1. vamanakalpaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વમનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana vamanadravyeShu madanaPalasya shreShThatA (2) · Śloka 2

વમનદ્રવ્યાણાં મદનજીમૂતકેક્ષ્વાકુદ્વિકોશાતકીકુટજ- ફલાનિ શ્રેષ્ઠાનિ તેષ્વપિ મદનફલમ્||૨||

Adhikarana vamanadravyANAM shreShThatve hetuH (3) · Śloka 3

દોષદૂષ્યાદિવશાચ્ચૈષામેતત્કલ્પનાનાઞ્ચ પ્રાધાન્યમ્||૩||

Adhikarana kalpasiddhisthAnasya prayojanam (4) · Śloka 4

દોષાદીનામેવ ચાઽતિબહ્વવસ્થાભેદાદ્વમનાદિષુ કલ્પનાનાં વ્યાપદાં સાધનાનાં ચ યદસઙ્ખ્યેયત્વમતો બુદ્ધિમતાં વિક- લ્પમાર્ગપ્રદર્શનાર્થમુદાહરણમાત્રં કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમુપદે ક્ષ્યતે||૪||

Adhikarana madanAdInAM kalpanAvidhiH (5) · Śloka 5

અથ વસન્તગ્રીષ્મયોરન્તરે પ્રશસ્તેઽહનિ મુહૂર્ત્તે ચ નાઽતિ- હરિતપાણ્ડૂનિ મદનફલાન્યાદાય તાનિ પ્રમૃજ્ય કુશમૂટકે બદ્ધ્વા ગોમયેનાલિપ્ય યવબુસમાષશાલિવ્રીહિકુલત્થ- મુદ્ગાઽન્યતમરાશાવષ્ટરાત્રમુષિતાન્યદ્ધૃત્યાઽઽતપે શોષયેત્| સુશુષ્કાણાં પિપ્લીરુદ્ધૃત્ય દધિઘૃતમધુપલલમૃદિતાઃ પુનઃ શોષયિત્વા નવં કલશમરજસ્કમાકણ્ઠં પૂરયિત્વા સુગુપ્તં નિધાપયેત્||૫||

Adhikarana shleShmajvarAdiShu vamanavidhiH (6) · Śloka 6

તતઃ પ્રયોગકાલે તાસાં ફલપિપ્પલીનામન્તર્નખમુષ્ટિં યાવદ્વા સાધુ મન્યેત તાવજ્જર્જરીકૃત્ય યષ્ટીમધુકકષાયે કોવિદારકચ્છુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પી- પ્રત્યક્પુષ્પ્યન્યતમકષાયે વા રાત્રિમુષિતં વિમૃદિતં પૂતં સૂત્રો- ક્તવિધિના પાયયેત્| શ્લેષ્મજ્વરગુલ્મપ્રતિશ્યાયાન્તર્વિદ્ર- ધિષુ વિશેષેણ પુનઃપુનરાપિત્તાગમનાત્| તેન સાધુ વમતિ||૬||

Adhikarana balavatkaPAdiShu PalapippalIprayogaH (7) · Śloka 7

ફલપિપ્પલીનાં ચૂર્ણં વા સ્વક્વાથભાવિતં ત્રિભાગ- ત્રિફલાચૂર્ણં કોવિદારાદિનિર્યૂહેણ બલવત્કફપ્રસેકા- ઽપચ્યર્બુદગ્રન્થિજ્વરોદરાઽરોચકેષુ પિબેત્||૭||

Adhikarana pitte kaPasthAnAshrite vidhiH (8) · Śloka 8

ફલમજ્જચૂર્ણં વા જીમૂતાદિનિર્ય્યૂહેણ પિત્તે કફસ્થાન- ગતે||૮||

Adhikarana adhogAsrapittahRuddAhayoH kalpanA (9) · Śloka 9

ફલમજ્જસિદ્ધં વા પયસ્તસ્મિન્નેવ વા યવાગૂમધોભાગે રક્તપિત્તે હૃદ્દાહે ચ||૯||

Adhikarana vAminI santAnikA (10) · Śloka 10

તસ્ય વા પયસઃ શીતસ્ય સન્તાનિકાઞ્ચલિં પિત્તે પ્રકુપિતે ઉરસિ કણ્ઠે હૃદયે ચ તનુકફોપદિગ્ધે||૧૦||

Adhikarana vAmakaM dadhinavanIta~jca (11) · Śloka 11

તજ્જં વા દધિ દધ્યુત્તરં વા કફચ્છર્દ્રિપ્રસેકતમકેષુ| તસ્માદ્વા પયસો નવનીતમુત્પન્નં ફલાદિષટ્કક્વાથસિદ્ધં કફાઽભિભૂતેઽગ્નૌ શુષ્યચ્છરીરે ચ||૧૧||

Adhikarana vAmako lehaH (12) · Śloka 12

ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વાઽઽરગ્વધાદિદ્રવ્યાણાં ઘોણ્ટા- નિમ્બબાણવર્જાનાં સસોમવલ્કપઞ્ચકોલકાનામન્યત- મસ્ય નિર્ય્યૂહેણ સાધિતં લેહમુપયુઞ્જીત||૧૨||

Adhikarana vAminyutkArikA modaka~jca (13) · Śloka 13

ફલમજ્જચૂર્ણમિશ્રેણ વા રેણુકૈલાશતાહ્વાકુસ્તુમ્બુરુતગર- કુષ્ઠત્વક્ચોરકમરુબકાઽગરુગુગ્ગુલુવાલકશ્રીવેષ્ટક- પરિપેલવમાંસીશૈલેયસ્થૌણેયકસુરસારેવતપૂત્યશોકરો- હિણીનાં દ્વાવિંશતેરન્યતમસ્ય કષાયેણ સાધિતામુત્કા- રિકાં મોદકં વા ભક્ષયેત્||૧૩||

Adhikarana shuShkulyAdikalpanAntarANi (14) · Śloka 14

ફલપિપ્પલીસ્વરસકષાયપરિપીતૈર્વા તિલશાલિતણ્ડુ- લપિષ્ટૈસ્તત્ કષાયોપસૃષ્ટૈઃ સુરસાદિદ્રવ્યાન્યતમનિર્ય્યૂ- હોપસૃષ્ટૈર્વા શષ્કુલીરપૂપાન્ અન્યાન્ વા ભક્ષ્યાન્ સાધ- યિત્વા ભક્ષયેત્||૧૪||

Adhikarana annapAneShu vamanadravyaprayogaH (15) · Śloka 15

ફલપિપ્પલીનાં વા ભલ્લાતકવિધિસ્રુતં સ્વરસમાઽઽ- દર્વી-પ્રલેપાત્ પક્ત્વા લેહયેત્| અન્નપાનેષુ વ તં લેહ- મવચારયેત્| તત્કષાયૈરેવ ચાન્નપાનાનિ કલ્પયેત્||૧૫||

Adhikarana vAmakaH kvAthaH (16) · Śloka 16

ફલમજ્જક્વાથં વા વત્સકાદિપ્રતિવાપં નિમ્બરૂપિકા- ઽન્યતરકષાયોપસર્જનં સન્તર્પણોત્થસર્વશ્લેષ્મવ્યાધિહરમ્||૧૬||

Adhikarana sukumArAdInAM vamanavidhAnam (17) · Śloka 17

ફલપિપ્પલીનાં વા ફલાદિનિર્ય્યૂહેણૈકવિંશતિકૃત્વઃ સુભાવિતાનાં કુસુમરજઃસદૃશેન ચૂર્ણેનાઽવચૂર્ણયેત્| સરસિ સરોરુહં બૃહત્સાયાહ્ને તદ્રાત્રિમુષિતં પ્રભાતે પુનરવ- ચૂર્ણિતમુદ્ધૃત્ય હરિદ્રાકૃસરાક્ષીરયવાગૂનામન્યતમં સૈન્ધ- વગુડફાણિતોપેતમાઽઽકણ્ઠં પીતિવાનુપાજિઘ્રેત્| સુ- કુમારઃ સમુચિતસુરભિર્ગન્ધસમ્પદુત્ક્લિષ્ટકફપિત્તો ભેષ- જદ્વેષી ચ| તથાહિ સુખેન છર્દયતિ||૧૭||

Adhikarana phalAbhAve madanapuShpaaNaaM shalaaTUnAM ca kalpanA (18) · Śloka 18

એતેન સર્વમાલ્યગન્ધપ્રાવરણપટા વ્યાખ્યાતાઃ| એવમેવ ચ ફલાભાવે મદનપુષ્પાણિ શલાટૂનિ ચ કલ્પયેત્| ઇતિ ફલવિધાનમુક્તમ્||૧૮||

Adhikarana atha jImUtakalpaH (19) · Śloka 19

એવઞ્ચ જીમૂતાદીનપિ કલ્પયેત્| વિશેષતસ્તુ જ્વર- શ્વાસહિધ્માદિષુ જીમૂતકમ્||૧૯||

Adhikarana jImUtasyAvasthAntareNa kalpanAntarANi (20) · Śloka 20

તત્ર પુષ્પેષુ ક્ષીરમ્| ફલેષુ ક્ષીરપેયામ્| લોમશેષુ સન્તા- નિકામ્| નિર્લોમકેષુ દધિ દધ્યુત્તરં વા| હરિતપાણ્ડુષુ ક્ષીરં દધ્યમ્લં વા| તત્કષાયસંસૃષ્ટાં સુરાં વા કફાઽરોચ- કકાસપાણ્ડુરોગયક્ષ્મસુ પ્રયુઞ્જીત| પર્ય્યાગતાનાં જીર્ણાનાં જીમૂતકફલાનાં શુષ્કાણાં ચૂર્ણં પયસા વાતપિત્તે પિબેત્||૨૦||

Adhikarana dravyAntaraiH saha kalpanAntarANi (21) · Śloka 21

દ્વિત્રાણિ વાપોથ્યારગ્વધાદીનાં નવાનામન્યતમસ્ય પટોલ્યા વા નિર્ય્યૂહેણાસુતાનિ મથિત્વા પિત્તશ્લેષ્મજે જ્વરે| જીમૂત- ચૂર્ણં કલ્કં વા શીતામ્બુના પિત્તજે| તદેવોષ્ણેન વાત- કફજે કફજે વા||૨૧||

Adhikarana svarasaghRutakalpanAvidhiH (22) · Śloka 22

જીવકર્ષભકેક્ષુશતાવરીણામન્યતમસ્ય સ્વરસેન વાત- પિત્તજે| અથવા પૂર્વવત્| સિદ્ધં ઘૃતમ્||૨૨||

Adhikarana ikShvAkukalpaH (23) · Śloka 23

ઇક્ષ્વાકુસ્તુ વિશેષેણ કાસશ્વાસજ્વરચ્છર્દિવિષશ્લેષ્મ- રોગેષૂપયોજ્યઃ| તસ્યાપુષ્પફલસ્ય પ્રવાલૈઃ શૃતં ક્ષીર- મુદ્રિક્તપિત્તે કફાજ્વરે||૨૩||

Adhikarana atideshedana jImUtavadvidhyantarANi (24) · Śloka 24

પુષ્યાદિષુ ચ સુતરાં જીમૂતવત્પ્રયોગાઃ| ઇક્ષ્વાકુફલ- સ્વરસં વા ત્રિગુણક્ષીરસાધિતમુરઃ સ્થિતે કફે પીનસે સ્વરસાદે વા વમનાર્થી પિબેત્| જીર્ણે વા સમુદ્ધૃતબીજે ક્ષીરં પ્રક્ષિપેત્| તત્ર જાતં દધિ શ્લેષ્મકાસશ્વાસચ્છર્દિષુ| ઇક્ષ્વાકુબીજાનિ વા છાગક્ષીરભાવિતાનિ વિષગુલ્મોદર- ગરગણ્ડગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદેષુ| ઇક્ષ્વાકુફલમધ્યં વા મસ્તુના કુષ્ઠવિષપાણ્ડ્વામયેષુ| તદ્વિપક્વં વા તક્રં સમધુસૈન્ધ- વમ્| તદેવ વા મધ્યં સગુડપલલં ભક્ષયેત્| ઇક્ષ્વાકુફલતૈલં વા પિબેત્| તત્ફલસ્વરસભાવિતૈર્વા સક્તુભિર્મન્થં શ્લેષ્મજ્વરકાસ કણ્ઠરોગાઽરોચકેષુ| ઇક્ષ્વા- કુકલ્કં વા માંસરસેન વાતકફગુલ્મપ્રસક્તજ્વરેષુ||૨૪||

Adhikarana ikShvAkorlehakalpanA (25) · Śloka 25

બિલ્વમૂલદ્વિપ્રસ્થક્વાથેન વા તુમ્બીબીજાનિ ક્વાથયેત્| તતસ્તસ્મિન્ ત્રિભાગેન ઘૃતમ્| ઘૃતસમાનિ ચ પિષ્ટ્વા તુમ્બીબીજાનિ| તદર્ધાશાનિ ચ પ્રત્યેકં જીમૂતમહાજા- લિનીવત્સકકૃતવેધનાનિ| ક્વાથતુલ્યમાવપેત્ ત્રિકટુ- કમ્| પુનરધિશ્રિત્ય લેહં સાધયેત્તમવલિહ્ય પ્રમથ્યામનુ- પિબેત્||૨૫||

Adhikarana atideshena kAshmaryyAdiShu vidhAnam (26) · Śloka 26

અયમેવ ચ કલ્પઃ કાશ્મર્યાદિષુ ચતુર્ષુ મહાપઞ્ચમૂલાઙ્ગેષુ પૃથક્પૃથગુક્તો વેદિતવ્યઃ||૨૬||

Adhikarana dhAmArgavakalpavidhiH (27) · Śloka 27

ધામાર્ગવો વિશેષેણ ગરગુલ્મોદરકાસકફસઞ્ચયોત્થરોગેષુ સ્થિરેષુ ગુરુષુ ચ શ્લેષ્માશયસ્થે વાતશ્લેષ્મણિ ચ કણ્ઠા- શ્રયે પ્રકલ્પ્યઃ| જીવનીયાન્યતમચૂર્ણસંયુક્તાન્ સમધુશર્ક- રાંસ્તત્કષાયૈર્લેહાન્ પિત્તાપસર્જને શ્લેષ્મણિ વિદધ્યાત્||૨૭||

Adhikarana dhAmArgavavidhyantaram (28) · Śloka 28

સુમનઃ સૌમનસ્યાયનીહરિદ્રાચોરકહૈમવતીમહાસહાક્ષુદ્ર- સહાવૃશ્ચીવબિમ્બીપુનર્નવાકાસમર્દાઽન્યતમકષાયેણ વા ધામાર્ગવફલમેકં દ્વે વા મનોવિકારેષુ||૨૮||

Adhikarana kRutavedhanakalpavidhiH (29) · Śloka 29

કૃતવેધનમત્યર્થકટુતીક્ષ્ણોષ્ણં સુતરાં ગરોદરગુલ્મપ્લીહ- પાણ્ડુરોગશ્વયથુષુ કલ્પયેત્|૨૯|

Adhikarana kuTajavedhanakalpavidhiH, kuTajakalpaH (29) · Śloka 29

કૃતવેધનમત્યર્થકટ્વાદિગુણત્વાત્ ગુલ્મોદરાદિષુ સુતરાં કલ્પયેત્| કૃતવેધનં દ્વિતીયા કોશાતકી| કોશાતકી કૃતચ્છિદ્રા જાલિની કૃતવેધની| ક્ષ્વેડા સુતિક્તા ઘણ્ટોલમૃદઙ્ગફલિકા મતા||૨૯|| વા સર્ષપમધૂકલવણાન્યતમામ્ભસા વા કુટજફલચૂર્ણં કૃસરયા વા વમનાય કલ્પયેદિતિ| ભવતિ ચાત્ર||૨૯||

Adhikarana upasaMhAraH (30-31) · Śloka 31

વમનાનાં દિગિત્યેષા સુતરામુપયોગિનામ્| બીજેનાનેન મતિમાન્યાનપિ ચ કલ્પયેત્| ઇતિ||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં કલ્પસ્થાને વમનકલ્પો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૩૧||