3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha vamanavirecanavyApatsiddhirnAma tRutIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

ವಮನವಿರೇಚನಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಮುಕ್ತ್ವಾ ತೇಷಾಮೇವಾಽಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ಯಾ ವ್ಯಾಪದಸ್ತಾಸಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ-

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿನಾಮಾಽಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾಽಽತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಅಧ್ಯಾಯಕ್ರಮೇಣ ವಮನಂ ಪೂರ್ವಮುಚ್ಯತೇ|| ೧||

Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2

ಅತಿಕ್ಷುಧಿತೇನಾಽತಿಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನಾಽಲ್ಪಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ದುರ್ವಮೇನ ಹೀನ- ಮಾತ್ರಮತಿಮಾತ್ರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮತಿಶೀತಮಜೀರ್ಣೇ ವಾ ಪೀತಂ ವಮನಮಧೋ- ಗಚ್ಛತಿ| ತತ್ರೇಪ್ಸಿತಾಽನವಾಪ್ತಿರ್ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಶ್ಚ| ತಂ ಪುನರಾಶು ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವಾ ಯೌಗಕೈರ್ಮಾತ್ರಾಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಂ ವಾಮಯೇತ್| ವ್ಯಾಪ-ತ್ಕರಾಣಿ ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮತಿಕ್ರಮಂ ಸ್ಮರನ್ ಪರಿಹರೇತ್||೨||

ಅತಿಕ್ಷುಧಿತತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೇನ ಪೀತಂ ವಮನಮಧೋ ಗಚ್ಛತಿ| ನೈವ ವಾಮಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೇನೈವ ವಾ ಹೀನಮಾತ್ರತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಪೀತಮಧೋಗಚ್ಛತಿ| ತತ್ರಾಽಧೋಗತೇ ವಮನ ಈಪ್ಸಿತಸ್ಯ ಛರ್ದಿತರೋಗೋಪಶಮನಸ್ಯಾಽನವಾಪ್ತಿರ್ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಶ್ಚ| ವ್ಯಾಪತ್ಕರಾಣಿ ಚ ಪರಿಹರೇತ್|| ೨||

Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3

ಅಜೀರ್ಣಿನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತೋಽತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಲವಣಮತಿಮಾತ್ರಮಹೃದ್ಯಂ ವಾ ವಿರೇಚನಮನ್ಯದ್ವಾ ಭೇಷಜಮೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ತತ್ರ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ವ್ಯಾಪತ್ ಸಾಧನಞ್ಚ| ತತ ಊರ್ಧ್ವಮಪ್ಯುತ್ತಿಷ್ಠತಿ ಹೃದ್ಯಲೇಹವಟಕ- ವರ್ಜ್ಯಮೌಷಧಂ ನ ತೃತೀಯಮವಚಾರಯೇತ್||೩||

ಅಜೀರ್ಣನಸ್ತಥಾ ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಿರೇಚನಮೂರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜತಿ| ಮುಖೇನ ಗಚ್ಛತಿ| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮತ್ಯೂಷ್ಣಮತಿಲವಣಮಹದ್ಯಮತಿಪ್ರಭೂತಂ ಚ ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ| ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ನ್ನೂರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜತಿ| ಪೂರ್ವೋದಿತಾ ವ್ಯಾಪತ್ತಥೈವ ಸಿದ್ಧಿಃ| ಪೂರ್ವೋದಿತಮೇವ ಸಾಧನಮ್| ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಽತಿಕ್ರಮಸ್ಯ ಸ್ಮರತೋ ವ್ಯಾಪತ್ಕರಣಂ ಪರಿಹರತ ಔಷಧಯೋಜನಮ್| ತತಃ ಇತಿ| ಪುನರ್ಯುಕ್ತೇ ವಿರೇಚನಂ ಊರ್ಧ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠತಿ ಮುಖೇನ ಗಚ್ಛತಿ ತೃತೀಯಂ ವಿರೇಚನಂ ನಾಽವಚಾರಯೇತ್| ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಮೌಷಧಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ತಥಾವಿಧಂ ಹಿ ತೃತೀಯಮವಚಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩||

Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4

ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಽಗ್ನೇರಲ್ಪಮಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ವಾ ಭೇಷಜಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಮಧೋಭಾಗಿಕಂ ವಾ ಭಕ್ತವದುಪೈತಿ ಪಾಕಮ್| ತತ್ರ ಸಮುದೀರ್ಣಾ ದೋಷಾ ಯಥಾಕಾಲಮನಿರ್ಹ್ನಿಯಮಾಣಾ ವಿಭ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೋಷ್ಠಮನಲ್ಪಮಮನ್ದಂ ಚೌಷಧಂ ಪಾಯಯೇತ್||೪||

ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯಾಽಲ್ಪಶಕ್ತಿರ್ವಾ ವಮನಂ ವಿರೇಚನಮಪ್ಯಕೃತ್ವೈವೇಷ್ಟಂ ಕಾರ್ಯಂ ಭಕ್ತವತ್ ಪಾಕಮುಪೈತಿ| ಪಾಕೇನ ಚೌಷಧಸ್ಯ ಸಞ್ಚಿತಾ ದೋಷಾ ಅನಿರ್ಹ್ನಿಯಮಾಣಾ ವಿಭ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಯಸ್ಮಾದಪಕ್ವಂ ವಮನಂ ದೋಷಾನ್ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ವಿರೇಚನಂ ನರ್ಹರೇತ್, ನ ತು ತತ್ ಪಕ್ವಮಿತಿ| ತಂ ಪಕ್ವೌಷಧಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೋಷ್ಠಂ ಕೃತ್ವಾ ಬಹುತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚೌಷಧಂ ಪಾಯಯೇತ್|| ೪||

Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5

ಕಷಾಯಮಲ್ಪಮಪ್ರತ್ಯಗ್ರಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾ ಭೇಷಜಮಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನ ವಾ ಪೀತಂ ಶೀತೋಪಚಾರೇಣ ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಂ ದೋಷವಿಗ್ರಥಿತಮಯೋಗೀ ಭವತಿ| ತತ್ರ ವಮನೇ ಭೂಯೋ ವಾಮಯೇತ್| ವಿರೇಚನೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಪುರರ್ವಿರೇಚ- ಯೇತ್| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಭೂರಿದೋಷಂ ವಾ ತೃತೀಯೇಽಹನಿ| ಉಭಯೋಶ್ಚ ಸಂಶೋ- ಧನಯೋರ್ಲವಣತೈಲಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪ್ರಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವೇದಯೇತ್||೫||

ಕಶಾಯಾದಿಗುಣಂ ವಾ ಭೇಷಜಮಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಕೇನ ವಾ ಪೀತಂ ಸ್ವಯಂ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಾತ್ ದೋಷಾವಷ್ಟಬ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಾಽಯೋಗಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಕಷಾಯಂ ಕಷಾಯರಸಪ್ರಾಯಮ್| ಅಪ್ರತ್ಯಗ್ರಮಸಮ್ಪನ್ನಮ್| ತತ್ರೈವಮಯೋಗೀಭೂತೇ ವಮನೇ ಪುನರ್ವಾಮಯೇತ್ ವಿರೇಚಯೇತ್| ಉಭಯೋರಪಿ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರೇವಮಯೋಗೀಭೂತಯೋಸ್ತೈಲಾಭ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ಸೂತ್ರೋದಿತಾಭ್ಯಾಂ ಪಿಣ್ಡಪ್ರಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವೇದಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್|| ೫||

Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6

ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಚ ವಮನಮಕೃತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಪೀತವತಃ ಸಾಮ- ಸ್ಯ ವಾ ಮೃದು ವಾ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಧೋಭಾಗೇಽತ್ಯರ್ಥಗುರುಸ್ತಬ್ಧೋ- ದರತಾ ಶೂಲೋವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙಶ್ಚ ಭವತಿ| ತಮಪ್ಯಯೋಗಿನಂ ಸಮೂತ್ರೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರಾಸ್ಥಾಪ್ಯ ಜಾಙ್ಗಲರಸೈಶ್ಚ ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ಫಲ- ದಾರುಪಿಪ್ಪಲೀಸಿದ್ಧೇನ ತೈಲೇನಾನುವಾಸ್ಯ ವಾತಹರೈಶ್ಚ ಸ್ನೇಹೈರೂಪ- ಸ್ನೇಹ್ಯ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಿರೇಚಯೇತ್||೬||

ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ವಮನಮಕೃತ್ವೈವ ವಿರೇಚನೇ ಉಪಯುಕ್ತೇ ಸಾಮೇ ವೋಪಯುಕ್ತೇ ಮೃದ್ವೌಷಧೇ ವೋಪಯುಕ್ತೇ ತಸ್ಯ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಸತೋಽಧೋಭಾಗೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಗುರುತ್ವಾದಿಕಂ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನಯೋಗಿನಿ ಸಮೂತ್ರೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರಾಽಽಸ್ಥಾಪನಾದಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೬||

Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7

ಕಫೋಲ್ಬಣಸ್ಯಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಗುರುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ವಾ ಮೃದು- ಪ್ರಣೀತಮೌಷಧಂ ಭೃಶಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ ಜಾಡ್ಯತನ್ದ್ರಾದೌರ್ಬ- ಲ್ಯಾಙ್ಗಸಾದಾನ್ ಜನಯತಿ| ತಚ್ಛೀಘ್ರಮುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಲಙ್ಘನೇನ ಚ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಾಗ್ನಿಂ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೈರ್ವಿಶೋಧಯೇತ್||೭||

ಕಫೋಲ್ಬಣತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮೃದು ಶೋಧನಮೌಷಧಂ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಜಾಡ್ಯತನ್ದ್ರಾದೀನ್ ಜನಯತಿ| ತತ್ರ ಚ ಪೀತಮೌಷಧಮಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಲ್ಲಿಖೇದುದ್ವಮೇತ್| ತತೋ ಲಙ್ಘನೇನ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಾಗ್ನಿಂ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಶೋಧಯೇತ್|| ೭||

Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8

ಸಶೋಷಾನ್ನಾಯ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವತೇ ರೂಕ್ಷಾಯ ಸೋದಾವರ್ತಾಯ ಮನ್ದಾಗ್ನಯೇ ವಾ ಶೀತಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾ ದತ್ತಮೌಷಧಂ ಭೃಶಮಾಽಽಧ್ಮಾನಂ ಕರೋತಿ| ತತ್ರ ಮಲಸಙ್ಗಾತ್ ಸಮುನ್ನಹ್ಯತ್ಯುದರಮನ್ತಃ ಶೂಲಂ ದೃತಿವತ್ ಪಾರ್ಶ್ವ ಯೋರಾಽಽಪೂರ್ಣತಾ ಶಿರಃ ಪೃಷ್ಠರುಜಾ ಶ್ವಾಸಕಾಸೌ ಪಾಯುಬಸ್ತಿ- ನಿಸ್ತೋದಶ್ಚ ಭವತಿ| ತಮುದಾವರ್ತ್ತಾಽಽನಾಹಹಾರಾಽಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದವ- ರ್ತಿದೀಪನಚೂರ್ಣಬಸ್ತಿಕ್ರಿಯಾಭಿರುಪಚರೇತ್||೮||

ಸಶೋಷಾನ್ನಾದಿಮತೇ ವಾ ಶೋಧನಾರ್ಥಂ ಶೀತಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾ ದತ್ತಂ ಭೃಶಮಾಧ್ಮಾನಂ ಕರೋತಿ| ತತ್ರ ಚ ಮಲಸಙ್ಗಾದ್ಧೇತೋರುದರೇ ಸಮುನ್ನದ್ಧತಾದಿಕಂ ಭವತಿ| ಸಶೇಷಾನ್ನೋಽಜೀರ್ಣೀ| ಉದಾವರ್ತ್ತ ಅರ್ಶೋನಿದಾನ ಉಕ್ತಃ| ಸಮುನ್ನಾಹಃ ಸರ್ವತೋಬನ್ಧಃ| ಸುಬೋಧಮ್| ನಿಸ್ತೋದ ಇವ ನಿಸ್ತೋದಃ| ತಥಾವಿಧಮುದಾವರ್ತ್ತಹರಾದಿಭಿರುಪಚರೇತ್|| ೮||

Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9

ಕ್ಷಾಮೇಣಾಲ್ಪಬಲೇನ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿನಾ ರೂಕ್ಷೇಣಾಽಸ್ನಿಗ್ಧೇನ ವಾ| ಸ್ವಿನ್ನೇನ ಸಾಮೇನ ವಾ ಬಲವದೌಷಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ಸಪಿತ್ತಮನಿಲಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಪರಿಕರ್ತ್ತಿಕಾಮಾಪಾದಯತಿ| ತತ್ರ ನಾಭಿಬಸ್ತಿಗುದಮೇಢ್ರೇ ಸದಾಹಪರಿಕರ್ತ್ತನಮನಿಲಸಙ್ಗೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಶ್ಚ| ತಂ ಕೃಷ್ಣತಿಲಮಧುಕಮಧುಯುಕ್ತೈಃ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಭಿರಾಽಽ- ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಶೃತಕ್ಷೀರೇಣ ವಾ| ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷಿಕ್ತಂ ಚೈನಂ ಪಯಸಾ ಭುಕ್ತವನ್ತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕತೈಲೇನ ವಾಽನು- ವಾಸಯೇತ್| ಕ್ಷಾಮಸ್ಯ ಚ ಮಧುರೋ ಬೃಂಹಣಶ್ಚ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರಿಷ್ಟಃ| ಸಾಮೇ ಲಙ್ಘನದೀಪನಞ್ಚ ಲಘುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಚಾಽನ್ನಪಾನಮ್| ನಿರಾಮೀ- ಭೂತೇಽನುಬನ್ಧೇ ಲಘುಕ್ಷಾರಾಮ್ಲಮ್| ಸವಾತೇ ದಧಿಸಾರಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮ- ತ್ವಚಾ ಯುಕ್ತಂ ಭೋಜನೇ ಪಾನೇ ಚ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಸದಾಡಿಮರಸಂ ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇದುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ತಿಲದೇವದಾರುಕಲ್ಕಮ್||೯||

ಕ್ಷಾಮತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೇನ ಯತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಮೌಷಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ತತ್ ಸಪಿತ್ತಮನಿಲಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಪರಿಕರ್ತ್ತಿಕಾಮಾಪಾದಯತಿ| ಸಮನ್ತಾಚ್ಛೇದನಮಿವ ಜಠರೇ ಪರಿಕರ್ತ್ತಿಕಾ| ಸುಬೋಧಮ್| ತಮಿತಿ ಪರಿಕರ್ತ್ತಿಕಾವನ್ತಂ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾದಿಯುಕ್ತೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಭಿರಾಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ವಟಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷೈಃ ಶೃತೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಾಽಽಸ್ಥಾ ಪಯೇತ್| ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷೇಕಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯಾಽನುವಾಸನಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕತೈಲೇನ ವಾ| ಸರ್ವಶ್ಚ ಕ್ಷಾಮಸ್ಯ ಮಧುಬೃಂಹಣಾದಿಕೋ ವಿಧಿರಿಷ್ಟಃ| ಸಾಮೇ ಶೋಧನಾಽಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಿನಿ ಲಙ್ಘನಾದಿಕಮ್| ನಿರಾಮೀಭೂತೇ ಪುರುಷೇ ದೋಷಾನುಬನ್ಧೇ ಲಘ್ವಾದಿಕಮಾಹಾರಮ್| ಸವಾತೇಽತಿಯೋಗಿನಿ ದಧ್ಯಾದಿಕಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿ| ತಿಲದೇವದಾರುಣೋಃ ಕಲ್ಕೇನ ಸದಾಡಿಮರಸಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇತ್|| ೯||

Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10

ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಬಹುದೋಷಸ್ಯಾಽಲ್ಪಮಲ್ಪಗುಣಂ ಮೃದು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾ ಶೋಧನಮವಚಾರಿತಮುಕ್ತ್ಲೇಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ ನ ನಿರ್ಹರತಿ| ಅಲ್ಪಾ- ಽಲ್ಪಂ ಚ ಪಿತ್ತಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಪರಿಸ್ರವತಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಗೌರವಶೋ- ಫಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡುತಾಙ್ಗಸಾದಗುಲ್ಮಶೂಲಾನಿ ಚಾಪಾದಯತಿ| ತಂ ತಿನಿಶಧವಾಽಶ್ವತ್ಥಕರ್ಣಪಲಾಶಬಲಾನಿರ್ಯ್ಯೂಹೈರ್ಮಧುಯು- ಕ್ತೈರಾಽಽಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಉಪಶಾನ್ತಪರಿಸ್ರಾವಂ ಚ ಪುನರುಪಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಶೋಧಯೇತ್| ಶುದ್ಧೇ ಚ ದೀಪನಾಂಶ್ಚೂರ್ಣಾಽಽಸವಾರಿಷ್ಟಾದೀನ್ ಯೋಜಯೇತ್||೧೦||

ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾಽಲ್ಪಾದಿಗುಣಂ ವಾ ಶೋಧನಮವಚಾರಿತಂ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಂ ನ ನಿರ್ಹರತಿ| ತಚ್ಚೌಷಧಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಮಲ್ಪಾಲಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಂಸ್ರವತಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾದೀನಿ ಚೋತ್ಪಾದಯತಿ| ತಂ ಪರಿಸ್ರಾವಿಣಂ ತಿನಿಶಾದೀನಾಂ ನಿರ್ಯ್ಯೂಹೈರ್ಮಾಕ್ಷಿಕಯುಕ್ತೈರಾಽಽಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ತಿನಿಶಃ ಸ್ಯನ್ದನಃ| ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಸಾಲಃ| ತೈರಾಽಽಸ್ಥಾಪನೈಃ ಪರಿಸ್ರಾವೇ ಉಪಶಾನ್ತೇ ಪುನಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೋಧಯೇತ್| ಶುದ್ಧೇ ಚ ದೀಪನಾಂಶ್ಚೂರ್ಣಾದೀನ್ ಯೋಜಯೇತ್|| ೧೦||

Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11

ಪೀತೌಷಧೋ ಯದಾ ವೇಗಮುದೀರಯತಿ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾ ತದಾ ಪ್ರವಾ- ಹಿಕಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಯಾಂ ಸದಾಹಶೂಲಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಶ್ವೇತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ಭೃಶಂ ಪ್ರವಾಹಮಾಣಃ ಕಫಮುಪವಿಶತಿ| ತಂ ಪರಿಸ್ರಾವವಿಧಿನೋಪಚರೇತ್||೧೧||

ಪೀತವಿರೇಚನೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾಭ್ಯಾಮ್| ಅಸ್ಯೇತಿ ಪುಂಸಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಯಾಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ಸದಾಹಾದಿಕಂ ಪ್ರವಾಹಮಾಣೋ ಮಲಮನುಲೇಪಯೇತ್ ಕಫಮೇವೋಪವಿಶತಿ| ತಮೇವಂವಿಧಪ್ರವಾಹಿಕಾವನ್ತಮನನ್ತರೋಕ್ತೇನಾಽಽಸ್ಥಾಪನಾದಿನಾ ಪರಿಸ್ರಾವವಿಧಿನೋಪಚರೇತ್|| ೧೧||

Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ಭೇಷಜೋದ್ಗಾರಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನಾಂ ನಿಗ್ರಹಾದ್ವಾತಾದಯಃ ಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಮುಪಸೃತ್ಯ ಹೃದ್ಗ್ರಹಂ ಘೋರಮಾವಹನ್ತಿ| ತತಃ ಪ್ರಧಾನಮರ್ಮೋಪತಾಪಾದ್ವೇದನಾಭಿರತ್ಯರ್ಥಮಾಽಽತುರಃ ಪೀಡ್ಯತೇ| ಮೋಹಹಿಧ್ಮಾಕಾಸಲಾಲಾಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಯುತೋ ವೇಪಥುಮಾನ್ ನಷ್ಟಸಂಜ್ಞೋ ದನ್ತಾನ್ ಕಟಕಟಾಯತ್ಯುದ್ದೃತ್ತಾಕ್ಷೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಖಾದತಿ| ತಂ ಹೃದಯೋಪಸರಣಮಾಽಽಹುಃ| ತಸ್ಮೈ ಭಿಷಕ್ ಶೀಘ್ರಮಮುಹ್ಯನ್ನಭ್ಯಙ್ಗಪೂರ್ವಂ ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ ಪರಿಸ್ವೇದ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಮವಪೀಡಂ ದದ್ಯಾತ್| ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮಿಶ್ರೇಣ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ವಮನಮ್| ಕಟುಭಿರ್ವಾ ಕಫೋತ್ತರಾಯ| ತತೋ ದೋಷಶೇಷಂ ಪಾಚನೀಯೈಃ ಪಾಚಯೇದ್ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ಚ ಬಸ್ತೀನ್ ವಿತರೇತ್||೧೨||

ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ಭೇಷಜೋದ್ಗಾರಾದಿನಿರೋಧಾತ್ ಸರ್ವೇ ದೋಷಾಃ ಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಹೃದ್ಗ್ರಹಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತತಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನಮರ್ಮಣೋ ಹೃದಯಸ್ಯೋಪತಾಪಾನ್ನಾನಾವಿಧಾಭಿರ್ವೇದನಾಭೀ ರುಜಾಭಿಃ ಪೀಡ್ಯತೇ| ಮೋಹಾದಿಮಾಂಶ್ಚ ನಷ್ಟಸಂಜ್ಞತ್ವಾದಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ| ತಂ ಹೃದ್ಗ್ರಹಮಾಚಾರ್ಯಾ ಹೃದಯೋಪಸರಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ತಸ್ಮೈ ಹೃದಯೋಪಸರಣಿನೇ ಭಿಷಗಮುಹ್ಯನ್ ಮೋಹಮಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ನಭ್ಯಙ್ಗಪೂರ್ವಂ ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ ಸಂಸ್ವೇದ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಮವಪೀಡಂ ಕಲ್ಕನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾತ್| ಯಷ್ಟ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ವಮನಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಾಯ ಕಟುಭಿರ್ವಮನೌಷಧೈರ್ವಮನಮ್| ತತೋಽಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಂ ಪಾಚನೀಯೌಷಧೈಃ ಪಾಚಯೇತ್| ಪಕ್ವದೋಷಸ್ಯ ಚ ಯ ಏವ ದೋಷೋಽಧಿಕಸ್ತದನುಗುಣಾನೇವ ಬಸ್ತೀನ್ ವಿತರೇದಾಽಽಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾತ್||೧೨||

Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13

ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನಾಽಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾ ವೇಗಧಾರಿಣಾ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನ ಸುಕುಮಾರೇಣ ವಾ ರೂಕ್ಷಮೌಷಧಮತಿಮಾತ್ರಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಮತಿವಿರೇಕಾದ್ವಾಯುಂ ಕೋಪಯತಿ| ತೇನ ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾತ್ಪಾರ್ಶ್ವ- ಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣಿಮನ್ಯಾಮರ್ಮಸು ಶೂಲಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಕಮ್ಪಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿಸ್ತೋದೋ ಭೇದ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಸಂಜ್ಞಾನಾಶಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಮಭ್ಯಜ್ಯ ಧಾನ್ಯೈಃ ಸ್ವೇದ- ಯಿತ್ವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕವಿಪಕ್ವೇನ ತೈಲೇನಾನುವಾಸಯೇತ್| ವಾತಹರಂ ಚಾಽನ್ನಪಾನಮ್||೧೩||

ಅಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಕೇ ರೂಕ್ಷಮತಿಮಾತ್ರಮೌಷಧಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಮತಿಮಾತ್ರತ್ವಾದತಿವಿರೇಕಣ ವಾಯುಂ ಪ್ರಕೋಪಯತಿ| ತೇನ ವಾಯುಕೋಪೇನ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗ್ರಹಣಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಮಾಽಽತುರಮಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|| ೧೩||

Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14

ಸ್ನಿಘ್ದಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾಽತಿಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣ- ಮತಿಭೂರಿ ವಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಮೌಷಧಂ ಸರ್ವಶೋ ನಿರ್ಹೃತ್ಯ ಮಲಾನ್ ಧಾತೂ- ನಪಿ ದ್ರವೀಕೃತ್ಯ ವಿಸ್ರಾವಯೇದತಿಯೋಗೇನ| ತಂ ಶತಧೌತಘೃತೇನಾ- ಭ್ಯಜ್ಯ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುಶೀತೈಃ ಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಾಽವಗಾಹಾಽನ್ನಪಾನೈಃ ಶರ್ಕರಾಮಧುಮದ್ಭಿಶ್ಚ ಲೇಹೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್| ಚನ್ದನಾಞ್ಜನೋಶೀರ- ಚ್ಛಾಗಾಽಸೃಕ್ಶೀತೋದಕೈರ್ಲಾಜಸಕ್ತೂನ್ ಪಾಯಯೇತ್| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತೀಂ- ಶ್ಚಾಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾನ್ಮಧುರವರ್ಗಸಿದ್ಧಂ ಚ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡೋಽನುವಾಸನಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಧಾನಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್||೧೪||

ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಽತಿಮಾತ್ರತ್ಯೋಗೇನ ಧಾತೂನಪಿ ಸ್ರಾವಯತಿ| ತಮತಿಯೋಗಿನಂ ಶತಧೌತೇನಾಽಭ್ಯಜ್ಯ ಕಷಾಯಾದಿನಾ ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್| ಕಷಾಯಾದಿಕಂ ಪ್ರದೇಹಾದಿವಿಶೇಷಣಮ್| ಶರ್ಕರಾದಿಕಂ ಲೇಹಾನಾಮ್| ತಂ ಚ ಚನ್ದನಾಭಿರ್ಲಾಜಸಕ್ತೂನ್ ಪಾಯಯೇತ್| ಅಸ್ಮೈ ಚಾಽತಿತಿಯೋಗಿನೇ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತೀನ್ ದದ್ಯಾತ್| ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ಘೃತಾದಿಕಂ ಮಧುರವರ್ಗಸಿದ್ಧಮನುವಾಸನಮ್| ತಥಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ತದಪಿ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಾಧನಾನ್ಯತಿಯೋಗೇ|| ೧೪||

Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15

ವಿಶೇಷೇಣ ವಮನಾಽತಿಯೋಗೇ ಸಘೃತಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಂ ಫಲರಸೈರ್ಮನ್ಥಂ ಪಿಬೇತ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಶೃಙ್ಗಸಿದ್ಧಾಂ ವಾ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾಂ ಪೇಯಾಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಸಂಗ್ರಾಹಿದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಂ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಭೋಜನೇಽವಚಾರಯೇತ್| ಸೋದ್ಗಾರಾಯಾಂ ಚ ಛರ್ದ್ಯಾಂ ಧನಿಕಾಮಧೂಕಮಧುರಸಮುಸ್ತಾಽಞ್ಜನಾನಿ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ವಾಕ್ಸಙ್ಗೇ ಹನುಸಙ್ಗೇಽನಿಲಾರ್ತ್ತೌ ಚ ಘೃತಮಾಂಸ- ರಸಸಿದ್ಧಾಮಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚಾಽವ- ಚಾರಯೇತ್| ಜಿಹ್ವಾಪ್ರವೇಶೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾನ್ ಕವಲಗಣ್ಡೂಷಾನ್ ಹೃದ್ಯಾಂಶ್ಚಾ- ಽಽಜಮಾಂಸರಸಾನ್| ಪುರತಶ್ಚಾಽಸ್ಯ ಫಲಾನ್ಯಮ್ಲಾನಿ ಖಾದಯೇತ್| ನಿರ್ಗತಾಂ ತು ಜಿಹ್ವಾಂ ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕಲಿಪ್ತಾಂ ವ್ಯೋಷಲವಣ- ಚೂರ್ಣಪ್ರಘೃಷ್ಟಾಂ ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಅಕ್ಷಿಣೀ ವ್ಯಾವೃತ್ತೇ ಘೃತಾಽಭ್ಯಕ್ತೇ ಪೀಡಯೇದ್ವಿಸಂಜ್ಞಂ ಸಾಮವೇಣುಗೀತಶಬ್ದಾನ್ ಶ್ರಾವಯೇತ್||೧೫||

ಸಘೃತಾದಿಮನ್ಥಾದಿಕಂ ವಮನಾಽತಿಯೋಗೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಫಲಾನಾಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಂ ರಸೈಃ| ಸುಬೋಧಮ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಾ ವಟಾದಯಃ| ತೇಷಾಂ ಶುಙ್ಗಾಃ ಪ್ರವಾಲಾನಿ| ಕ್ಷೀರಂ ವಾವಟಾಶುಙ್ಗಸಿದ್ಧಮ್| ಭೋಜನೇ ಚ ಸಂಗ್ರಾಹಿದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮ್| ಸೋದ್ಗಾರಾಯಾಂ ಛರ್ದ್ಯಾ ಧನಿಕಾದೀನಿ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಧನಿಕಾ ಆರ್ದ್ರಿಕಾ| ಮಧುರಸಾ ಮೂರ್ವಾ ಅಞ್ಜನಂ ಸ್ರೋತೋಽಜಸೌವೀ ಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ಅತಿಯೋಗೇನ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಾದಿಷು ಘೃತಾದಿಸಿದ್ಧಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಯಥಾವಿಷಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಜಿಹ್ವಾಪ್ರವೇಶೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಾನ್ ಕವಲಗಣ್ಡೂಷಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಸಞ್ಚಾರ್ಯೌಷಧೇನ ಮುಖೇ ಪೂರ್ಣೇ ಗಣ್ಡೂಷಃ| ಸಞ್ಚಾರ್ಯೋ ಮುಖೈಕದೇಶಧಾರ್ಯಃ ಕವಲಃ| ಅಸ್ಯಾಽನ್ತಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಜಿಹ್ವಸ್ಯ ಪುರತೋಽಗ್ರತೋಽನ್ಯಂ ಪುರುಷಮಮ್ಲಾನಿ ಫಲಾನಿ ಖಾದಯೇದ್ವೈದ್ಯಃ ತದ್ದರ್ಶನೇನ ಮುಖೇ ದ್ರವೀಭೂತೇ ಜಿಹ್ವಾಸ್ವರೂಪೇ ಭವತಿ| ಯದಾ ಪುನರತಿಯೋಗೇನ ಜಿಹ್ವಾ ನಿರ್ಗತಾ ಭವತಿ ತದಾ ತಾಂ ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕೇನ ಲಿಪ್ತಾಂ ವ್ಯೋಷಾದಿಚೂರ್ಣೇನ ಪ್ರಘೃಷ್ಟಾಂ ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಅಕ್ಷಿಣೀತಿ ಅತಿಯೋಗೇನ ವ್ಯಾವೃತ್ತೇ ಅಭ್ಯಜ್ಯ ಪೀಡಯೇತ್| ವಿಗತಚೇತನಂ ಸಾಮಾದಿಶಬ್ದಾನ್ ಶ್ರಾವಯೇದಿತಿ ವಮನಾಽತಿಯೋಗೇ|| ೧೫||

Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16

ವಿರೇಚನಾಽತಿಯೋಗೇ ತಣ್ಡುಲಾಽಮ್ಭಸಾ ಮಧುಮಿಶ್ರೇಣ ವಮೇತ್| ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಞ್ಚ ತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ ಪಿಬೇದ್ ಲೋಧ್ರರಸಾಞ್ಜನದಾ- ಹಿಮತ್ವಚೋ ವಾ| ಸೋಮವಲ್ಕಕಟ್ಫಲೋತ್ಪಲಸಮಙ್ಗಾಪದ್ಮಕೇಸ- ರಾಣಿ ವಾ| ಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾಮಧುಕೌದುಮ್ಬರತ್ವಚೋ ವಾ| ರಕ್ತಾತಿ ಸಾರಕ್ರಿಯಾಂ ಚ ಕುರ್ವೀತ| ಗುದಂ ನಿಃಸೃತಮಭ್ಯಜ್ಯ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ಕಷಾಯೈಶ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಪೂರ್ವವಚ್ಚ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಾದೀನ್ ಸಾಧಯೇತ್||೧೬||

ವಿರೇಚನಾಽತಿಯೋಗೇ ಪುನರ್ಮಾಕ್ಷಿಕಮಿಶ್ರಂ ತಣ್ಡುಲಾಽಮ್ಬು ಪೀತ್ವಾಽಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿನಾ ವಮೇತ್| ತಥಾಹಿ ವಾಯುಃ ಸರ್ವಾಽಭಿಮುಖೋ ಭವತಿ| ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದಿಗಣಂ ತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ ಲೋಧ್ರಾದಿಕಂ ವಾ ತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ| ಕಟ್ಫಲಾದಿಕಂ ವಾ ತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ| ಕಟ್ಫಲಃ ಸೋಮವಲ್ಕಃ| ಸಮಙ್ಗಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ| ಕ್ಷೌದ್ರಾದೀನಿ ವಾ ತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ| ಸರ್ವಞ್ಚ ಯಥಾವಿಷಯಂ ರಕ್ತಾತಿಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ವೀತ| ವಿರೇಚನಾಽತಿಯೋಗೇ ಗುದಂ ನಿಃಸೃತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಷಾಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಾಜಿತಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಯತ್ನೇನ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ವಾಕ್ಸಙ್ಗಾದೀನ್ ಪೂರ್ವವದ್ವಮನಾಽತಿಯೋಗವತ್ ಸಾಧಯೇಚ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|| ೧೬||

Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17

ಉಭಯತ್ರ ಚ ಜೀವರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರ್ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ರಕ್ತೇ ಶುಕ್ಲಂ ಪಿಚು ಪ್ಲೋತಂ ವಾ ಕ್ಷಿಪೇತ್| ತಸ್ಮಿನ್ನಾವಾನೇ ಕೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಕ್ಷಾಲಿತಶುದ್ಧೇ ಜೀವರಕ್ತಮ್| ವಿವರ್ಣೇ ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅನ್ನಂ ವಾ ತದ್ವಿಮಿಶ್ರಂ ಶುನೇ ಕಾಕಾಯ ವಾ ದದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಿನ್ ಭುಕ್ತೇ ಜೀವಂ ವದೇದಭುಕ್ತೇ ಪಿತ್ತಮ್| ಆಮರಣಾಚ್ಚ ತಸ್ಯ ತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾಮದಾರ್ತ್ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪಿತ್ತಘ್ನೀ- ಮತಿಯೋಗೋಕ್ತಾಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ಏಣಾದಿರುಧಿರಂ ವಾಽತಿಸ್ರುತ- ರಕ್ತೋಕ್ತವಿಧಿನಾ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಶೀಘ್ರಮುಪಯುಞ್ಜೀತ| ತದ್ಧಿ ಸದ್ಯೋ ಜೀವಮಭಿಸನ್ದಧಾತಿ| ಶ್ಯಾಮಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಮಧೂಕದೂರ್ವೋಶೀರೈರ್ವಾ ಶೃತಂ ಪಯೋ ಘೃತಮಣ್ಡಾಞ್ಜನಯುಕ್ತಂ ಶೀತಂ ಬಸ್ತೌ ನಿಷೇಚಯೇತ್||೧೭||

ಉಭಯತ್ರ ವಮನಾಽತಿಯೋಗೇ ವಿರೇಚನಾಽತಿಯೋಗೇ ವಾ ರಕ್ತಪ್ರವೃತ್ತೌ ರಕ್ತಪಿತ್ತಭ್ರಾನ್ತಿನಿರಾಸಾಯೇದಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪ್ರವೃತ್ತೇ ರಕ್ತೇ ಶುಕ್ಲಂ ಪಿಚುಂ ಕಾರ್ಪಾಸತೂಲಕಂ ಪ್ಲೋತಂ ವಾ ವಸ್ತ್ರಖಣ್ಡಂ ಶುಕ್ಲಂ ಕ್ಷಿಪೇತ್| ತಂ ಚ ರಕ್ತಾದುದ್ದೃತ್ಯಾಽಽವಾನಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೋಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಯೇತ್| ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ತದ್ಯದಾ ಪೂರ್ವವಚ್ಛುಕ್ಲಂ ಭವತಿ ತದಾ ಜೀವರಕ್ತಮಿತ್ಯಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್| ವಿವರ್ಣೇ ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ| ಅಥವಾ ತೇನ ರಕ್ತೇನ ಮಿಶ್ರಮನ್ನಂ ಶುನೇ ದದ್ಯಾತ್ ಕಾಕಾಯ ವಾ| ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಭುಕ್ತೇ ಜೀವಂ ವದೇದಭುಕ್ತೇ ಪಿತ್ತಮ್| ಪ್ರವೃತ್ತಜೀವೋಽಪಿ ಜೀವತಿ ಚೇದವಶ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಆಮರಣಾತ್ ಪಿತ್ತಘ್ನ್ಯಾದಿಕಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ನ ತೂಪೇಕ್ಷೇತ| ಏಣಾದೀನಾಞ್ಚ ಮೃಗಾಣಾಂ ರುಧಿರಮತಿಸ್ರುತರಕ್ತೋವತವಿಧಿನಾ ಸಿರಾವ್ಯಧೋಕ್ತೇನ ಶೀಘ್ರಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮುಪಯುಞ್ಜೀತ| ತದಿತ್ಯೇಣಾದಿರಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಚ ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಶೃತಂ ಪಯೋ ಘೃತಾದಿಯುಕ್ತಂ ಶೀತಂ ಬಸ್ತಾವಾಸ್ಥಾಪನೇನ ನಿಷೇಚಯೇತ್|| ೧೭||

Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18

ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಚಾಽಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತವಮನವಿರೇಚನೋಪದ್ರವೇಷು ಯಥಾ- ಽಽಮಯಂ ದೋಷಾದೀನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ ಸಿದ್ಧಿಂ ಚೇಕ್ಷೇತ||೧೮||

ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಶೋಧನಸ್ಯಾಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನೋತ್ಪನ್ನೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ದೋಷದ್ಯಪೇಕ್ಷಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮ್| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ ಸಿದ್ಧಿಂ ಚೇಕ್ಷೇತ| ಏತದೌಪಯಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪರಿಜ್ಞಾನಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಧೋದೋಷಹರಣಂ ಪ್ರತಿ ತಯೋರ್ಬಸ್ತಿವಿರೇಚನಯೋಃ ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್| ಸುಬೋಧಮ್|| ೧೮||

Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19

ಏವಮುಭಯತೋ ಭಾಗೇಽಪಿ ಶೋಧನೇ ಯಥಾವಸ್ಥಮುತ್ತಿಷ್ಠೇತ| ಯಾ ತು ವಿರೇಚನೇ ಪರಿಕರ್ತ್ತಿಕಾ ತದ್ವಮನೇ ಕಣ್ಠಕ್ಷಣನಮ್| ಯದಧಃ- ಪರಿಸ್ರವಃ ಸ ಕಫಪ್ರಸೇಕೋ ಯದಧಃ ಪ್ರವಾಹಣಂ ಸ ಶುಷ್ಕೋದ್ಗಾರ ಇತಿ| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ||೧೯||

ಏವಮನನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣೋಭಯತೋ ಭಾಗೇ ಶೋಧನೇ ವಮನೇ ಚ ವಿರೇಚನೇ ಚಾಽವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಮನತಿಕ್ರಾಮನ್ನುತ್ತಿಷ್ಠೇತ ಪ್ರಯತೇತ| ಯಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾಽತಿಯೋಗೇ ಮಾರ್ಜನಾತ್ ಪರಿಕರ್ತ್ತಿಕಾಕಾಣ್ಠಕ್ಷಣನಯೋಃ ಸಾದೃಷ್ಯಂ ಹೀನಯೋಗೇನ ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶಾತ್ ಪರಿಸ್ರವಪ್ರಸೇಕಯೋರ್ನಿಸ್ತನನಶುಷ್ಕೋದ್ಗಾರಯೋಶ್ಚ|| ೧೯||

Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20

ಅಸಮ್ಯಕ್ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಜೀರ್ಣಂ ವ್ಯಾಪದ್ಯೇತ್ತೌಷಧಂ ಧ್ರುವಮ್| ಛರ್ದನಂ ನ ತು ದುಶ್ಛರ್ದಂ ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಂ ನ ರೇಚನಮ್| ಪಾಯಯೇದೌಷಧಂ ಭೂಯಸ್ತನ್ನಿಹನ್ತಿ ತಥಾ ಹಿ ತೌ| ಯಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಪೀತಂ ಯಾತ್ಯಾನುಲೋಮಿಕಮ್| ವಮಿತಂ ಕವಲೈಃ ಶುದ್ಧಂ ಲಙ್ಘಿತಂ ಪಾಯಯೇತ್ತು ತಮ್| ವಿಬದ್ಧೇಽಲ್ಪೇ ಚಿರಾದ್ದೋಷೇ ಸ್ರವತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪಿಬೇಜ್ಜಲಮ್| ತೇನಾಧ್ಮಾನಂ ವಮಿಸ್ತೃಷ್ಣಾ ವಿಬನ್ಧಶ್ಚಾಽಽಶು ಶಾಮ್ಯತಿ| ಭೇಷಜಂ ದೋಷರುದ್ಧಂ ಚೇನ್ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಽಧಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ಸೋದ್ಗಾರಂ ಸಾಙ್ಗಶೂಲಂ ವಾ ಸ್ವೇದಂ ತತ್ರಾಽವಚಾರಯೇತ್| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯೋದ್ಗಾರೇ ಭೇಷಜಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಅಜೀರ್ಣಮಪ್ರವೃತ್ತೌ ತು ಸುಶೀತೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇದ್ ಭಿಷಕ್| ಕದಾಚಿಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಂ ತಿಷ್ಠತ್ಯುರಸಿ ಭೇಷಜಮ್| ಕ್ಷೀಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ರಾತ್ರೌ ವಾ ತತ್ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ರೂಕ್ಷಾಽನಾಹಾರಯೋರ್ಜೀರ್ಣೇ ತಿಷ್ಠತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಗತೇಽಪಿ ವಾ| ವಾಯುನಾ ಭೇಷಜೇ ತ್ವನ್ಯತ್ ಸಸ್ನೇಹಲವಣಂ ಪಿಬೇತ್| ತೃಣ್ಮೋಹಭ್ರಮಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಜೀರ್ಯತಿ ಚ ಭೇಷಜೇ| ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ತತ್ರ ಶಸ್ಯತೇ| ಲಾಲಾಹೃಲ್ಲಾಸವಿಷ್ಟಮ್ಭರೋಮಹರ್ಷಾಃ ಕಫಾವೃತೇ| ಭೇಷಜಂ ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಕಟ್ವಾದಿ ಕಫನುದ್ಧಿತಮ್||೨೦||

ಅತಿಮಾತ್ರಾದಿಕಮೌಷಧಂ ಧ್ರುವಮವಶ್ಯಂ ವ್ಯಾಪದೇ ಭವತಿ| ಸುಬೋಧಮ್| ತಥಾ ದುಶ್ಛರ್ದನಂ ಪುರುಷಂ ಛರ್ದನಮೌಷಧಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರಭೂತಂ ನ ಪಾಯಯೇತ್| ದುರ್ವಿರೇಕಂ ಚ ಪುರುಷಂ ಭೂಯೋ ವಿರೇಚನಮೌಷಧಂ ನ ಪಾಯಯೇತ್| ತಥಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೀತಂ ತದ್ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ ತೌ ದುಶ್ಛರ್ದದುರ್ವಿರೇಕೇ ಕರ್ಮಣೀ ಹನ್ತಿ| ಆನುಲೋಮಿಕಮೌಷಧಂ ವಿರೇಚನಂ ಯಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಹ ಸುಖೇನಾಽಽಗಚ್ಛತಿ ತಂ ಪುರುಷಂ ವಮಿತಂ ಕವಲೈಃ ಶುದ್ಧಮುಖಂ ಲಙ್ಘಿತಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ತಮಾಽಽನುಲೋಮಿಕಂ ಪಾಯಯೇತ್| ತಥಾ ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧೇ ಸ್ರವತ್ಯಲ್ಪಂ ಚ ಸ್ರವತಿ ಚಿರಾಚ್ಚ ಸ್ರವತ್ಯುಷ್ಣಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ತೇನೋಷ್ಣಜಲೇನಾಽಽಧ್ಮಾನಾದಿಕಮಾಶು ಶಾಮ್ಯತಿ| ಭೇಷಜಂ ಶೋಧನಂ ದೋಷಸಙ್ಘಾತೇನ ರೂದ್ಧತ್ವಾದಲಸಮೇವ ಯದ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಉದ್ಗಾರಾಙ್ಗಶೂಲೇ ಚ ಕರೋತಿ ತದಾಽಸ್ಯ ಸ್ವೇದಮವಚಾರಯೇತ್| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಕಲಿಙ್ಗೇನ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಯದೌಷಧೋದ್ಗಾರೋ ನ ವಿವರ್ತತೇ ತದಾ ತಮತಿಯೋಗಭಯಾತ್ ಭೇಷಜಮಜೀರ್ಣಂ ವಾಮಯೇತ್| ವಮನೇನ ಚಾಽಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ಸುಶೀತೈಃ ಸೇಕಾದಿಭಿರ್ಭಿಷಕ್ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್| ಯಥಾ ನಾಽಧಿಕಂ ವಿರೇಚಯತಿ| ಕದಾಚಿದುಪಯೋಗಕಾಲ ಏವೌಷಧಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಮುರಸಿ ತಿಷ್ಠನ್ ಕೋಷ್ಠಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾನ್ನ ರೇಚಯತಿ| ತತಶ್ಚೌಷಧತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ರಾತ್ರೌ ವಾ ರೇಚಯತಿ| ರೂಕ್ಷಸ್ಯಾಽನಾಹಾರಸ್ಯ ಚ ವಾತೇನೌಷಧೇ ವಿರೇಕಂ ವಿನೈವ ಜೀರ್ಣೇಽನ್ಯದೌಷಧಂ ತದಹರೇವ ಸಸ್ನೇಹಲವಣಂ ಪಿಬೇದಥವಾ ವಾಯುನಾ ಪೂರ್ವಕಾಯಂ ಗತೇ ಭೇಷಜೇ ತಿಷ್ಠತ್ಯನ್ಯತ್ ಭೇಷಜಂ ಸಸ್ನೇಹಲವಣಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾಶೋಧನೇ ಭೇಷಜೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಯದಾ ತೃಡಾದೀನಿ ಸ್ಯುಃ ತದಾ ತತ್ಕಾಲಮೇವ ಪಿತ್ತಘ್ನಾದಿಕಮನ್ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಯದಾ ತು ಕಫಾವೃತತ್ವಾತ್ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಲಾಲಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಂ ಕಫಘ್ನಂ ಭೇಷಜಂ ಹಿತಮ್|| ೨೦||

Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21

ಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಗತಿಃ ಪಾಕೋ ಪ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸಗೌರವಮ್| ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭೃಶಾಧ್ಮಾನಂ ಪರಿಕರ್ತ್ತಃ ಪರಿಸ್ರವಃ| ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಹೃದ್ಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಃ| ಸಹ ಧಾತುಸ್ರವೇಣೈತಾಃ ದ್ವಾದಶೋಕ್ತಾಃ ಸಸಾಧನಾಃ| ವ್ಯಾಪದೋ ವಿಧಿವಿಭ್ರಂ ಶಾದ್ ದ್ವಿವಿಧೇಽಪಿ ವಿರೇಚನೇ||೨೧||

ಅಧ್ಯಾಯಮುಪಸಂಹರತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ದ್ವಿವಿಧೇಽಪಿ ವಮನವಿರೇಚನಾಖ್ಯೇ ದೋಷವಿರೇಚನೇ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗ ವಿಭ್ರಂಶದ್ಧೇತೋಃ ಸಸಾಧನಾ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಾ ದ್ವಾದಶವ್ಯಾಪದ ಉಕ್ತಾಃ| ಕಾಸ್ತಾ ಇತ್ಯಾಹ-ಪ್ರತಿಕೂಲತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಗತಿರ್ವಮನಸ್ಯಾಽಧೋಗಮನಮ್| ವಿರೇಚನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಮನಮ್| ಪಾಕೋಽಕೃತಕಾರ್ಯಸ್ಯೈವ| ಶೇಷ ಉಕ್ತಾ ಏವ|| ೨೧||

Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23

ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಾಸು ಚ ತಾಸು ತಾಸು ವ್ಯಾಪತ್ಸು ಸಂಶೋಧನವಿಭ್ರಮೇಣ| ದಿಶಾಽನಯೈವಾಽಽಶು ಯತೇತ ಸಿದ್ಧೌ ಜ್ಯೋತಿರ್ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಯದುರ್ನಯಾನಾಮ್||೨೨|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗ- ಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನ- ವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||

ಅನ್ಯಾಸು ಚಾಽನುಕ್ತಾಸು ತಾಸು ತಾಸು ವ್ಯಾಪತ್ಸು ಸಂಶೋಧನಸ್ಯ ವಿಭ್ರಮೇಣ ದೋಷಾದಿವಿಶೇಷಾದುತ್ಪದ್ಯಮಾನಾಸ್ವನೇನೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾರ್ಗೇಣ ಶೇಷಾಃ ಸ್ವೋಹಾರ್ಹೇಣಾಽಽಶು ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಂ ಯತೇತ| ಯಸ್ಮಾದಯಂ ನಯೋಽಯಂ ದುರ್ನಯ ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ವಿಶೇಷೇ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾದಿತಿ|| ೨೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ