3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha vamanavirecanavyApatsiddhirnAma tRutIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

వమనవిరేచనానాం కల్పనముక్త్వా తేషామేవాఽసమ్యగ్యోగేన యా వ్యాపదస్తాసాం సిద్ధిం ప్రతీకారం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే-

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధినామాఽధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాఽఽత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

అధ్యాయక్రమేణ వమనం పూర్వముచ్యతే|| 1||

Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2

అతిక్షుధితేనాఽతిమృదుకోష్ఠేనాఽల్పశ్లేష్మణా దుర్వమేన హీన- మాత్రమతిమాత్రం తీక్ష్ణమతిశీతమజీర్ణే వా పీతం వమనమధో- గచ్ఛతి| తత్రేప్సితాఽనవాప్తిర్దోషోత్క్లేశశ్చ| తం పునరాశు స్నేహయిత్వా యౌగకైర్మాత్రాకాలాద్యపేక్షం వామయేత్| వ్యాప-త్కరాణి చ పూర్వోక్తమతిక్రమం స్మరన్ పరిహరేత్||2||

అతిక్షుధితత్వాదియుక్తేన పీతం వమనమధో గచ్ఛతి| నైవ వామయతీత్యర్థః| యేనైవ వా హీనమాత్రత్వాదియుక్తం పీతమధోగచ్ఛతి| తత్రాఽధోగతే వమన ఈప్సితస్య ఛర్దితరోగోపశమనస్యాఽనవాప్తిర్దోషోత్క్లేశశ్చ| వ్యాపత్కరాణి చ పరిహరేత్|| 2||

Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3

అజీర్ణినః శ్లేష్మవతోఽత్యుష్ణతీక్ష్ణలవణమతిమాత్రమహృద్యం వా విరేచనమన్యద్వా భేషజమూర్ధ్వం ప్రవర్త్తతే| తత్ర పూర్వోక్తా వ్యాపత్ సాధనంచ| తత ఊర్ధ్వమప్యుత్తిష్ఠతి హృద్యలేహవటక- వర్జ్యమౌషధం న తృతీయమవచారయేత్||3||

అజీర్ణనస్తథా బహుశ్లేష్మణో విరేచనమూర్ధ్వం వ్రజతి| ముఖేన గచ్ఛతి| అతితీక్ష్ణమత్యూష్ణమతిలవణమహద్యమతిప్రభూతం చ పీతమూర్ధ్వం గచ్ఛతి| తత్ర తస్మిన్న్నూర్ధ్వం వ్రజతి| పూర్వోదితా వ్యాపత్తథైవ సిద్ధిః| పూర్వోదితమేవ సాధనం| పునః స్నిగ్ధస్య పూర్వస్యాఽతిక్రమస్య స్మరతో వ్యాపత్కరణం పరిహరత ఔషధయోజనం| తతః ఇతి| పునర్యుక్తే విరేచనం ఊర్ధ్వముత్తిష్ఠతి ముఖేన గచ్ఛతి తృతీయం విరేచనం నాఽవచారయేత్| హృద్యాదిగుణమౌషధం వర్జయిత్వా| తథావిధం హి తృతీయమవచారయేదిత్యర్థః||3||

Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4

క్రూరకోష్ఠస్యాఽతితీక్ష్ణాఽగ్నేరల్పమల్పవీర్యం వా భేషజమూర్ధ్వభాగికమధోభాగికం వా భక్తవదుపైతి పాకం| తత్ర సముదీర్ణా దోషా యథాకాలమనిర్హ్నియమాణా విభ్రమం కుర్వంతి| తం స్నిగ్ధకోష్ఠమనల్పమమందం చౌషధం పాయయేత్||4||

క్రూరకోష్ఠత్వాదియుక్తస్యాఽల్పశక్తిర్వా వమనం విరేచనమప్యకృత్వైవేష్టం కార్యం భక్తవత్ పాకముపైతి| పాకేన చౌషధస్య సంచితా దోషా అనిర్హ్నియమాణా విభ్రమం కుర్వంతి| యస్మాదపక్వం వమనం దోషాన్ పచ్యమానం విరేచనం నర్హరేత్, న తు తత్ పక్వమితి| తం పక్వౌషధం స్నిగ్ధకోష్ఠం కృత్వా బహుతీక్ష్ణం చౌషధం పాయయేత్|| 4||

Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5

కషాయమల్పమప్రత్యగ్రం రూక్షం వా భేషజమస్నిగ్ధస్విన్నేన వా పీతం శీతోపచారేణ వా స్తబ్ధం దోషవిగ్రథితమయోగీ భవతి| తత్ర వమనే భూయో వామయేత్| విరేచనే స్నిగ్ధస్విన్నం పురర్విరేచ- యేత్| ఉత్క్లిష్టభూరిదోషం వా తృతీయేఽహని| ఉభయోశ్చ సంశో- ధనయోర్లవణతైలాభ్యక్తం పిండప్రస్తరాభ్యాం స్వేదయేత్||5||

కశాయాదిగుణం వా భేషజమస్నిగ్ధాదికేన వా పీతం స్వయం స్తబ్ధత్వాత్ దోషావష్టబ్ధత్వాచ్చాఽయోగాయ సంపద్యతే| కషాయం కషాయరసప్రాయం| అప్రత్యగ్రమసంపన్నం| తత్రైవమయోగీభూతే వమనే పునర్వామయేత్ విరేచయేత్| ఉభయోరపి వమనవిరేచనయోరేవమయోగీభూతయోస్తైలాభ్యక్తస్య సూత్రోదితాభ్యాం పిండప్రస్తరాభ్యాం స్వేదం విదధ్యాత్|| 5||

Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6

స్నిగ్ధస్విన్నస్య చ వమనమకృత్వా విరేచనం పీతవతః సామ- స్య వా మృదు వా విరిక్తస్యాధోభాగేఽత్యర్థగురుస్తబ్ధో- దరతా శూలోవాతమూత్రపురీషసఙశ్చ భవతి| తమప్యయోగినం సమూత్రైస్తీక్ష్ణైరాస్థాప్య జాంగలరసైశ్చ భోజయిత్వా ఫల- దారుపిప్పలీసిద్ధేన తైలేనానువాస్య వాతహరైశ్చ స్నేహైరూప- స్నేహ్య పునస్తీక్ష్ణైర్విరేచయేత్||6||

స్నిగ్ధస్విన్నస్య వమనమకృత్వైవ విరేచనే ఉపయుక్తే సామే వోపయుక్తే మృద్వౌషధే వోపయుక్తే తస్య విరిక్తస్య సతోఽధోభాగేఽత్యర్థం గురుత్వాదికం భవతి| తస్మిన్నయోగిని సమూత్రైస్తీక్ష్ణైరాఽఽస్థాపనాదికా చికిత్సా| సుబోధం|| 6||

Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7

కఫోల్బణస్యాతిస్నిగ్ధస్య గురుకోష్ఠస్య మందాగ్నేర్వా మృదు- ప్రణీతమౌషధం భృశముత్క్లేశ్య దోషాన్ జాడ్యతంద్రాదౌర్బ- ల్యాంగసాదాన్ జనయతి| తచ్ఛీఘ్రముల్లిఖేత్| లంఘనేన చ సంధుక్షితాగ్నిం పునః స్నిగ్ధం తీక్ష్ణోష్ణైర్విశోధయేత్||7||

కఫోల్బణత్వాదియుక్తస్య మృదు శోధనమౌషధం దోషానుత్క్లేశ్య జాడ్యతంద్రాదీన్ జనయతి| తత్ర చ పీతమౌషధమంగుల్యాదిభిః క్షిప్రముల్లిఖేదుద్వమేత్| తతో లంఘనేన సంధుక్షితాగ్నిం పునః స్నిగ్ధం తీక్ష్ణాదిభిః శోధయేత్|| 7||

Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8

సశోషాన్నాయ వాతశ్లేష్మవతే రూక్షాయ సోదావర్తాయ మందాగ్నయే వా శీతం రూక్షం వా దత్తమౌషధం భృశమాఽఽధ్మానం కరోతి| తత్ర మలసంగాత్ సమున్నహ్యత్యుదరమంతః శూలం దృతివత్ పార్శ్వ యోరాఽఽపూర్ణతా శిరః పృష్ఠరుజా శ్వాసకాసౌ పాయుబస్తి- నిస్తోదశ్చ భవతి| తముదావర్త్తాఽఽనాహహారాఽభ్యంగస్వేదవ- ర్తిదీపనచూర్ణబస్తిక్రియాభిరుపచరేత్||8||

సశోషాన్నాదిమతే వా శోధనార్థం శీతం రూక్షం వా దత్తం భృశమాధ్మానం కరోతి| తత్ర చ మలసంగాద్ధేతోరుదరే సమున్నద్ధతాదికం భవతి| సశేషాన్నోఽజీర్ణీ| ఉదావర్త్త అర్శోనిదాన ఉక్తః| సమున్నాహః సర్వతోబంధః| సుబోధం| నిస్తోద ఇవ నిస్తోదః| తథావిధముదావర్త్తహరాదిభిరుపచరేత్|| 8||

Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9

క్షామేణాల్పబలేన మృదుకోష్ఠాగ్నినా రూక్షేణాఽస్నిగ్ధేన వా| స్విన్నేన సామేన వా బలవదౌషధముపయుక్తం సపిత్తమనిలం ప్రదూష్య పరికర్త్తికామాపాదయతి| తత్ర నాభిబస్తిగుదమేఢ్రే సదాహపరికర్త్తనమనిలసంగో విష్టంభశ్చ| తం కృష్ణతిలమధుకమధుయుక్తైః పిచ్ఛాబస్తిభిరాఽఽ- స్థాపయేత్| క్షీరివృక్షశృతక్షీరేణ వా| శీతాంబుపరిషిక్తం చైనం పయసా భుక్తవంతం ఘృతమండేన యష్టీమధుకతైలేన వాఽను- వాసయేత్| క్షామస్య చ మధురో బృంహణశ్చ సర్వో విధిరిష్టః| సామే లంఘనదీపనంచ లఘురూక్షోష్ణం చాఽన్నపానం| నిరామీ- భూతేఽనుబంధే లఘుక్షారామ్లం| సవాతే దధిసారామ్లం దాడిమ- త్వచా యుక్తం భోజనే పానే చ ప్రయుంజీత| సదాడిమరసం చ సర్పిః పిబేదుష్ణాంబునా వా తిలదేవదారుకల్కం||9||

క్షామత్వాదియుక్తేన యత్తీక్ష్ణాదియుక్తమౌషధముపయుక్తం తత్ సపిత్తమనిలం ప్రదూష్య పరికర్త్తికామాపాదయతి| సమంతాచ్ఛేదనమివ జఠరే పరికర్త్తికా| సుబోధం| తమితి పరికర్త్తికావంతం కృష్ణతిలాదియుక్తైర్వక్ష్యమాణైః పిచ్ఛాబస్తిభిరాస్థాపయేత్| వటాదిభిః క్షీరివృక్షైః శృతేన క్షీరేణ వాఽఽస్థా పయేత్| శీతాంబుపరిషేకాదియుక్తస్యాఽనువాసనం ఘృతమండేన వా యష్టీమధుకతైలేన వా| సర్వశ్చ క్షామస్య మధుబృంహణాదికో విధిరిష్టః| సామే శోధనాఽసమ్యగ్యోగిని లంఘనాదికం| నిరామీభూతే పురుషే దోషానుబంధే లఘ్వాదికమాహారం| సవాతేఽతియోగిని దధ్యాదికం| అమ్లం కాంజికాది| తిలదేవదారుణోః కల్కేన సదాడిమరసం సర్పిః పిబేత్|| 9||

Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10

క్రూరకోష్ఠస్య బహుదోషస్యాఽల్పమల్పగుణం మృదు స్నిగ్ధం వా శోధనమవచారితముక్త్లేశ్య దోషాన్ న నిర్హరతి| అల్పా- ఽల్పం చ పిత్తకఫసంసృష్టం పరిస్రవతి| విష్టంభగౌరవశో- ఫకండూపాండుతాంగసాదగుల్మశూలాని చాపాదయతి| తం తినిశధవాఽశ్వత్థకర్ణపలాశబలానిర్య్యూహైర్మధుయు- క్తైరాఽఽస్థాపయేత్| ఉపశాంతపరిస్రావం చ పునరుపస్నిగ్ధం తీక్ష్ణైః శోధయేత్| శుద్ధే చ దీపనాంశ్చూర్ణాఽఽసవారిష్టాదీన్ యోజయేత్||10||

క్రూరకోష్ఠత్వాదియుక్తస్య వాఽల్పాదిగుణం వా శోధనమవచారితం దోషానుత్క్లేశ్యం న నిర్హరతి| తచ్చౌషధం పిత్తకఫాభ్యాం సంసృష్టమల్పాలం కృత్వా సంస్రవతి| విష్టంభాదీని చోత్పాదయతి| తం పరిస్రావిణం తినిశాదీనాం నిర్య్యూహైర్మాక్షికయుక్తైరాఽఽస్థాపయేత్| తినిశః స్యందనః| అశ్వకర్ణః సాలః| తైరాఽఽస్థాపనైః పరిస్రావే ఉపశాంతే పునః కించిత్ స్నిగ్ధం శోధయేత్| శుద్ధే చ దీపనాంశ్చూర్ణాదీన్ యోజయేత్|| 10||

Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11

పీతౌషధో యదా వేగముదీరయతి నిగృహ్ణాతి వా తదా ప్రవా- హికాస్య జాయతే| తస్యాం సదాహశూలం సపిచ్ఛం శ్వేతం కృష్ణం రక్తం వా భృశం ప్రవాహమాణః కఫముపవిశతి| తం పరిస్రావవిధినోపచరేత్||11||

పీతవిరేచనౌషధస్య వేగోదీరణధారణాభ్యాం| అస్యేతి పుంసః ప్రవాహికా జాయతే| తస్యాం ప్రవాహికాయాం సదాహాదికం ప్రవాహమాణో మలమనులేపయేత్ కఫమేవోపవిశతి| తమేవంవిధప్రవాహికావంతమనంతరోక్తేనాఽఽస్థాపనాదినా పరిస్రావవిధినోపచరేత్|| 11||

Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12

పీతౌషధస్య భేషజోద్గారచ్ఛర్ద్యాదీనాం నిగ్రహాద్వాతాదయః కుపితా హృదయముపసృత్య హృద్గ్రహం ఘోరమావహంతి| తతః ప్రధానమర్మోపతాపాద్వేదనాభిరత్యర్థమాఽఽతురః పీడ్యతే| మోహహిధ్మాకాసలాలాపార్శ్వశూలయుతో వేపథుమాన్ నష్టసంజ్ఞో దంతాన్ కటకటాయత్యుద్దృత్తాక్షో జిహ్వాం ఖాదతి| తం హృదయోపసరణమాఽఽహుః| తస్మై భిషక్ శీఘ్రమముహ్యన్నభ్యంగపూర్వం ధాన్యస్వేదేన పరిస్వేద్య తీక్ష్ణమవపీడం దద్యాత్| యష్టీమధుకమిశ్రేణ తండులాంబునా వమనం| కటుభిర్వా కఫోత్తరాయ| తతో దోషశేషం పాచనీయైః పాచయేద్యథాదోషోచ్ఛ్రయం చ బస్తీన్ వితరేత్||12||

పీతౌషధస్య భేషజోద్గారాదినిరోధాత్ సర్వే దోషాః కుపితా హృదయం ప్రాప్య హృద్గ్రహం కుర్వంతి| తతశ్చ ప్రధానమర్మణో హృదయస్యోపతాపాన్నానావిధాభిర్వేదనాభీ రుజాభిః పీడ్యతే| మోహాదిమాంశ్చ నష్టసంజ్ఞత్వాదియుక్తో భవతి| తం హృద్గ్రహమాచార్యా హృదయోపసరణమిత్యాహుః| తస్మై హృదయోపసరణినే భిషగముహ్యన్ మోహమప్రాప్నువన్నభ్యంగపూర్వం ధాన్యస్వేదేన సంస్వేద్య తీక్ష్ణమవపీడం కల్కనస్యం దద్యాత్| యష్ట్యాదిభిస్తండులాంబునా వమనం| శ్లేష్మాధికాయ కటుభిర్వమనౌషధైర్వమనం| తతోఽస్య దోషశేషం పాచనీయౌషధైః పాచయేత్| పక్వదోషస్య చ య ఏవ దోషోఽధికస్తదనుగుణానేవ బస్తీన్ వితరేదాఽఽస్వాస్థ్యాత్||12||

Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13

అస్నిగ్ధస్విన్నేనాఽబ్రహ్మచారిణా వేగధారిణా మృదుకోష్ఠేన సుకుమారేణ వా రూక్షమౌషధమతిమాత్రం ప్రయుక్తమతివిరేకాద్వాయుం కోపయతి| తేన సర్వాంగప్రగ్రహో భవతి| తస్య విశేషాత్పార్శ్వ- పృష్ఠశ్రోణిమన్యామర్మసు శూలమూర్చ్ఛాభ్రమకంపస్తంభో నిస్తోదో భేద ఉద్వేష్టనం సంజ్ఞానాశశ్చ స్యాత్| తమభ్యజ్య ధాన్యైః స్వేద- యిత్వా యష్టీమధుకవిపక్వేన తైలేనానువాసయేత్| వాతహరం చాఽన్నపానం||13||

అస్నిగ్ధాదికే రూక్షమతిమాత్రమౌషధం ప్రయుక్తమతిమాత్రత్వాదతివిరేకణ వాయుం ప్రకోపయతి| తేన వాయుకోపేన సర్వాంగగ్రహణాదికం స్యాత్| తమాఽఽతురమభ్యంగాదిభిశ్చికిత్సేత్|| 13||

Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14

స్నిఘ్దస్విన్నస్యాఽతిమృదుకోష్ఠస్య క్షుధితస్య వా తీక్ష్ణ- మతిభూరి వా ప్రయుక్తమౌషధం సర్వశో నిర్హృత్య మలాన్ ధాతూ- నపి ద్రవీకృత్య విస్రావయేదతియోగేన| తం శతధౌతఘృతేనా- భ్యజ్య కషాయస్వాదుశీతైః ప్రదేహపరిషేకాఽవగాహాఽన్నపానైః శర్కరామధుమద్భిశ్చ లేహైః స్తంభయేత్| చందనాంజనోశీర- చ్ఛాగాఽసృక్శీతోదకైర్లాజసక్తూన్ పాయయేత్| పిచ్ఛాబస్తీం- శ్చాస్మై దద్యాన్మధురవర్గసిద్ధం చ క్షీరసర్పిః సర్పిర్మండోఽనువాసనం| రక్తపిత్తవిధానం చ కుర్యాత్||14||

స్నిగ్ధత్వాదియుక్తస్య తీక్ష్ణాఽతిమాత్రత్యోగేన ధాతూనపి స్రావయతి| తమతియోగినం శతధౌతేనాఽభ్యజ్య కషాయాదినా విశేషతః స్తంభయేత్| కషాయాదికం ప్రదేహాదివిశేషణం| శర్కరాదికం లేహానాం| తం చ చందనాభిర్లాజసక్తూన్ పాయయేత్| అస్మై చాఽతితియోగినే పిచ్ఛాబస్తీన్ దద్యాత్| క్షీరోద్భవం ఘృతాదికం మధురవర్గసిద్ధమనువాసనం| తథా యత్కించిద్రక్తపిత్తఘ్నం తదపి కుర్యాదితి సామాన్యేన సాధనాన్యతియోగే|| 14||

Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15

విశేషేణ వమనాఽతియోగే సఘృతసితాక్షౌద్రం ఫలరసైర్మంథం పిబేత్| క్షీరివృక్షశృంగసిద్ధాం వా సమాక్షికాం పేయాం క్షీరం వా సంగ్రాహిద్రవ్యసిద్ధం చ క్షీరం భోజనేఽవచారయేత్| సోద్గారాయాం చ ఛర్ద్యాం ధనికామధూకమధురసముస్తాఽంజనాని మధునా లిహ్యాత్| వాక్సంగే హనుసంగేఽనిలార్త్తౌ చ ఘృతమాంస- రససిద్ధామల్పతండులాం పేయాం పిబేత్| స్నేహస్వేదౌ చాఽవ- చారయేత్| జిహ్వాప్రవేశే స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ కవలగండూషాన్ హృద్యాంశ్చా- ఽఽజమాంసరసాన్| పురతశ్చాఽస్య ఫలాన్యమ్లాని ఖాదయేత్| నిర్గతాం తు జిహ్వాం తిలద్రాక్షాకల్కలిప్తాం వ్యోషలవణ- చూర్ణప్రఘృష్టాం వా ప్రవేశయేత్| అక్షిణీ వ్యావృత్తే ఘృతాఽభ్యక్తే పీడయేద్విసంజ్ఞం సామవేణుగీతశబ్దాన్ శ్రావయేత్||15||

సఘృతాదిమంథాదికం వమనాఽతియోగే విశేషేణ ఫలానాం ద్రాక్షాదీనాం రసైః| సుబోధం| క్షీరివృక్షా వటాదయః| తేషాం శుంగాః ప్రవాలాని| క్షీరం వావటాశుంగసిద్ధం| భోజనే చ సంగ్రాహిద్రవ్యసిద్ధం క్షీరం| సోద్గారాయాం ఛర్ద్యా ధనికాదీని మధునా లిహ్యాత్| ధనికా ఆర్ద్రికా| మధురసా మూర్వా అంజనం స్రోతోఽజసౌవీ భేదేన ద్వివిధం| అతియోగేన వాక్సంగాదిషు ఘృతాదిసిద్ధాం పేయాం పిబేత్| స్నేహస్వేదౌ చ యథావిషయం కుర్యాత్| జిహ్వాప్రవేశే స్నిగ్ధాదిగుణాన్ కవలగండూషాన్ కుర్యాత్| అసంచార్యౌషధేన ముఖే పూర్ణే గండూషః| సంచార్యో ముఖైకదేశధార్యః కవలః| అస్యాఽంతః ప్రవిష్టజిహ్వస్య పురతోఽగ్రతోఽన్యం పురుషమమ్లాని ఫలాని ఖాదయేద్వైద్యః తద్దర్శనేన ముఖే ద్రవీభూతే జిహ్వాస్వరూపే భవతి| యదా పునరతియోగేన జిహ్వా నిర్గతా భవతి తదా తాం తిలద్రాక్షాకల్కేన లిప్తాం వ్యోషాదిచూర్ణేన ప్రఘృష్టాం వా ప్రవేశయేత్| అక్షిణీతి అతియోగేన వ్యావృత్తే అభ్యజ్య పీడయేత్| విగతచేతనం సామాదిశబ్దాన్ శ్రావయేదితి వమనాఽతియోగే|| 15||

Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16

విరేచనాఽతియోగే తండులాఽంభసా మధుమిశ్రేణ వమేత్| ప్రియంగ్వాదించ తండులోదకేన పిబేద్ లోధ్రరసాంజనదా- హిమత్వచో వా| సోమవల్కకట్ఫలోత్పలసమంగాపద్మకేస- రాణి వా| క్షౌద్రశర్కరామధుకౌదుంబరత్వచో వా| రక్తాతి సారక్రియాం చ కుర్వీత| గుదం నిఃసృతమభ్యజ్య స్వేదయిత్వా కషాయైశ్చ స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్| పూర్వవచ్చ వాక్సంగాదీన్ సాధయేత్||16||

విరేచనాఽతియోగే పునర్మాక్షికమిశ్రం తండులాఽంబు పీత్వాఽంగుల్యాదినా వమేత్| తథాహి వాయుః సర్వాఽభిముఖో భవతి| ప్రియంగ్వాదిగణం తండులోదకేన లోధ్రాదికం వా తండులోదకేన| కట్ఫలాదికం వా తండులోదకేన| కట్ఫలః సోమవల్కః| సమంగా మంజిష్ఠా| క్షౌద్రాదీని వా తండులోదకేన| సర్వంచ యథావిషయం రక్తాతిసారచికిత్సితం కుర్వీత| విరేచనాఽతియోగే గుదం నిఃసృతం స్నిగ్ధస్విన్నం కృత్వా కషాయైర్ద్రవ్యైః స్తంభయిత్వా పరిత్యాజితశైథిల్యం కృత్వా యత్నేన ప్రవేశయేత్| వాక్సంగాదీన్ పూర్వవద్వమనాఽతియోగవత్ సాధయేచ్చికిత్సేత్|| 16||

Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17

ఉభయత్ర చ జీవరక్తపిత్తయోర్జ్ఞానార్థం రక్తే శుక్లం పిచు ప్లోతం వా క్షిపేత్| తస్మిన్నావానే కోష్ణాంబుక్షాలితశుద్ధే జీవరక్తం| వివర్ణే తు రక్తపిత్తం విద్యాత్| అన్నం వా తద్విమిశ్రం శునే కాకాయ వా దద్యాత్| తస్మిన్ భుక్తే జీవం వదేదభుక్తే పిత్తం| ఆమరణాచ్చ తస్య తృణ్మూర్ఛామదార్త్తస్య క్రియాం పిత్తఘ్నీ- మతియోగోక్తాం చ కుర్యాత్| ఏణాదిరుధిరం వాఽతిస్రుత- రక్తోక్తవిధినా సక్షౌద్రం శీఘ్రముపయుంజీత| తద్ధి సద్యో జీవమభిసందధాతి| శ్యామాకాశ్మర్యమధూకదూర్వోశీరైర్వా శృతం పయో ఘృతమండాంజనయుక్తం శీతం బస్తౌ నిషేచయేత్||17||

ఉభయత్ర వమనాఽతియోగే విరేచనాఽతియోగే వా రక్తప్రవృత్తౌ రక్తపిత్తభ్రాంతినిరాసాయేదం కుర్యాత్| ప్రవృత్తే రక్తే శుక్లం పిచుం కార్పాసతూలకం ప్లోతం వా వస్త్రఖండం శుక్లం క్షిపేత్| తం చ రక్తాదుద్దృత్యాఽఽవానం శుష్కం కృత్వా కోష్ణాంబునా ప్రక్షాలయేత్| ప్రక్షాలితం తద్యదా పూర్వవచ్ఛుక్లం భవతి తదా జీవరక్తమిత్యధ్యవస్యేత్| వివర్ణే తు రక్తపిత్తమితి| అథవా తేన రక్తేన మిశ్రమన్నం శునే దద్యాత్ కాకాయ వా| తస్మింస్తు భుక్తే జీవం వదేదభుక్తే పిత్తం| ప్రవృత్తజీవోఽపి జీవతి చేదవశ్యం తస్య ఆమరణాత్ పిత్తఘ్న్యాదికాం క్రియాం కుర్యాత్, న తూపేక్షేత| ఏణాదీనాంచ మృగాణాం రుధిరమతిస్రుతరక్తోవతవిధినా సిరావ్యధోక్తేన శీఘ్రం సమాక్షికముపయుంజీత| తదిత్యేణాదిరక్తం| తత్ర చ శ్యామాదిభిః శృతం పయో ఘృతాదియుక్తం శీతం బస్తావాస్థాపనేన నిషేచయేత్|| 17||

Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18

శేషేష్వపి చాఽసమ్యక్ప్రయుక్తవమనవిరేచనోపద్రవేషు యథా- ఽఽమయం దోషాదీనపేక్ష్య ప్రతికుర్యాద్బస్తివ్యాపత్ సిద్ధిం చేక్షేత||18||

అన్యేష్వపి శోధనస్యాసమ్యగ్యోగేనోత్పన్నేషు వ్యాధిషు దోషద్యపేక్షం కుర్యాచ్చికిత్సాం| బస్తివ్యాపత్ సిద్ధిం చేక్షేత| ఏతదౌపయిక చికిత్సాపరిజ్ఞానాయేత్యర్థః| అధోదోషహరణం ప్రతి తయోర్బస్తివిరేచనయోః సాదృశ్యాత్| సుబోధం|| 18||

Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19

ఏవముభయతో భాగేఽపి శోధనే యథావస్థముత్తిష్ఠేత| యా తు విరేచనే పరికర్త్తికా తద్వమనే కంఠక్షణనం| యదధః- పరిస్రవః స కఫప్రసేకో యదధః ప్రవాహణం స శుష్కోద్గార ఇతి| భవతి చాత్ర||19||

ఏవమనంతరోక్తప్రకారేణోభయతో భాగే శోధనే వమనే చ విరేచనే చాఽవస్థావిశేషమనతిక్రామన్నుత్తిష్ఠేత ప్రయతేత| యా త్విత్యాదినాఽతియోగే మార్జనాత్ పరికర్త్తికాకాంఠక్షణనయోః సాదృష్యం హీనయోగేన చోత్క్లేశాత్ పరిస్రవప్రసేకయోర్నిస్తననశుష్కోద్గారయోశ్చ|| 19||

Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20

అసమ్యక్సంస్కృతం జీర్ణం వ్యాపద్యేత్తౌషధం ధ్రువం| ఛర్దనం న తు దుశ్ఛర్దం దుర్విరేచ్యం న రేచనం| పాయయేదౌషధం భూయస్తన్నిహంతి తథా హి తౌ| యస్యోర్ధ్వం కఫసంసృష్టం పీతం యాత్యానులోమికం| వమితం కవలైః శుద్ధం లంఘితం పాయయేత్తు తం| విబద్ధేఽల్పే చిరాద్దోషే స్రవత్యుష్ణం పిబేజ్జలం| తేనాధ్మానం వమిస్తృష్ణా విబంధశ్చాఽఽశు శామ్యతి| భేషజం దోషరుద్ధం చేన్నోర్ధ్వం నాఽధః ప్రవర్త్తతే| సోద్గారం సాంగశూలం వా స్వేదం తత్రాఽవచారయేత్| సమ్యగ్విరిక్తస్యోద్గారే భేషజం క్షిప్రముల్లిఖేత్| అజీర్ణమప్రవృత్తౌ తు సుశీతైః స్తంభయేద్ భిషక్| కదాచిచ్ఛ్లేష్మణా రుద్ధం తిష్ఠత్యురసి భేషజం| క్షీణే శ్లేష్మణి సాయాహ్నే రాత్రౌ వా తత్ప్రవర్త్తతే| రూక్షాఽనాహారయోర్జీర్ణే తిష్ఠత్యూర్ధ్వం గతేఽపి వా| వాయునా భేషజే త్వన్యత్ సస్నేహలవణం పిబేత్| తృణ్మోహభ్రమమూర్చ్ఛాద్యాః స్యుర్జీర్యతి చ భేషజే| పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతం చ భేషజం తత్ర శస్యతే| లాలాహృల్లాసవిష్టంభరోమహర్షాః కఫావృతే| భేషజం తత్ర తీక్ష్ణోష్ణం కట్వాది కఫనుద్ధితం||20||

అతిమాత్రాదికమౌషధం ధ్రువమవశ్యం వ్యాపదే భవతి| సుబోధం| తథా దుశ్ఛర్దనం పురుషం ఛర్దనమౌషధం భూయః ప్రభూతం న పాయయేత్| దుర్విరేకం చ పురుషం భూయో విరేచనమౌషధం న పాయయేత్| తథా హి యస్మాత్పీతం తద్వమనం విరేచనం చ తౌ దుశ్ఛర్దదుర్విరేకే కర్మణీ హంతి| ఆనులోమికమౌషధం విరేచనం యస్య శ్లేష్మణా సహ సుఖేనాఽఽగచ్ఛతి తం పురుషం వమితం కవలైః శుద్ధముఖం లంఘితం చ కృత్వా తమాఽఽనులోమికం పాయయేత్| తథా దోషే విబద్ధే స్రవత్యల్పం చ స్రవతి చిరాచ్చ స్రవత్యుష్ణం జలం పిబేత్| తేనోష్ణజలేనాఽఽధ్మానాదికమాశు శామ్యతి| భేషజం శోధనం దోషసంఘాతేన రూద్ధత్వాదలసమేవ యద్యస్యాస్తి ఉద్గారాంగశూలే చ కరోతి తదాఽస్య స్వేదమవచారయేత్| సమ్యగ్విరేకలింగేన విరిక్తస్యాపి యదౌషధోద్గారో న వివర్తతే తదా తమతియోగభయాత్ భేషజమజీర్ణం వామయేత్| వమనేన చాఽప్రవర్తమానం సుశీతైః సేకాదిభిర్భిషక్స్తంభయేత్| యథా నాఽధికం విరేచయతి| కదాచిదుపయోగకాల ఏవౌషధం శ్లేష్మణా రుద్ధమురసి తిష్ఠన్ కోష్ఠప్రాప్త్యభావాన్న రేచయతి| తతశ్చౌషధతైక్ష్ణ్యాచ్ఛ్లేష్మణి క్షీణే కోష్ఠం ప్రాప్య సాయాహ్నే రాత్రౌ వా రేచయతి| రూక్షస్యాఽనాహారస్య చ వాతేనౌషధే విరేకం వినైవ జీర్ణేఽన్యదౌషధం తదహరేవ సస్నేహలవణం పిబేదథవా వాయునా పూర్వకాయం గతే భేషజే తిష్ఠత్యన్యత్ భేషజం సస్నేహలవణం పిబేత్| తథాశోధనే భేషజే జీర్యతి యదా తృడాదీని స్యుః తదా తత్కాలమేవ పిత్తఘ్నాదికమన్యద్భేషజం శస్యతే| యదా తు కఫావృతత్వాత్ భేషజస్య లాలాదికం స్యాత్తదా తీక్ష్ణాదిగుణం కఫఘ్నం భేషజం హితం|| 20||

Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21

ప్రతికూలా గతిః పాకో ప్రథితత్వం సగౌరవం| దోషోత్క్లేశో భృశాధ్మానం పరికర్త్తః పరిస్రవః| ప్రవాహికా హృద్గ్రహణం సర్వగాత్రపరిగ్రహః| సహ ధాతుస్రవేణైతాః ద్వాదశోక్తాః ససాధనాః| వ్యాపదో విధివిభ్రం శాద్ ద్వివిధేఽపి విరేచనే||21||

అధ్యాయముపసంహరతి| అస్మిన్నధ్యాయే ద్వివిధేఽపి వమనవిరేచనాఖ్యే దోషవిరేచనే సమ్యగ్యోగ విభ్రంశద్ధేతోః ససాధనా సచికిత్సితా ద్వాదశవ్యాపద ఉక్తాః| కాస్తా ఇత్యాహ-ప్రతికూలత్యాది| ప్రతికూలా గతిర్వమనస్యాఽధోగమనం| విరేచనస్యోర్ధ్వగమనం| పాకోఽకృతకార్యస్యైవ| శేష ఉక్తా ఏవ|| 21||

Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23

ఉత్పద్యమానాసు చ తాసు తాసు వ్యాపత్సు సంశోధనవిభ్రమేణ| దిశాఽనయైవాఽఽశు యతేత సిద్ధౌ జ్యోతిర్హి శాస్త్రం నయదుర్నయానాం||22|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగ- సంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే వమనవిరేచన- వ్యాపత్సిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః||23||

అన్యాసు చాఽనుక్తాసు తాసు తాసు వ్యాపత్సు సంశోధనస్య విభ్రమేణ దోషాదివిశేషాదుత్పద్యమానాస్వనేనైవ చికిత్సామార్గేణ శేషాః స్వోహార్హేణాఽఽశు చికిత్సితుం యతేత| యస్మాదయం నయోఽయం దుర్నయ ఇత్యస్మిన్ విశేషే శాస్త్రం జ్యోతిః ప్రకాశకత్వాదితి|| 22|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం కల్పస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః