેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? જીવનીયાનામન્યતમસ્ય ચૂર્ણેન સંયુક્તાન્ સમધુશર્કરાંશ્ચ|| ૨૭||
Adhikarana dhAmArgavavidhyantaram (28) · Śloka 28
સુમનઃ સૌમનસ્યાયનીહરિદ્રાચોરકહૈમવતીમહાસહાક્ષુદ્ર- સહાવૃશ્ચીવબિમ્બીપુનર્નવાકાસમર્દાઽન્યતમકષાયેણ વા ધામાર્ગવફલમેકં દ્વે વા મનોવિકારેષુ||૨૮||
View original
सुमनः सौमनस्यायनीहरिद्राचोरकहैमवतीमहासहाक्षुद्र- सहावृश्चीवबिम्बीपुनर्नवाकासमर्दाऽन्यतमकषायेण वा धामार्गवफलमेकं द्वे वा मनोविकारेषु||२८||
સુમનઃપ્રભૃતીનામન્યતમસ્ય વા કષાયેણ સમધુશર્કરાન્ લેહાન્ પૂર્વ એવ વિષયે કલ્પયેત્| સૌમનસ્યાયની જાતિપત્રિકા| હૈમવતી કાઞ્ચની| મહાસહા માષપર્ણી| ક્ષૌદ્રસહા મુદ્ગપર્ણી| વૃશ્ચીવઃ પુનર્નવાભેદઃ| બિમ્બી રક્તફલા તુણ્ડી તુણ્ડીકેરફલા ચ સા| મનોવિકારેષુ મદાદિષુ| એકં ધામાર્ગવફલં દ્વે વા ધામાર્ગવફલે| ઇતિ ધામર્ગવકલ્પઃ|| ૨૮||
Adhikarana kRutavedhanakalpavidhiH (29) · Śloka 29
કૃતવેધનમત્યર્થકટુતીક્ષ્ણોષ્ણં સુતરાં ગરોદરગુલ્મપ્લીહ- પાણ્ડુરોગશ્વયથુષુ કલ્પયેત્|૨૯|
View original
कृतवेधनमत्यर्थकटुतीक्ष्णोष्णं सुतरां गरोदरगुल्मप्लीह- पाण्डुरोगश्वयथुषु कल्पयेत्|२९|
કૃતવેધનમત્યર્થકટ્વાદિગુણત્વાત્ ગુલ્મોદરાદિષુ સુતરાં કલ્પયેત્| કૃતવેધનં દ્વિતીયા કોશાતકી| કોશાતકી કૃતચ્છિદ્રા જાલિની કૃતવેધની| ક્ષ્વેડા સુતિક્તા ઘણ્ટોલમૃદઙ્ગફલિકા મતા|| ૨૯||
Adhikarana kuTajavedhanakalpavidhiH, kuTajakalpaH (29) · Śloka 29
કૃતવેધનમત્યર્થકટ્વાદિગુણત્વાત્ ગુલ્મોદરાદિષુ સુતરાં કલ્પયેત્|
કૃતવેધનં દ્વિતીયા કોશાતકી|
કોશાતકી કૃતચ્છિદ્રા જાલિની કૃતવેધની|
ક્ષ્વેડા સુતિક્તા ઘણ્ટોલમૃદઙ્ગફલિકા મતા||૨૯||
વા સર્ષપમધૂકલવણાન્યતમામ્ભસા વા કુટજફલચૂર્ણં કૃસરયા વા વમનાય કલ્પયેદિતિ|
ભવતિ ચાત્ર||૨૯||
View original
कृतवेधनमत्यर्थकट्वादिगुणत्वात् गुल्मोदरादिषु सुतरां कल्पयेत्|
कृतवेधनं द्वितीया कोशातकी|
कोशातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधनी|
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टोलमृदङ्गफलिका मता||२९||
वा सर्षपमधूकलवणान्यतमाम्भसा वा कुटजफलचूर्णं कृसरया वा वमनाय कल्पयेदिति|
भवति चात्र||२९||
-કુટજફલં પુનઃ સુકુમારેષૂલ્બણાસ્રપિત્તકફેષુ વાત- શોણિતવિસર્પજ્વરકુષ્ઠાદિષુ ચ યોજયેત્| કુટજફલ- ચૂર્ણાન્યર્કક્ષીરેણ સપ્તાહં ભાવયિત્વા જીવકકષાયેણ પિબેત્| ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુજીવન્તીમૂલાન્યતમકષાયેણ -કુટજફલમિન્દ્રયવમ્| સુકુમારેષૂલ્બણાસ્રાદિષુ ચ પુરુષેષુ તથા વાતશોણિતાદિષુ રોગેષુ ચ પ્રયોજયેત્| સુબોધમ્| જીવકઃ પ્રસિદ્ધઃ| ફલં મદનફલમ્| મૂલશબ્દેન જીવન્ત્યાઃ સમ્બન્ધઃ| સર્ષપાદીનામન્યતમેન સંયુક્તમમ્ભસ્તથોક્તમ્| તેન સહ વા કૃસરા પેયા||
Adhikarana upasaMhAraH (30-31) · Śloka 31
વમનાનાં દિગિત્યેષા સુતરામુપયોગિનામ્|
બીજેનાનેન મતિમાન્યાનપિ ચ કલ્પયેત્|
ઇતિ||૩૦||
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં કલ્પસ્થાને વમનકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૩૧||
View original
वमनानां दिगित्येषा सुतरामुपयोगिनाम्|
बीजेनानेन मतिमान्यानपि च कल्पयेत्|
इति||३०||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां कल्पस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||३१||
ઇત્યનન્તરોક્તપ્રકારેણ વમનાનાં વમનદ્રવ્યાણામેષા દિક્ કલ્પનામાર્ગઃ પ્રદર્શિતઃ| કિમ્ભૂતાનામ્ ? આહ-સુતરામુપયોગિનામ્| યથોક્તેન બીજેન યુક્ત્યાઽન્યાનપિ વમનાદીન્ કલ્પયેન્ મતિમાન્ પ્રાજ્ઞઃ| અપ્રાજ્ઞસ્તુ શાસ્ત્રાનુસારેણ ઊહિતુમશક્યત્વાત્ કેવલં વ્યાપદા યોજયતીતિ|| ૩૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ