Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధినామాఽధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాఽఽత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिनामाऽध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2
అతిక్షుధితేనాఽతిమృదుకోష్ఠేనాఽల్పశ్లేష్మణా దుర్వమేన హీన- మాత్రమతిమాత్రం తీక్ష్ణమతిశీతమజీర్ణే వా పీతం వమనమధో- గచ్ఛతి| తత్రేప్సితాఽనవాప్తిర్దోషోత్క్లేశశ్చ| తం పునరాశు స్నేహయిత్వా యౌగకైర్మాత్రాకాలాద్యపేక్షం వామయేత్| వ్యాప-త్కరాణి చ పూర్వోక్తమతిక్రమం స్మరన్ పరిహరేత్||2||
अतिक्षुधितेनाऽतिमृदुकोष्ठेनाऽल्पश्लेष्मणा दुर्वमेन हीन- मात्रमतिमात्रं तीक्ष्णमतिशीतमजीर्णे वा पीतं वमनमधो- गच्छति| तत्रेप्सिताऽनवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च| तं पुनराशु स्नेहयित्वा यौगकैर्मात्राकालाद्यपेक्षं वामयेत्| व्याप-त्कराणि च पूर्वोक्तमतिक्रमं स्मरन् परिहरेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3
అజీర్ణినః శ్లేష్మవతోఽత్యుష్ణతీక్ష్ణలవణమతిమాత్రమహృద్యం వా విరేచనమన్యద్వా భేషజమూర్ధ్వం ప్రవర్త్తతే| తత్ర పూర్వోక్తా వ్యాపత్ సాధనంచ| తత ఊర్ధ్వమప్యుత్తిష్ఠతి హృద్యలేహవటక- వర్జ్యమౌషధం న తృతీయమవచారయేత్||3||
अजीर्णिनः श्लेष्मवतोऽत्युष्णतीक्ष्णलवणमतिमात्रमहृद्यं वा विरेचनमन्यद्वा भेषजमूर्ध्वं प्रवर्त्तते| तत्र पूर्वोक्ता व्यापत् साधनञ्च| तत ऊर्ध्वमप्युत्तिष्ठति हृद्यलेहवटक- वर्ज्यमौषधं न तृतीयमवचारयेत्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4
క్రూరకోష్ఠస్యాఽతితీక్ష్ణాఽగ్నేరల్పమల్పవీర్యం వా భేషజమూర్ధ్వభాగికమధోభాగికం వా భక్తవదుపైతి పాకం| తత్ర సముదీర్ణా దోషా యథాకాలమనిర్హ్నియమాణా విభ్రమం కుర్వంతి| తం స్నిగ్ధకోష్ఠమనల్పమమందం చౌషధం పాయయేత్||4||
क्रूरकोष्ठस्याऽतितीक्ष्णाऽग्नेरल्पमल्पवीर्यं वा भेषजमूर्ध्वभागिकमधोभागिकं वा भक्तवदुपैति पाकम्| तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्नियमाणा विभ्रमं कुर्वन्ति| तं स्निग्धकोष्ठमनल्पममन्दं चौषधं पाययेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5
కషాయమల్పమప్రత్యగ్రం రూక్షం వా భేషజమస్నిగ్ధస్విన్నేన వా పీతం శీతోపచారేణ వా స్తబ్ధం దోషవిగ్రథితమయోగీ భవతి| తత్ర వమనే భూయో వామయేత్| విరేచనే స్నిగ్ధస్విన్నం పురర్విరేచ- యేత్| ఉత్క్లిష్టభూరిదోషం వా తృతీయేఽహని| ఉభయోశ్చ సంశో- ధనయోర్లవణతైలాభ్యక్తం పిండప్రస్తరాభ్యాం స్వేదయేత్||5||
कषायमल्पमप्रत्यग्रं रूक्षं वा भेषजमस्निग्धस्विन्नेन वा पीतं शीतोपचारेण वा स्तब्धं दोषविग्रथितमयोगी भवति| तत्र वमने भूयो वामयेत्| विरेचने स्निग्धस्विन्नं पुरर्विरेच- येत्| उत्क्लिष्टभूरिदोषं वा तृतीयेऽहनि| उभयोश्च संशो- धनयोर्लवणतैलाभ्यक्तं पिण्डप्रस्तराभ्यां स्वेदयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6
స్నిగ్ధస్విన్నస్య చ వమనమకృత్వా విరేచనం పీతవతః సామ- స్య వా మృదు వా విరిక్తస్యాధోభాగేఽత్యర్థగురుస్తబ్ధో- దరతా శూలోవాతమూత్రపురీషసఙశ్చ భవతి| తమప్యయోగినం సమూత్రైస్తీక్ష్ణైరాస్థాప్య జాంగలరసైశ్చ భోజయిత్వా ఫల- దారుపిప్పలీసిద్ధేన తైలేనానువాస్య వాతహరైశ్చ స్నేహైరూప- స్నేహ్య పునస్తీక్ష్ణైర్విరేచయేత్||6||
स्निग्धस्विन्नस्य च वमनमकृत्वा विरेचनं पीतवतः साम- स्य वा मृदु वा विरिक्तस्याधोभागेऽत्यर्थगुरुस्तब्धो- दरता शूलोवातमूत्रपुरीषसङश्च भवति| तमप्ययोगिनं समूत्रैस्तीक्ष्णैरास्थाप्य जाङ्गलरसैश्च भोजयित्वा फल- दारुपिप्पलीसिद्धेन तैलेनानुवास्य वातहरैश्च स्नेहैरूप- स्नेह्य पुनस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7
కఫోల్బణస్యాతిస్నిగ్ధస్య గురుకోష్ఠస్య మందాగ్నేర్వా మృదు- ప్రణీతమౌషధం భృశముత్క్లేశ్య దోషాన్ జాడ్యతంద్రాదౌర్బ- ల్యాంగసాదాన్ జనయతి| తచ్ఛీఘ్రముల్లిఖేత్| లంఘనేన చ సంధుక్షితాగ్నిం పునః స్నిగ్ధం తీక్ష్ణోష్ణైర్విశోధయేత్||7||
कफोल्बणस्यातिस्निग्धस्य गुरुकोष्ठस्य मन्दाग्नेर्वा मृदु- प्रणीतमौषधं भृशमुत्क्लेश्य दोषान् जाड्यतन्द्रादौर्ब- ल्याङ्गसादान् जनयति| तच्छीघ्रमुल्लिखेत्| लङ्घनेन च सन्धुक्षिताग्निं पुनः स्निग्धं तीक्ष्णोष्णैर्विशोधयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8
సశోషాన్నాయ వాతశ్లేష్మవతే రూక్షాయ సోదావర్తాయ మందాగ్నయే వా శీతం రూక్షం వా దత్తమౌషధం భృశమాఽఽధ్మానం కరోతి| తత్ర మలసంగాత్ సమున్నహ్యత్యుదరమంతః శూలం దృతివత్ పార్శ్వ యోరాఽఽపూర్ణతా శిరః పృష్ఠరుజా శ్వాసకాసౌ పాయుబస్తి- నిస్తోదశ్చ భవతి| తముదావర్త్తాఽఽనాహహారాఽభ్యంగస్వేదవ- ర్తిదీపనచూర్ణబస్తిక్రియాభిరుపచరేత్||8||
सशोषान्नाय वातश्लेष्मवते रूक्षाय सोदावर्ताय मन्दाग्नये वा शीतं रूक्षं वा दत्तमौषधं भृशमाऽऽध्मानं करोति| तत्र मलसङ्गात् समुन्नह्यत्युदरमन्तः शूलं दृतिवत् पार्श्व योराऽऽपूर्णता शिरः पृष्ठरुजा श्वासकासौ पायुबस्ति- निस्तोदश्च भवति| तमुदावर्त्ताऽऽनाहहाराऽभ्यङ्गस्वेदव- र्तिदीपनचूर्णबस्तिक्रियाभिरुपचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9
క్షామేణాల్పబలేన మృదుకోష్ఠాగ్నినా రూక్షేణాఽస్నిగ్ధేన వా| స్విన్నేన సామేన వా బలవదౌషధముపయుక్తం సపిత్తమనిలం ప్రదూష్య పరికర్త్తికామాపాదయతి| తత్ర నాభిబస్తిగుదమేఢ్రే సదాహపరికర్త్తనమనిలసంగో విష్టంభశ్చ| తం కృష్ణతిలమధుకమధుయుక్తైః పిచ్ఛాబస్తిభిరాఽఽ- స్థాపయేత్| క్షీరివృక్షశృతక్షీరేణ వా| శీతాంబుపరిషిక్తం చైనం పయసా భుక్తవంతం ఘృతమండేన యష్టీమధుకతైలేన వాఽను- వాసయేత్| క్షామస్య చ మధురో బృంహణశ్చ సర్వో విధిరిష్టః| సామే లంఘనదీపనంచ లఘురూక్షోష్ణం చాఽన్నపానం| నిరామీ- భూతేఽనుబంధే లఘుక్షారామ్లం| సవాతే దధిసారామ్లం దాడిమ- త్వచా యుక్తం భోజనే పానే చ ప్రయుంజీత| సదాడిమరసం చ సర్పిః పిబేదుష్ణాంబునా వా తిలదేవదారుకల్కం||9||
क्षामेणाल्पबलेन मृदुकोष्ठाग्निना रूक्षेणाऽस्निग्धेन वा| स्विन्नेन सामेन वा बलवदौषधमुपयुक्तं सपित्तमनिलं प्रदूष्य परिकर्त्तिकामापादयति| तत्र नाभिबस्तिगुदमेढ्रे सदाहपरिकर्त्तनमनिलसङ्गो विष्टम्भश्च| तं कृष्णतिलमधुकमधुयुक्तैः पिच्छाबस्तिभिराऽऽ- स्थापयेत्| क्षीरिवृक्षशृतक्षीरेण वा| शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकतैलेन वाऽनु- वासयेत्| क्षामस्य च मधुरो बृंहणश्च सर्वो विधिरिष्टः| सामे लङ्घनदीपनञ्च लघुरूक्षोष्णं चाऽन्नपानम्| निरामी- भूतेऽनुबन्धे लघुक्षाराम्लम्| सवाते दधिसाराम्लं दाडिम- त्वचा युक्तं भोजने पाने च प्रयुञ्जीत| सदाडिमरसं च सर्पिः पिबेदुष्णाम्बुना वा तिलदेवदारुकल्कम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10
క్రూరకోష్ఠస్య బహుదోషస్యాఽల్పమల్పగుణం మృదు స్నిగ్ధం వా శోధనమవచారితముక్త్లేశ్య దోషాన్ న నిర్హరతి| అల్పా- ఽల్పం చ పిత్తకఫసంసృష్టం పరిస్రవతి| విష్టంభగౌరవశో- ఫకండూపాండుతాంగసాదగుల్మశూలాని చాపాదయతి| తం తినిశధవాఽశ్వత్థకర్ణపలాశబలానిర్య్యూహైర్మధుయు- క్తైరాఽఽస్థాపయేత్| ఉపశాంతపరిస్రావం చ పునరుపస్నిగ్ధం తీక్ష్ణైః శోధయేత్| శుద్ధే చ దీపనాంశ్చూర్ణాఽఽసవారిష్టాదీన్ యోజయేత్||10||
क्रूरकोष्ठस्य बहुदोषस्याऽल्पमल्पगुणं मृदु स्निग्धं वा शोधनमवचारितमुक्त्लेश्य दोषान् न निर्हरति| अल्पा- ऽल्पं च पित्तकफसंसृष्टं परिस्रवति| विष्टम्भगौरवशो- फकण्डूपाण्डुताङ्गसादगुल्मशूलानि चापादयति| तं तिनिशधवाऽश्वत्थकर्णपलाशबलानिर्य्यूहैर्मधुयु- क्तैराऽऽस्थापयेत्| उपशान्तपरिस्रावं च पुनरुपस्निग्धं तीक्ष्णैः शोधयेत्| शुद्धे च दीपनांश्चूर्णाऽऽसवारिष्टादीन् योजयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11
పీతౌషధో యదా వేగముదీరయతి నిగృహ్ణాతి వా తదా ప్రవా- హికాస్య జాయతే| తస్యాం సదాహశూలం సపిచ్ఛం శ్వేతం కృష్ణం రక్తం వా భృశం ప్రవాహమాణః కఫముపవిశతి| తం పరిస్రావవిధినోపచరేత్||11||
पीतौषधो यदा वेगमुदीरयति निगृह्णाति वा तदा प्रवा- हिकास्य जायते| तस्यां सदाहशूलं सपिच्छं श्वेतं कृष्णं रक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति| तं परिस्रावविधिनोपचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12
పీతౌషధస్య భేషజోద్గారచ్ఛర్ద్యాదీనాం నిగ్రహాద్వాతాదయః కుపితా హృదయముపసృత్య హృద్గ్రహం ఘోరమావహంతి| తతః ప్రధానమర్మోపతాపాద్వేదనాభిరత్యర్థమాఽఽతురః పీడ్యతే| మోహహిధ్మాకాసలాలాపార్శ్వశూలయుతో వేపథుమాన్ నష్టసంజ్ఞో దంతాన్ కటకటాయత్యుద్దృత్తాక్షో జిహ్వాం ఖాదతి| తం హృదయోపసరణమాఽఽహుః| తస్మై భిషక్ శీఘ్రమముహ్యన్నభ్యంగపూర్వం ధాన్యస్వేదేన పరిస్వేద్య తీక్ష్ణమవపీడం దద్యాత్| యష్టీమధుకమిశ్రేణ తండులాంబునా వమనం| కటుభిర్వా కఫోత్తరాయ| తతో దోషశేషం పాచనీయైః పాచయేద్యథాదోషోచ్ఛ్రయం చ బస్తీన్ వితరేత్||12||
पीतौषधस्य भेषजोद्गारच्छर्द्यादीनां निग्रहाद्वातादयः कुपिता हृदयमुपसृत्य हृद्ग्रहं घोरमावहन्ति| ततः प्रधानमर्मोपतापाद्वेदनाभिरत्यर्थमाऽऽतुरः पीड्यते| मोहहिध्माकासलालापार्श्वशूलयुतो वेपथुमान् नष्टसंज्ञो दन्तान् कटकटायत्युद्दृत्ताक्षो जिह्वां खादति| तं हृदयोपसरणमाऽऽहुः| तस्मै भिषक् शीघ्रममुह्यन्नभ्यङ्गपूर्वं धान्यस्वेदेन परिस्वेद्य तीक्ष्णमवपीडं दद्यात्| यष्टीमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना वमनम्| कटुभिर्वा कफोत्तराय| ततो दोषशेषं पाचनीयैः पाचयेद्यथादोषोच्छ्रयं च बस्तीन् वितरेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13
అస్నిగ్ధస్విన్నేనాఽబ్రహ్మచారిణా వేగధారిణా మృదుకోష్ఠేన సుకుమారేణ వా రూక్షమౌషధమతిమాత్రం ప్రయుక్తమతివిరేకాద్వాయుం కోపయతి| తేన సర్వాంగప్రగ్రహో భవతి| తస్య విశేషాత్పార్శ్వ- పృష్ఠశ్రోణిమన్యామర్మసు శూలమూర్చ్ఛాభ్రమకంపస్తంభో నిస్తోదో భేద ఉద్వేష్టనం సంజ్ఞానాశశ్చ స్యాత్| తమభ్యజ్య ధాన్యైః స్వేద- యిత్వా యష్టీమధుకవిపక్వేన తైలేనానువాసయేత్| వాతహరం చాఽన్నపానం||13||
अस्निग्धस्विन्नेनाऽब्रह्मचारिणा वेगधारिणा मृदुकोष्ठेन सुकुमारेण वा रूक्षमौषधमतिमात्रं प्रयुक्तमतिविरेकाद्वायुं कोपयति| तेन सर्वाङ्गप्रग्रहो भवति| तस्य विशेषात्पार्श्व- पृष्ठश्रोणिमन्यामर्मसु शूलमूर्च्छाभ्रमकम्पस्तम्भो निस्तोदो भेद उद्वेष्टनं संज्ञानाशश्च स्यात्| तमभ्यज्य धान्यैः स्वेद- यित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत्| वातहरं चाऽन्नपानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14
స్నిఘ్దస్విన్నస్యాఽతిమృదుకోష్ఠస్య క్షుధితస్య వా తీక్ష్ణ- మతిభూరి వా ప్రయుక్తమౌషధం సర్వశో నిర్హృత్య మలాన్ ధాతూ- నపి ద్రవీకృత్య విస్రావయేదతియోగేన| తం శతధౌతఘృతేనా- భ్యజ్య కషాయస్వాదుశీతైః ప్రదేహపరిషేకాఽవగాహాఽన్నపానైః శర్కరామధుమద్భిశ్చ లేహైః స్తంభయేత్| చందనాంజనోశీర- చ్ఛాగాఽసృక్శీతోదకైర్లాజసక్తూన్ పాయయేత్| పిచ్ఛాబస్తీం- శ్చాస్మై దద్యాన్మధురవర్గసిద్ధం చ క్షీరసర్పిః సర్పిర్మండోఽనువాసనం| రక్తపిత్తవిధానం చ కుర్యాత్||14||
स्निघ्दस्विन्नस्याऽतिमृदुकोष्ठस्य क्षुधितस्य वा तीक्ष्ण- मतिभूरि वा प्रयुक्तमौषधं सर्वशो निर्हृत्य मलान् धातू- नपि द्रवीकृत्य विस्रावयेदतियोगेन| तं शतधौतघृतेना- भ्यज्य कषायस्वादुशीतैः प्रदेहपरिषेकाऽवगाहाऽन्नपानैः शर्करामधुमद्भिश्च लेहैः स्तम्भयेत्| चन्दनाञ्जनोशीर- च्छागाऽसृक्शीतोदकैर्लाजसक्तून् पाययेत्| पिच्छाबस्तीं- श्चास्मै दद्यान्मधुरवर्गसिद्धं च क्षीरसर्पिः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| रक्तपित्तविधानं च कुर्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15
విశేషేణ వమనాఽతియోగే సఘృతసితాక్షౌద్రం ఫలరసైర్మంథం పిబేత్| క్షీరివృక్షశృంగసిద్ధాం వా సమాక్షికాం పేయాం క్షీరం వా సంగ్రాహిద్రవ్యసిద్ధం చ క్షీరం భోజనేఽవచారయేత్| సోద్గారాయాం చ ఛర్ద్యాం ధనికామధూకమధురసముస్తాఽంజనాని మధునా లిహ్యాత్| వాక్సంగే హనుసంగేఽనిలార్త్తౌ చ ఘృతమాంస- రససిద్ధామల్పతండులాం పేయాం పిబేత్| స్నేహస్వేదౌ చాఽవ- చారయేత్| జిహ్వాప్రవేశే స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ కవలగండూషాన్ హృద్యాంశ్చా- ఽఽజమాంసరసాన్| పురతశ్చాఽస్య ఫలాన్యమ్లాని ఖాదయేత్| నిర్గతాం తు జిహ్వాం తిలద్రాక్షాకల్కలిప్తాం వ్యోషలవణ- చూర్ణప్రఘృష్టాం వా ప్రవేశయేత్| అక్షిణీ వ్యావృత్తే ఘృతాఽభ్యక్తే పీడయేద్విసంజ్ఞం సామవేణుగీతశబ్దాన్ శ్రావయేత్||15||
विशेषेण वमनाऽतियोगे सघृतसिताक्षौद्रं फलरसैर्मन्थं पिबेत्| क्षीरिवृक्षशृङ्गसिद्धां वा समाक्षिकां पेयां क्षीरं वा संग्राहिद्रव्यसिद्धं च क्षीरं भोजनेऽवचारयेत्| सोद्गारायां च छर्द्यां धनिकामधूकमधुरसमुस्ताऽञ्जनानि मधुना लिह्यात्| वाक्सङ्गे हनुसङ्गेऽनिलार्त्तौ च घृतमांस- रससिद्धामल्पतण्डुलां पेयां पिबेत्| स्नेहस्वेदौ चाऽव- चारयेत्| जिह्वाप्रवेशे स्निग्धाम्ललवणान् कवलगण्डूषान् हृद्यांश्चा- ऽऽजमांसरसान्| पुरतश्चाऽस्य फलान्यम्लानि खादयेत्| निर्गतां तु जिह्वां तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां व्योषलवण- चूर्णप्रघृष्टां वा प्रवेशयेत्| अक्षिणी व्यावृत्ते घृताऽभ्यक्ते पीडयेद्विसंज्ञं सामवेणुगीतशब्दान् श्रावयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16
విరేచనాఽతియోగే తండులాఽంభసా మధుమిశ్రేణ వమేత్| ప్రియంగ్వాదించ తండులోదకేన పిబేద్ లోధ్రరసాంజనదా- హిమత్వచో వా| సోమవల్కకట్ఫలోత్పలసమంగాపద్మకేస- రాణి వా| క్షౌద్రశర్కరామధుకౌదుంబరత్వచో వా| రక్తాతి సారక్రియాం చ కుర్వీత| గుదం నిఃసృతమభ్యజ్య స్వేదయిత్వా కషాయైశ్చ స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్| పూర్వవచ్చ వాక్సంగాదీన్ సాధయేత్||16||
विरेचनाऽतियोगे तण्डुलाऽम्भसा मधुमिश्रेण वमेत्| प्रियङ्ग्वादिञ्च तण्डुलोदकेन पिबेद् लोध्ररसाञ्जनदा- हिमत्वचो वा| सोमवल्ककट्फलोत्पलसमङ्गापद्मकेस- राणि वा| क्षौद्रशर्करामधुकौदुम्बरत्वचो वा| रक्ताति सारक्रियां च कुर्वीत| गुदं निःसृतमभ्यज्य स्वेदयित्वा कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| पूर्ववच्च वाक्सङ्गादीन् साधयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17
ఉభయత్ర చ జీవరక్తపిత్తయోర్జ్ఞానార్థం రక్తే శుక్లం పిచు ప్లోతం వా క్షిపేత్| తస్మిన్నావానే కోష్ణాంబుక్షాలితశుద్ధే జీవరక్తం| వివర్ణే తు రక్తపిత్తం విద్యాత్| అన్నం వా తద్విమిశ్రం శునే కాకాయ వా దద్యాత్| తస్మిన్ భుక్తే జీవం వదేదభుక్తే పిత్తం| ఆమరణాచ్చ తస్య తృణ్మూర్ఛామదార్త్తస్య క్రియాం పిత్తఘ్నీ- మతియోగోక్తాం చ కుర్యాత్| ఏణాదిరుధిరం వాఽతిస్రుత- రక్తోక్తవిధినా సక్షౌద్రం శీఘ్రముపయుంజీత| తద్ధి సద్యో జీవమభిసందధాతి| శ్యామాకాశ్మర్యమధూకదూర్వోశీరైర్వా శృతం పయో ఘృతమండాంజనయుక్తం శీతం బస్తౌ నిషేచయేత్||17||
उभयत्र च जीवरक्तपित्तयोर्ज्ञानार्थं रक्ते शुक्लं पिचु प्लोतं वा क्षिपेत्| तस्मिन्नावाने कोष्णाम्बुक्षालितशुद्धे जीवरक्तम्| विवर्णे तु रक्तपित्तं विद्यात्| अन्नं वा तद्विमिश्रं शुने काकाय वा दद्यात्| तस्मिन् भुक्ते जीवं वदेदभुक्ते पित्तम्| आमरणाच्च तस्य तृण्मूर्छामदार्त्तस्य क्रियां पित्तघ्नी- मतियोगोक्तां च कुर्यात्| एणादिरुधिरं वाऽतिस्रुत- रक्तोक्तविधिना सक्षौद्रं शीघ्रमुपयुञ्जीत| तद्धि सद्यो जीवमभिसन्दधाति| श्यामाकाश्मर्यमधूकदूर्वोशीरैर्वा शृतं पयो घृतमण्डाञ्जनयुक्तं शीतं बस्तौ निषेचयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18
శేషేష్వపి చాఽసమ్యక్ప్రయుక్తవమనవిరేచనోపద్రవేషు యథా- ఽఽమయం దోషాదీనపేక్ష్య ప్రతికుర్యాద్బస్తివ్యాపత్ సిద్ధిం చేక్షేత||18||
शेषेष्वपि चाऽसम्यक्प्रयुक्तवमनविरेचनोपद्रवेषु यथा- ऽऽमयं दोषादीनपेक्ष्य प्रतिकुर्याद्बस्तिव्यापत् सिद्धिं चेक्षेत||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19
ఏవముభయతో భాగేఽపి శోధనే యథావస్థముత్తిష్ఠేత| యా తు విరేచనే పరికర్త్తికా తద్వమనే కంఠక్షణనం| యదధః- పరిస్రవః స కఫప్రసేకో యదధః ప్రవాహణం స శుష్కోద్గార ఇతి| భవతి చాత్ర||19||
एवमुभयतो भागेऽपि शोधने यथावस्थमुत्तिष्ठेत| या तु विरेचने परिकर्त्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनम्| यदधः- परिस्रवः स कफप्रसेको यदधः प्रवाहणं स शुष्कोद्गार इति| भवति चात्र||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20
అసమ్యక్సంస్కృతం జీర్ణం వ్యాపద్యేత్తౌషధం ధ్రువం| ఛర్దనం న తు దుశ్ఛర్దం దుర్విరేచ్యం న రేచనం| పాయయేదౌషధం భూయస్తన్నిహంతి తథా హి తౌ| యస్యోర్ధ్వం కఫసంసృష్టం పీతం యాత్యానులోమికం| వమితం కవలైః శుద్ధం లంఘితం పాయయేత్తు తం| విబద్ధేఽల్పే చిరాద్దోషే స్రవత్యుష్ణం పిబేజ్జలం| తేనాధ్మానం వమిస్తృష్ణా విబంధశ్చాఽఽశు శామ్యతి| భేషజం దోషరుద్ధం చేన్నోర్ధ్వం నాఽధః ప్రవర్త్తతే| సోద్గారం సాంగశూలం వా స్వేదం తత్రాఽవచారయేత్| సమ్యగ్విరిక్తస్యోద్గారే భేషజం క్షిప్రముల్లిఖేత్| అజీర్ణమప్రవృత్తౌ తు సుశీతైః స్తంభయేద్ భిషక్| కదాచిచ్ఛ్లేష్మణా రుద్ధం తిష్ఠత్యురసి భేషజం| క్షీణే శ్లేష్మణి సాయాహ్నే రాత్రౌ వా తత్ప్రవర్త్తతే| రూక్షాఽనాహారయోర్జీర్ణే తిష్ఠత్యూర్ధ్వం గతేఽపి వా| వాయునా భేషజే త్వన్యత్ సస్నేహలవణం పిబేత్| తృణ్మోహభ్రమమూర్చ్ఛాద్యాః స్యుర్జీర్యతి చ భేషజే| పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతం చ భేషజం తత్ర శస్యతే| లాలాహృల్లాసవిష్టంభరోమహర్షాః కఫావృతే| భేషజం తత్ర తీక్ష్ణోష్ణం కట్వాది కఫనుద్ధితం||20||
असम्यक्संस्कृतं जीर्णं व्यापद्येत्तौषधं ध्रुवम्| छर्दनं न तु दुश्छर्दं दुर्विरेच्यं न रेचनम्| पाययेदौषधं भूयस्तन्निहन्ति तथा हि तौ| यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं वमिस्तृष्णा विबन्धश्चाऽऽशु शाम्यति| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाऽधः प्रवर्त्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं वा स्वेदं तत्राऽवचारयेत्| सम्यग्विरिक्तस्योद्गारे भेषजं क्षिप्रमुल्लिखेत्| अजीर्णमप्रवृत्तौ तु सुशीतैः स्तम्भयेद् भिषक्| कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्त्तते| रूक्षाऽनाहारयोर्जीर्णे तिष्ठत्यूर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्| तृण्मोहभ्रममूर्च्छाद्याः स्युर्जीर्यति च भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते| लालाहृल्लासविष्टम्भरोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21
ప్రతికూలా గతిః పాకో ప్రథితత్వం సగౌరవం| దోషోత్క్లేశో భృశాధ్మానం పరికర్త్తః పరిస్రవః| ప్రవాహికా హృద్గ్రహణం సర్వగాత్రపరిగ్రహః| సహ ధాతుస్రవేణైతాః ద్వాదశోక్తాః ససాధనాః| వ్యాపదో విధివిభ్రం శాద్ ద్వివిధేఽపి విరేచనే||21||
प्रतिकूला गतिः पाको प्रथितत्वं सगौरवम्| दोषोत्क्लेशो भृशाध्मानं परिकर्त्तः परिस्रवः| प्रवाहिका हृद्ग्रहणं सर्वगात्रपरिग्रहः| सह धातुस्रवेणैताः द्वादशोक्ताः ससाधनाः| व्यापदो विधिविभ्रं शाद् द्विविधेऽपि विरेचने||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23
ఉత్పద్యమానాసు చ తాసు తాసు వ్యాపత్సు సంశోధనవిభ్రమేణ| దిశాఽనయైవాఽఽశు యతేత సిద్ధౌ జ్యోతిర్హి శాస్త్రం నయదుర్నయానాం||22|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగ- సంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే వమనవిరేచన- వ్యాపత్సిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః||23||
उत्पद्यमानासु च तासु तासु व्यापत्सु संशोधनविभ्रमेण| दिशाऽनयैवाऽऽशु यतेत सिद्धौ ज्योतिर्हि शास्त्रं नयदुर्नयानाम्||२२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहितायां कल्पस्थाने वमनविरेचन- व्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon