2. virēcanakalpaḥ

Adhikarana atha virecanakalpo nAma dvitIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

ઊર્ધ્વશોધનમુક્ત્વા અધઃ શોધનકલ્પનાયાઽધ્યાય આરભ્યતે||

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાથો વિરેચનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana trivRunmukhyAni virecanadravyANi (2) · Śloka 2

વિરેચનદ્રવ્યાણાં મૂલેષુ ત્રિવૃત્| ત્વક્ષુ તિલ્વકઃ| ક્ષીરેષુ સ્નુહી| ફલેષુ હરીતકી પ્રધાનાનિ||૨||

દન્તીશઙ્ખિન્યાદિમૂલવિરેચનદ્રવ્યાણાં ત્રિવૃત્ પ્રધાનમ્| રમ્યકત્વગાદીનાં તિલ્વકઃ| સપ્તપર્ણજ્યોતિષ્મત્યાદિ ક્ષીરાણાં સુધાક્ષીરં પ્રધાનમાઽઽશુફલત્વેન સુવિષયત્વેન સાધુકારિત્વેન ચ|| ૨||

Adhikarana trivRudBedAH guNAshca (3) · Śloka 3

ત્રિવૃતાયાઃ ખલુ દ્વિવિધં મૂલમરુણં શ્યાવઞ્ચ| તત્રારુણં કષાયમધુરં વિપાકે કટુકં રૂક્ષં શ્લેષ્મપિત્તહરં કલ્પના- વિશેષાત્પુનઃ સર્વવ્યાધિપ્રશમનમ્| સુખવિરેચનત્વાત્ શિશુ- સ્થવિરસુકુમારમૃદુકોષ્ઠેષુ પ્રશસ્તં ત્રિવૃચ્છબ્દવાચ્યં ચ| ઇતરદપિ તસ્માદ્ગુણૈઃ કિઞ્ચિદૂનં તીક્ષ્ણં કણ્ઠહૃદયકર્ષણં મૂર્ચ્છાસમ્મોહકૃદાઽઽશુ દોષહરત્વાદ્બહુદોષક્લેશક્ષમક્રૂર- કોષ્ઠેષુ પ્રશસ્તં ત્રિવૃચ્છબ્દવાચ્યં ચ||૩||

સુબોધમ્| કલ્પનાવિશેષાઃ સંયોગસંસ્કારાદિકૃતાઃ| તદરુણં ત્રિવૃન્મૂલં ત્રિવૃચ્છબ્દવાચ્યમ્| ઉભયોક્તાવપિ| ઇતરચ્છ્યાવમ્| તસ્માદિત્યરુણાત્| ગુણઃ રસાદિભિઃ| મૂર્ચ્છા પ્રલયઃ| સમ્મોહોઽસ્ફુટજ્ઞત્વમ્| તદ્વચ્છ્યાવં ત્રિવૃન્મૂલં શ્યામાશબ્દવાચ્યમ્| ઉભયોક્તાવપિ|| ૩||

Adhikarana trivRunmUlAharaNavidhAnam (4) · Śloka 4

અથ તયોર્મૂલમતિર્યગ્ વિસૃતં ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમા- ઽઽહરેત્| તતસ્ત્વચં શોષયિત્વ સમ્યક્સુગુપ્તં સ્થાપયેત્||૪||

તયોર્દ્વયોરપિ અતિર્યગ્ વિસૃતમધોગતમ્| એવં ગાઢં ભૂમૌ બહુપ્રવિષ્ટં ગમ્ભીરાનુગતમ્| તત ઇતિ મૂલાત્| સમ્યક્ સુગુપ્તં કૃત્વા સ્થાપયેત્ યાવત્પ્રયોગકાલમ્|| ૪||

Adhikarana tasya doShAdyapekShayA prayogaH (5) · Śloka 5

તચ્ચૂર્ણં શુણ્ઠીસૈન્ધવયુક્તમમ્લૈર્માંસરસેન વા પિબેદ્વાતા- મયેષુ| ક્ષીરક્ષૌદ્રદ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્યસ્વરસસર્પિઃ સ્વાદુદ્રવ્ય- ક્વાથૈઃ સશર્કરં પિત્તોત્થેષુ| મૂત્રક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારિષ્ટપીલુરસ- ત્રિફલાપઞ્ચકોલક્વાથૈર્વ્યોષચૂર્ણાનુબિદ્ધં કફજેષુ||૫||

તચ્ચૂર્ણં ત્રિવૃન્મૂલચૂર્ણં શુણ્ઠીસૈન્ધવસંયુક્તં અમ્લૈઃ કાઞ્જિકમદ્યાદિભિર્વા માંસરસેન વા દોષાદ્યપેક્ષયા વાતામયેષુ પિબેદ્ વિરેકયોગ્યેષુ| ક્ષીરાદિયુક્તં ચૂર્ણં પિત્તોત્થેષુ દોષાદ્યપેક્ષયા સર્વથા વા સશર્કરમ્| કફવ્યાધિષુ મૂત્રાદીનામન્યતમેન સર્વથા વા વ્યોષચૂર્ણાનુબિદ્ધમ્|| ૫||

Adhikarana vividhAH kalpanAH (6) · Śloka 6

એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈર્યથાસ્વં ઘૃતશર્કરાદ્રાક્ષેક્ષુરસતુગાક્ષી- રીમધુરાણિ માતુલુઙ્ગદાડિમામલકકોલકરમર્દકપિત્થ- રસતક્રામ્લાનિ સૈન્ધવલવણાનિ વ્યોષતીક્ષ્ણાનિ વિવિધ- વેશવારપરિપૂરિતાનિ સહકારરસત્રિજાતનાગકેસરકર્પૂ- રસુરભીણિ લેહગુલિકામોદકભક્ષ્યભોજ્યાન્યુપકલ્પ- યેદિતિ| ભવતિ ચાત્ર- ત્રિવૃત્કલ્કકષાયેણ સાધિતઃ સસિતો હિમઃ| મધુત્રિજાતસંયુક્તો લેહો હૃદ્યં વિરેચનમ્| અજગન્ધા તુગાક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્| ચૂર્ણિતં મધુસર્પિભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે| સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભપિપાસાદાહપીડિતઃ| લિમ્પેદન્તસ્ત્રિવૃતયા દ્વિધા કૃત્વેક્ષુગણ્ડિકામ્| એકીકૃત્ય ચ તત્સ્વિન્નં પુટપાકેન ભક્ષયેત્| ત્વગેલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તૈશ્ચ શર્કરા| ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ| નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્| વિડઙ્ગતણ્ડુલવરાયાવશૂકકણાસ્ત્રિવૃત્| સર્વતોઽર્ધેન તલ્લીઢં મધ્વાજ્યેન ગુડેન વા| ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્| કફવાતકૃતાશ્ચાન્યાન્ પરિમાર્ષ્ટિ મદાન્ બહૂન્||૬||

એભિરેવ વિરેચનદ્રવ્યૈસ્ત્રિવૃચ્ચૂર્ણશુણ્ઠીસૈન્ધવાદિભિર્યથાદોષં લેહાદિ કલ્પયેત્| યત્ર માધુર્યઘૃતાદિભિરેવ| અમ્લત્વમાતુલુઙ્ગાદિભિરેવ| લાવણ્યં સૈન્ધવેનૈવ| તૈક્ષ્ણ્યકાર્યકરણં વ્યોષેણ| વિવિધૈર્વેશવારૈર્માસધાન્યકૃતૈઃ પરિપૂરણં સમ્ભવાન્મોદકાદીનાં વિશેષણમ્| સહકારાદિ સર્વેષાં વિશેષણમ્| સહકારાદિના સર્વત્ર સુરભીકરણમ્| ત્રિવૃતાલેહઃ સુબોધઃ| અજગન્ધાદિના ચૂર્ણલેહં લીઢ્વા સન્નિપાતજ્વરાદિપીડિતઃ સાધુ વિરિચ્યતે| ઇક્ષુગણ્ડસ્ય દીર્ઘપાટિતસ્યાન્તસ્ત્રિવૃત્ પ્રલિપ્તસ્ય પુનઃ સંયોજિતસ્ય પુટપાકેન સ્વેદનં સ્વિન્નસ્ય ચ ભક્ષણમ્| ત્વગોલાભ્યાં સમાભ્યામેકો ભાગઃ| દ્વિતીયો નીલ્યાઃ| ત્રિભિઃ સમાત્રિવૃત્| સર્વસમા શર્કરા| એતચ્ચૂર્ણં દ્રાક્ષાદિફલરસાદિના વાતપિત્તકફવ્યાધિષુ તર્પણં પિબેત્| એતચ્ચાલ્પાનલાદિગુણેષુ નરેષુ નિરપાયમનુપદ્રવં વિરેચનમ્| તર્પણશબ્દેન સક્તૂનાં બહુત્વં પ્રતિપાદિતમ્| એતત્ પૃથગ્દોષક્ષમં સંસર્ગસન્નિપાતયોશ્ચ સંયોગભેદેન યોજ્યમ્| વિડઙ્ગતણ્ડુલાદીનાં સમ્મિશ્રિતાનામર્ધેન ત્રિવૃત્| ગુડયોગે જલેન લેહઃ| એતચ્ચૂર્ણં ગુલ્માદીનન્યાંશ્ચ કફવાતકૃતાન્ બહૂન્ ગદાન્ પરિમાર્ષ્ટિ નાશયતિ|| ૬||

Adhikarana kalyANako guDaH (7) · Śloka 7

વિદઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્| મરિચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ| દીપ્યકં પઞ્ચલવણં ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્| તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ| ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાન્વિતાન્| પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેત્તતો માત્રામયન્ત્રણઃ| કુષ્ઠાઽર્શઃકામલાગુલ્મમેહોદરભગન્દરાન્| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સઃ| ગુડઃ કલ્યાણકો નામ સર્વર્ત્તુષુ ચ યૌગિકઃ||૭||

વિડઙ્ગાદિના કલ્યાણકનામ ગુડો વટકઃ|| ૭||

Adhikarana vyoShAdiguTikA (8) · Śloka 8

વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્| સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરચ્છર્દિકાસશોષભ્રમક્ષયે| તાપે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તાઃ સર્વવિષેષુ ચ||૮||

સુબોધમ્|| ૮||

Adhikarana RutvanusAraM trivRudyogAH (9) · Śloka 9

ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્| ક્ષૌદ્રક્ષારરસોપેતં વર્ષાકાલે વિરેચનમ્| ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તાશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્| દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે| ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજી સરલં વચામ્| સ્વર્ણક્ષીરી ચ હેમન્તે ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| ત્રિવૃતા શર્કરાતુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્| ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિ હપુષાસાતલાકટુરોહિણીઃ| સ્વર્ણક્ષીરી ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્| એષ સર્વર્ત્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્||૯||

ત્રિવૃત્ત્રાયન્ત્યાદિકં સર્વર્ત્તુષુ| એતચ્ચ સ્નિગ્ધાનામેવ વિરેચનં ભવતિ| મલદોષા દુષ્ટવાતવિકારાઃ|| ૯||

Adhikarana rUkShANAM virecanam (10) · Śloka 10

શ્યામાત્રિવૃદ્દુરાલભાહસ્તિપિપ્પલિવત્સકમ્| નીલિની કટુકામુસ્તાશ્રેષ્ઠાયુક્તં સુચૂર્ણિતમ્| રસાજ્યોષ્ણામ્બુભિઃ શસ્તરૂક્ષણામપિ સર્વદા||૧૦||

શ્યામાદિકં નીલિન્યાદિયુક્તં રસાદીનામન્યતમેન રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે| અપિશબ્દઃ પૂર્વસ્માદ્વિશેષઃ| સર્વદા સર્વર્ત્તુષુ|| ૧૦||

Adhikarana tryUShaNAdicUrNam (11) · Śloka 11

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં હિઙ્ગું કાર્ષિકં ત્રિવૃતાપલમ્| સૌવર્ચલાર્ધકર્ષં ચ પલાર્ધં ચામ્લવેતસાત્| તચ્ચૂર્ણં શર્કરાતુલ્યં કણ્ડેનામ્લેન વા પિબેત્| ગુલ્મપાર્શ્વાર્ત્તિનુત્સિદ્ધં જીર્ણે ચાસ્મિન્ રસૌદનમ્||૧૧||

ત્ર્યૂષણાદિકં સિદ્ધં વિરેકેણ દુષ્ટફલં ગુલ્મપાર્શ્વાર્ત્તિનુદ્ભવતિ| ત્ર્યૂષણત્રિફલે સમુદાયે| અમ્લવેતસસ્યાર્ધપલમ્| મણ્ડઃ સ્વચ્છા પેયા| અમ્લઃ કાઞ્જિકમદ્યાદિઃ| રસૌદનો માંસરસમિશ્ર ઓદનઃ||૧૧||

Adhikarana trivRutAdicUrNam (12) · Śloka 12

ત્રિવૃતાત્રિફલાદન્તીસાતલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ| પ્રકલ્પ્ય ચૂર્ણં સપ્તાહં ભાવ્યમામલકાદ્રસે| તદ્યોજ્યં તર્પણે યૂષે પિશિતે રાગયુક્તિષુ||૧૨||

ત્રિવૃતાદિચૂર્ણં સપ્તદિનાન્યામલકરસેન ભાવિતં તર્પણાદિષુ દોષાદ્યપેક્ષયા યોજ્યમ્| તર્પણઃ સક્તવઃ| રાગા બદરમણ્ડાદયઃ|| ૧૨||

Adhikarana siddhaghRutaM kShIra~jca (13) · Śloka 13

તુલ્યામ્લં ત્રિવૃતાકલ્કસિદ્ધં ગુલ્મહરં ઘૃતમ્| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સિદ્ધં સર્પિઃ પયોઽપિ વા||૧૩||

ત્રિવૃદ્ ઘૃતે યથાલાભમમ્લાનિ કાઞ્જિકાદીનિ પૃથક્સ્નેહસમાનિ| ઘૃતં કલ્કપાદમ્| શ્યામાત્રિવૃતયોઃ કષાયે ઘૃતપાકઃ| કલ્કં વિના| કેચિત્તુ સર્વકષાયપાકેષુ કષાયૌષધાત્કલ્કમપીચ્છન્તિ| પયોઽપિ વા શ્યામાત્રિવૃત્કષાયસિદ્ધમ્|| ૧૩||

Adhikarana trivRutAriShTakalpanA (14) · Śloka 14

ત્રિવૃન્મુષ્ટીસ્તુ સનખાનષ્ટૌ દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| પાદશેષં કષાયં તં પૂતં ગુડતુલાયુતમ્| સ્નિગ્ધે સ્થાપ્યં ઘટે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ| લિપ્તે માસે ગતે પીતં પાણ્ડુશ્વયથુગુલ્મજિત્||૧૪||

અષ્ટૌ ત્રિવૃન્મુષ્ટીન્ સનખાનન્તર્નખાન્યત્રાઙ્ગુલિનખા અપિ મુષ્ટૌ પ્રવિશન્તિ| દ્રોણેઽમ્ભસઃ સદ્વાદશાનિ પઞ્ચપલશતાનિ| પાકત્વાચ્ચતુર્ભાગઃ| ક્ષૌદ્રાદિકેન સ્નિગ્ધઘટાલેપઃ|| ૧૪||

Adhikarana trivRutsurA (15) · Śloka 15

સુરા વા ત્રિવૃતાપાદકિણ્વા તત્ક્વાથસંયુતા||૧૫||

અથવૈવમ્ભૂતા સુરાપાણ્ડ્વાદિજિત્| કિમ્ભૂતા ત્રિવૃતા પાદકિણ્વા| ત્રિવૃતાપાદ એવ કિણ્વઃ યસ્યાઃ| સુરાપાદેન ત્રિવૃદ્દેયેત્યર્થઃ| કિણ્વઃ સુરાકલ્કઃ| તત્ક્વાથેન ત્રિવૃત્ ક્વાથેન સંયુતા યુક્તા|| ૧૫||

Adhikarana trivRutsauvIrakam (16) · Śloka 16

યવૈઃ શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથસ્વિન્નૈઃ કુલ્માષમમ્ભસા| આસુતં ષડહં પલ્લે જાતં સૌવીરકં પિબેત્||૧૬||

શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથસ્વિન્નૈર્યવૈઃ કુલ્માષમર્ધસ્વિન્નમાષમમ્ભસા આસુતં ષડહં પલ્લે ધાન્યરાશૌ જાતં સૌવીરકત્વોત્પત્તૌ પેયમ્| એષ સૌવીરકો નિસ્તુષૈઃ ક્રિયતે|| ૧૬||

Adhikarana trivRuttuShodakam (17) · Śloka 17

ભૃષ્ટાન્ વા સતુષાન્ શુષ્કાન્ યવાંસ્તચ્ચૂર્ણસંયુતાન્| આસુરાનમ્ભસા તદ્વત્ પિબેજ્જાતં તુષોદકમ્||૧૭||

ભૃષ્ટાનિત્યાદિના સતુષેણ કૃતં તુષોદકં ભવતિ| ઇતિ ત્રિવૃત્ કલ્પઃ|| ૧૭||

Adhikarana AragvadhAdhikAraH (18) · Śloka 18

જ્વરહૃદ્રોગવાતાસૃગુદાવર્તાદિરોગિષુ| રાજવૃક્ષોઽધિકં પથ્યો મૃદુર્મધુર શીતલઃ| વાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુકુમારે ચ માનવે| યોજ્યો મૃદ્વનપાયિત્વાદ્ વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલઃ||૧૮||

રાજવૃક્ષોઽધિકં જ્વરાદિષુ પથ્યઃ| સ ચ મૃદ્વાદિગુણઃ| બાલાદિષુ મૃદ્વનપાયિત્વાદ્ધેતોશ્ચતુરઙ્ગુલો વિશેષાદ્યોજ્યઃ| તૌ સૌરજાતીયૌ| કર્ણિકારો રાજવૃક્ષઃ પ્રગ્રહઃ કૃતમાલકઃ| આરોગ્યશિમ્બી શમ્યાકો વ્યાધિઘાતોપઘાતકઃ આરગ્વધો દીર્ઘફલો ઘાતશ્ચ ચતુરઙ્ગુલઃ| આરગ્વધસ્તથા ચાન્યો કર્ણિકારેવતસ્તથા|| ૧૮||

Adhikarana tasya kalpanABedAH (19) · Śloka 19

ફલકાલે પરિણતં ફલં તસ્ય સમાહરેત્| તેષાં ગુણવતાં ભારં સિકતાસુ વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાત્ સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદાતપે તતઃ| તતો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય શુચૌપાત્રે નિધાપયેત્| દ્રાક્ષારસેન તં દદ્યાદ્ દાહોદાવર્તપીડિતે| ચતુર્વર્ષે સુખં બાલે યાવદ્ દ્વાદશવાર્ષિકે| ચતુરઙ્ગુલમજ્ઞો વા કષાયે પાયયેદ્ધિમમ્| દધિમણ્ડસુરામણ્ડધાત્રીફલરસૈઃ પૃથક્| સૌવીરકેણ વા યુક્તં કલ્કેન ત્રૈવૃતેન વા| ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધાદ્વા ક્ષીરાદ્યદુદિયાદ્ ઘૃતમ્| મજ્જકલ્કેન ધાત્રીણાં રસે તત્સાધિતં પિબેત્| તદેવ દશમૂલસ્ય કુલત્થાનાં યવસ્ય ચ| કષાયે સાધિતં સર્પિષ્કલ્કૈઃ શ્યામાદિભિઃ પિબેત્| દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞો ગુડં જીર્ણં ચ નિક્ષિપેત્| તમરિષ્ટં સ્થિતં માસં પાયયેત્ પક્ષમેવ વા||૧૯||

તસ્ય સામાન્યેન રાજવૃક્ષસ્ય| ફલકાલે યદાઽસ્ય ફલાનિ ભવન્તિ તદા પરિણતમતિક્રાન્તપાકમેવ ફલમાહરેત્| ન મધ્યમમ્| અકાલેઽપિ ફલસમ્ભવાત્કાલવિશેષણમ્| તેષામિતિ ફલાનામ્| ગુણવતામિતિ દોષરહિતાનામ્| સપ્તરાત્રં સિકતાસુ વાસનમ્| તત આતપે શોષણમ્| તતઃ શુષ્કાણાં મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય તં મજ્જાનં શુચૌ નિર્મલે પાત્રે નિધાપયેત્| દ્રાક્ષેત્યાદિ સુબોધમ્| ચતુરઙ્ગુલમજ્જકષાયં હિમં શીતીભૂતં દધિમણ્ડાદીનામન્યતમેન યુક્તં ત્રિવૃત્કલ્કેન યુક્તં વા પાયયેત્| ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધાત્ ક્ષીરાત્ પ્રમથિતાદ્યદ્ ઘૃતમુદિયાત્ તદ્ ઘૃતં ચતુરઙ્ગુલમજ્જાકલ્કેન સહામલકરસેન સાધિતં પિબેત્| તદેવ ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધક્ષીરજં ઘૃતં દશમૂલાદ્યન્યતમકષાયે શ્યામાદિભિર્વિરેચનદ્રવ્યકલ્કૈઃ સહ સાધિતં પિબેત્| દન્ત્યાઃ ક્વાથે ચતુરઙ્ગુલમજ્જાનં જીર્ણગુડં ચ નિક્ષિપેત્| તં માંસં પક્ષસ્થિતં વાઽઽરિષ્ટં પિબેત્| ઇતિ ચતુરઙ્ગુલકલ્પઃ|| ૧૯||

Adhikarana tilvakakalpaH (20) · Śloka 20

ત્વચં તિલ્વકમૂલસ્ય ત્યક્ત્વાભ્યન્તરવલ્કલમ્| વિશોષ્ય ચૂર્ણયિત્વા ચ દ્બૌ ભાગૌ ગાલયેત્તતઃ| લોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ તૃતીયં તેન ભાવયેત્| કાષાયે દશમૂલસ્ય તં ભાગં ભાવિતં પુનઃ| શુષ્કચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા તતઃ પાણિતલં પિબેત્| મસ્તુમૂત્રસુરામણ્ડકોલધાત્રીપલામ્બુભિઃ||૨૦||

ત્વચમિત્યાદિના તિલ્વકસ્યોચ્યતે| લોધ્રઃ શાબરકસ્તિલ્વસ્તિલકસ્તિલકસ્તથા| રવિદુઃ કાણ્ડહીનશ્ચ મિલ્લીશમ્બરપાદપઃ| અભ્યન્તરવલ્કલઃ અન્તર્ભાગસ્ત્યક્તો યથા ત્વચા| તાં ત્વચં ચૂર્ણયિત્વા તસ્ય ચૂર્ણસ્ય ત્રીન્ ભાગાન્ કુર્યાત્| તતો દ્વૌ ભાગૌ લોધ્રક્વાથેન સ્રાવયેત્| તેન શિષ્ટસ્તૄતીયો ભાગો ભાવ્યઃ| સ એવ પુનર્દશમુલકષાયેણ ભાવ્યઃ| તતઃ શુષ્કચૂર્ણં કૃત્વા તતશ્ચૂર્ણાત્ પાણિતલં કર્ષં મસ્ત્વાદીનામન્યતમેન પિબેત્| કોલૈર્બદરૈર્મૃદિતમમ્બુ તથોક્તમ્| તદ્વદ્ધાત્રીફલાઽમ્બુ|| ૨૦||

Adhikarana tilvakasya kalpanABedAH (21) · Śloka 21

મેષશૃઙ્ગ્યભયાકૃષ્ણાચિત્રકૈઃ ક્વથિતે જલે| મરુજાઃ સુનુયાત્તચ્ચ જાતં સૌવીરકં યદા| ભવેદઞ્જલિના તસ્ય લોધ્રકલ્કં પિબેત્તદા| સુરાં લોધ્રકષાયેણ જાતાં પક્ષસ્થિતાં પિબેત્| તિલ્વ્કસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરઃ| સઘૃતઃ સાધિતો લેહઃ સ ચ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||૨૧||

મરુજાભિર્મેષશૃઙ્ગયાદિક્વથિતજલાસુતાભિઃ સૌવીરકં કુર્ય્યાત્| મરુજાઃ યવાઃ| તત્ સૌવીરકં યદા જાતં ભવેત્તદા તસ્યાઽઞ્જલિના પલચતુષ્ટયેન લોધ્રકલ્કં સામાન્યેનાઽક્ષમાત્રં પિબેત્| મરુજાનાં યવાનાં સુરાવિધાનેન પક્ષજાતાં સુરાં પિબેત્| તિલ્વકકષાયકલ્કેન સહ લેહઃ સુબોધઃ| ઇતિ તિલ્વકકલ્પઃ|| ૨૧||

Adhikarana snuhyadhikAraH (22) · Śloka 22

સુધા ભિનત્તિ દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્| આશ્વેવ કષ્ટવિભ્રંશા નૈવ તાં કલ્પયેદતઃ| મૃદુ કોષ્ઠેઽબલે બાલે સ્થવિરે દીર્ઘરોગિણિ| કલ્પ્યા ગુલ્મોદરગરત્વગ્રોગમધુમેહિષુ| પાણ્ડૌ દૂષીવિષે શોફે દોષવિભ્રાન્તચેતસિ||૨૨||

સુધા મહાન્તમપિ દોષાણાં સઞ્ચયમાઽઽશ્વેવ ભિનત્તિ| કષ્ટવિભ્રંશા તદસમ્યગ્યોગેન કષ્ટા અપાયા ભવન્તીત્યર્થઃ| અતસ્તાં સુધાં નૈવ કસ્યચિત્ કલ્પયેત્| કિં સર્વત્રૈવ સા ન કલ્પ્યા| નૈવમપિ તુ મૃદુકોષ્ઠાદિષ્વેવ| ક્વ તર્હિ સા કલ્પ્યા| ગુલ્માદિષુ|| ૨૨||

Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23

સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા| દ્વિવર્ષા વા ત્રિવર્ષા વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ| તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ| બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ| મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતોઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્| પિબેત્ કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ|૨૩|

સા ચ સુધા તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ કણ્ટકૈઃ સમાચિતા સતી શ્રેષ્ઠા| તાં ચ સુધાં શસ્ત્રેણ પાટયિત્વ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્| નવામભિનવાં ન પાટયેત્| અપિ ચ દ્વિવર્ષાં વા ત્રિવર્ષાં વા| વિશેષેણ શિશિરસ્યાન્તે ક્ષીરં ગૃહ્ણીયાત્| સ્નુહિઃ સુધામહાવૃક્ષૌ ગુડા નિસ્ત્રિંશપત્રકઃ| સમન્તદુગ્ધા ગણ્ડીરો સ્નુગ્વજ્રી વજ્રકણ્ટકઃ| તતોઽનન્તરં બિલ્વાદીનાં મહાપઞ્ચમૂલદ્રવ્યાણાં બૃહત્યોશ્ચૈકશઃ પ્રત્યેકં કષાયેણ સમપરિમાણેન સુધાક્ષીરં મિશ્રયિત્વાઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્| પચેદિત્યર્થઃ| તતોઽઙ્ગારશોષણાનન્તરં ગુટિકાં કૃત્વા મસ્ત્વાદીનામન્યતમેન પિબેત્||૨૩||

Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23

સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા| દ્વિવર્ષા વા ત્રિવર્ષા વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ| તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ| બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ| મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતોઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્| પિબેત્ કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ||૨૩||

સા ચ સુધા તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ કણ્ટકૈઃ સમાચિતા સતી શ્રેષ્ઠા| તાં ચ સુધાં શસ્ત્રેણ પાટયિત્વ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્| નવામભિનવાં ન પાટયેત્| અપિ ચ દ્વિવર્ષાં વા ત્રિવર્ષાં વા| વિશેષેણ શિશિરસ્યાન્તે ક્ષીરં ગૃહ્ણીયાત્| સ્નુહિઃ સુધામહાવૃક્ષૌ ગુડા નિસ્ત્રિંશપત્રકઃ| સમન્તદુગ્ધા ગણ્ડીરો સ્નુગ્વજ્રી વજ્રકણ્ટકઃ| તતોઽનન્તરં બિલ્વાદીનાં મહાપઞ્ચમૂલદ્રવ્યાણાં બૃહત્યોશ્ચૈકશઃ પ્રત્યેકં કષાયેણ સમપરિમાણેન સુધાક્ષીરં મિશ્રયિત્વાઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્| પચેદિત્યર્થઃ| તતોઽઙ્ગારશોષણાનન્તરં ગુટિકાં કૃત્વા મસ્ત્વાદીનામન્યતમેન પિબેત્||૨૩||

Adhikarana snuhIkShIrAdiBistrivRutAdInAM prayogaH (24) · Śloka 24

ત્રિવૃતાદીન્નવ વરાં સ્વર્ણક્ષારીં સસાતલામ્| સપ્તાહં સ્નુક્પયઃ પીતાન્ રસેનાજ્યેન વા પિબેત્| તદ્વદ્ વ્યોષોત્તમાકુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નીન્ ગુડામ્બુના| આદ્યાચ્છ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથં સ્નુક્ક્ષીરઘૃતફાણિતૈઃ| કાસારિરસયૂષાદ્યૈર્યુક્તં વા સ્નુક્પયઃ પિબેતઃ||૨૪||

ત્રિવૃતાદીન્નવ ત્રિવૃચ્છ્યામારાજવક્ષાઽરગ્વધતિલ્વકસુધાશઙ્ખિનીદ્રવન્તીદન્ત્યાખ્યાન્| સાતલાયાઃ પૃથગ્યુક્તિરપિ નિશ્ચિતા| વરા ત્રિફલા| સ્નુક્પયઃ પીતાન્ સુધાક્ષીરભાવિતાન્| વ્યોષાદીન્ તદ્વદિતિ સપ્તાહં સ્નુક્પયઃપીતાન્| શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથં સ્નુહીક્ષીરાદિભિરદ્યાત્| કાસાઽરિરસાદિયુક્તં વા સ્નુક્પયઃ પિબેત્|| ૨૪||

Adhikarana snuhIkShIrasya mRudukoShThe prayogaH (25) · Śloka 25

નિકુમ્ભકુમ્ભશમ્યાકશઙ્ખિનીસપ્તલારજઃ| રાત્રૌ મૂત્રે દિવા ઘર્મે સપ્તાહં સ્થાપયેદિતિ| સ્નુક્ક્ષીરેઽપિ તતસ્તેન માલ્યં વાસોઽવચૂર્ણિતમ્| આજિઘ્રન્ પ્રાવૃણાનશ્ચ મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે||૨૫||

નિમ્કુમ્ભાદીનાં રજઃચૂર્ણં રાત્રૌ ગોમૂત્રે સ્થાપયેત્| દિવા ચ ઘર્મ આતપે શોષયન્ સ્થાપયેત્| સ્નુક્ક્ષીરેઽપિ સપ્તાહમાતપે સ્થાપયેત્| તતસ્તેન ચૂર્ણેન માલ્યમવચૂર્ણિતમાઽઽજિઘ્રન્ વાસશ્ચ પ્રાવૃણ્વાનો મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે| ઇતિ મહાવૃક્ષકલ્પઃ|| ૨૫||

Adhikarana atha saptalAsha~gkhinyoradhikAraH (26) · Śloka 26

નાતિશુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્તુષીકૃતમ્| સપ્તલાયાસ્તથા મૂલં તે તુ તીક્ષ્ણવિકાષિણી| શ્લેષ્મામયોદરગરશ્વયથ્વાદિષુ કલ્પયેત્||૨૬||

શઙ્ખિન્યાઃ ફલં વિરેચનાય ગ્રાહ્યમ્| તચ્ચ નિસ્તુષીકૃતમ્| સપ્તલાયાસ્તુ તથાવિધમેવ મૂલમ્| તે ચ સપ્તલાશઙ્ખિન્યૌ| તીક્ષ્ણત્વગુણયુક્તે વિકાષિણ્યૌ ચ| અત એવ શ્લેષ્મામયાદિષુ કલ્પયેત્| તીક્ષ્ણઃ ક્ષિપ્રકારી| વિકાષી વિકષન્ ધાતુન્ સન્ધિબન્ધાન્ વિમુઞ્ચતિ| એવં તિક્તા શઙ્ખિની ચ દૃઢપાદા વિસર્પણી| નાકુલી ચાક્ષપીડા ચ નેત્રમીલા યશસ્કરી| સાતલા સપ્તલા સારી વિદુલા વિમલાઽમલા| બહુફેના ચર્મકષા ફેના દીપ્તા મરાલિકાઃ|| ૨૬||

Adhikarana tayoH kalpanA (27) · Śloka 27

અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં મદિરાલવણાન્વિતમ્| હૃદ્રોગો વાતકફજે તદ્વદ્ ગુલ્મેઽપિ યોજયેત્| શઙ્ખિનીચૂર્ણભાગૌ દ્વૌ તિલકલ્કસ્ય ચાપરઃ| હરીતકી કષાયેણ તત્તૈલં પીડિતં પિબેત્| અતસીસર્ષપૈરણ્ડકરઞ્જેષ્વપ્યયં વિધિઃ||૨૭||

અક્ષમાત્રમિત્યાદિ સુબોધમ્| તિલાનાં ભાગ એકસ્તત્સમાભ્યાં શઙ્ખિનીચૂર્નભાગાભ્યાં સહાવપીડયેત્| તત્તૈલં હરીતકીક્વાથેન પિબેત્| તિલવદ્ભાગકલ્પનયાઽતસ્યાદીનામપિ પૃથક્પીડિતાનાં તૈલસ્ય હરીતકીકષાયેણ પાનવિધિઃ| ઇતિ સપ્તલાશઙ્ખિન્યોઃ કલ્પઃ|| ૨૭||

Adhikarana atha dantIdravantyoH kalpaH (28) · Śloka 28

દન્તિદન્તસ્થિરસ્થૂલં મૂલં દન્તીદ્રવન્તિજમ્| આતામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાષિ ચ| ગુરુપ્રકોપિવાતસ્ય પિત્તશ્લેષ્મવિલાયનમ્| તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તં સ્વેદયેન્મૃત્યુકુશાન્તરે| શોષયેચ્ચાતપેઽગ્ન્યર્કૌ તતો હ્યસ્ય વિકાષિતામ્| તત્ પિબેન્મસ્તુમદિરાતક્રપીલુરસાસવૈઃ| અભિષ્યણ્ણતનુર્ગુલ્મી પ્રમેહી જઠરી ગરી| ગોમૃગાઽજરસૈઃ પાણ્ડુકૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી||૨૮||

દન્તીદ્રવન્તિજં મૂલં દન્તિદન્તવત્ કરિદન્તવત્ તીક્ષ્ણત્વાદિગુણં ભવતિ| સુબોધમ્| દન્તીશીઘ્રા નિકુમ્ભા સ્યાદુપચિત્રા મુકૂલકઃ| તથોદુમ્બરપર્ણી ચ વિશલ્યા ચ ગુણપ્રિયા| દ્રવન્તી શમ્બરી ચિત્રાન્યગ્રોધા મૂષિકાહ્વયા| પ્રત્યક્શ્રેણી વિષા રણ્ડા પુત્રશ્રેણ્યાખુપર્ણિકા| તદ્દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલં માક્ષિકપિપ્પલીભ્યાં લિપ્તં કુશાદિભિઃ પશ્ચાચ્ચ મૃદા વેષ્ટયિત્વા પુટપાકવત્સ્વેદયેત્| સ્વિન્નં ચાઽઽતપે શોષયેત્| યસ્માત્તસ્ય વિકાષિતાં ધાતુકષણસ્વરૂપત્વમગ્ન્યર્કૌ નાશયતઃ| તન્મૂલં મસ્ત્વાદિભિરભિષ્યણ્ણતનુત્વાદિમાન્ પિબેત્| અભિષ્યણ્ણાન્તઃ ક્લિન્ના તનુર્યસ્ય સ તથોક્તઃ| તદેવ મૂલં પાણ્ડ્વાદિયુક્તઃ ગોમાંસરસાદિના પિબેત્|| ૨૮||

Adhikarana tayossarpistailakalpanA (29) · Śloka 29

સિદ્ધં તત્ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ| વિસર્પવિદ્રધ્યલજીકક્ષ્યાદાહાન્ જયેદ્ ઘૃતમ્| તૈલં તુ ગુલ્મમેહાર્શોવિબન્ધકફમારુતાન્| મહાસ્નેહઃ શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલવ્યથાઃ||૨૯||

તદિતિ દન્ત્યા દ્રવન્ત્યાશ્ચ મૂલસ્ય પરિગ્રહઃ| દશમૂલસ્ય ક્વાથેન ચ દન્તીદ્રવન્તીમૂલકલ્કં દત્વા યદ્ ઘૃતં સિદ્ધં તદ્વિસર્પાદીન્ જયેત્| અલજી પ્રમેહોક્તા પિટકા| કક્ષ્યાનામ ગ્રન્થિરુત્તરે વક્ષ્યતે| અનેનૈવ વિધિના તૈલં પક્વં ગુલ્માદીન્ જયેત્| અનેનૈવ વિધિના મહાસ્નેહઃ સ્નેહચતુષ્ટયં પક્વં શકૃત્ સઙ્ગાદીન્ જયેત્|| ૨૯||

Adhikarana tayorlehavidhAnam (30) · Śloka 30

દન્ત્યા રસેઽજશૃઙ્ગ્યાશ્ચ ગુડક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતઃ| લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહસન્તાપમેહનુત્| વાતતર્ષે જ્વરે પૈત્તે સ્યાત્સ એવાઽજગન્ધયા| દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ પચેદ્ધાત્રીરસે તતઃ| ત્રીનંશાન્ ફાણિતાદ્દ્વૌ ચ ભૃષ્ટસ્તૈલે ઘૃતેઽથવા| શ્યામાદિકલ્કયુક્તોઽયં લેહઃ સિદ્ધં વિરેચનમ્| પથ્યાક્ષદશમૂલાનાં તદ્વલ્લેહાઃ પૃથગ્રસૈઃ||૩૦||

દન્ત્યા મૂલસ્ય પરિગ્રહઃ| દન્તીશૃઙ્ગયોઃ ક્વાથે ગુડાદિકં દત્વા લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહાદિનુચ્ચ ભવતિ| સ એવ દન્તીલેહોઽજગન્ધયા સંયુક્તો વાતતર્ષે પૈત્તે ચ જ્વરે સ્યાત્ સિદ્ધ ઇતિ સમ્બધ્યતે| ધાત્ર્યા આમલકસ્ય રસે સિદ્ધયોર્યુગપદ્દન્તીદ્રવન્તીકૂલયોસ્ત્રીનંશાન્ સમાસ્ત્રયો ભાગાઃ| દ્બૌ ભાગૌ ફાણિતસ્ય| ક્ષુદ્રગુડસ્યેત્યેકતઃ પઞ્ચકદોષાદ્યપેક્ષયા તૈલેન વા ઘૃતેન વા ભૃષ્ટમુભયથાઽપિ શ્યામાદિગણકલ્કેન સંયોજ્ય લેહો વિરેચનં સિદ્ધમ્| ધાત્રીફલરસવચનેનૈવ પ્રકારેણ પૃથગ્ઘરીતક્યાદીનામપિ રસૈર્લેહ્ય ભવન્તિ|| ૩૦||

Adhikarana tayoshcUrNakalpanA (31) · Śloka 31

તયોર્વિડસમં ચૂર્ણં તદ્રસેનૈવ ભાવિતમ્| વિબદ્ધવિશિ વાતોત્થે ગુલ્મે ચામ્લયુતં હિતમ્| મુદ્ગાદિસિદ્ધૈસ્તન્મૂલૈર્યૂષાદીંશ્ચ પ્રકલ્પયેત્| દન્તીદ્રવન્તીમરિચસ્વર્ણક્ષીરીયવાસકમ્| સશુણ્ઠ્યગ્નિકપૃથ્વીકં ચૂર્ણિતં સપ્તવાસરાન્| મૂત્રભાવિતમાજ્યેન પિબેજ્જીર્ણે ચ તર્પણમ્| સર્વદા સર્વરોગેષુ બાલે વૃદ્ધે ચ તદ્ધિતમ્| દુર્ભક્તાજીર્ણપાર્શ્વાર્તિગુલ્મપ્લીહોદરેષુ ચ| ગણ્ડમાલાસુ વાતે ચ પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||૩૧||

તયોર્દન્તીદ્રવન્તીમૂલયોશ્ચૂર્ણં સમેન વિડલવણેન યુક્તં પશ્ચાત્તન્મૂલક્વાથેનૈવ ભાવિતમમ્લૈઃ કાઞ્જિકમદ્યાદિર્ભિયુક્તં વિડ્વિબન્ધે વાતગુલ્મે ચ હિતમ્| મુદ્ગાદિસિદ્ધૈરિતિ સુબોધમ્| એકેનાદિગ્રહણેન ધાન્યાનાં ગ્રહણમ્| દ્વિતીયેનાઽન્નં પ્રકરણાત્| દન્ત્યાદિકં ચૂર્ણિતં સપ્તરાત્રં ચ યેન કેનચિન્મૂત્રેણ ભાવિતં ઘૃતેન તસ્મિન્ જીર્ણે તર્પણં સક્તુમણ્ડં પિબેત્| એતચ્ચ સર્વકાલં સર્વરોગેષુ બાલવૃદ્ધયોશ્ચ દુર્ભુક્તાઽજીર્ણાદિષુ ચ ગણ્ડમાલાદિકે ચ શસ્યતે|| ૩૧||

Adhikarana dantyAdiBirmodakakalpanA (32) · Śloka 32

ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યાત્પલં પલમ્| દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષો પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ| પ્રકલ્પ્ય મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ| ઉષ્ણામ્ભોઽનુપિબન્ ખાદેત્તાન્ સર્વાન્ વિધિનાઽમુન| એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વવ્યાધિનિબર્હણાઃ| વિશેષાદ્ ગ્રહણીપાણ્ડુકણ્ડૂકોઠાઽર્શસાં હિતાઃ| વિરેચને મુખ્યતમા નવૈતે ત્રિવૃતાદયઃ||૩૨||

ગુડાદિકેન મોદકાન્ દશ પ્રકલ્પ્ય દશમે દશમેઽહન્યેકમેકં મોદકમુષ્ણામ્ભોઽનુપિબન્ ખાદેદેવમ્ સર્વાન્| સુબોધમ્| એતે નવ ત્રિવૃતાદયો વિરેચને મુખ્યતમાઃ|| ૩૨||

Adhikarana atha harItakIkalpaH (33) · Śloka 33

હરીતકીમપિ ત્રિવૃદ્વિધાનેનોપકલ્પયેત્| વિશેષાદ્ ગ્રહણીશોફપાણ્ડુમેહોદરાપહામ્| પિબેત્પથ્યાં સસિન્ધૂત્થવિડઙ્ગોષણનાગરામ્| મૂત્રેણ વત્સકાદેર્વા નિર્ય્યૂહેણ હરીતકીમ્| પથ્યાનાગરચૂર્ણં વા સંયુતં નીલિનીફલૈઃ| ગુડેન ભક્ષયેત્તોયં કવોષ્ણં ચ પિબેદનુ||૩૩||

ત્રિવૃત્કલ્પનાભિર્હરીતકીં કલ્પયેત્| યાં પુનઃ પથ્યાં હરીતકી ગ્રહણ્યાદિનાશનસ્વરૂપાં વિશેષાત્ પિબેત્| વિશેષણમેવ હેતુતાં પ્રાપ્તમ્| સિન્ધૂત્થાદિયુક્તાં હરીતકીં મૂત્રેણ વા વત્સકાદિનિર્ય્યૂહેણ વા પિબેત્| પથ્યાનાગરયોશ્ચૂર્ણનીલિનીફલચૂર્ણેન યુક્તં ગુડેન સહ ભક્ષયેત્| પશ્ચાત્ કોષ્ણં તોયં પિબેત્|| ૩૩||

Adhikarana pathyAdiguTikA (34) · Śloka 34

પથ્યાત્રિવૃદ્ધ્યાં ગુટિકાઃ કાર્યાઃ દ્રાક્ષારસાપ્લુતાઃ| માષપ્રમાણાસ્તાઃ શુષ્કા લિહ્યાદ્યક્ષ્મી ઘૃતદ્રુતાઃ| પથ્યાત્રિવૃત્પટ્ષ્ણામ્બુ સર્વશ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||૩૪||

હરીતકીત્રિવૃતોશ્ચૂર્ણેન્ દ્રાક્ષારસાલોડિતેન ગુડિકાઃ કાર્યાઃ| માષપ્રમાણાસ્તાઃ શુષ્કાઃ પ્રયોગકાલેઽવચૂર્ણ્ય ઘૃતેન લિહ્યાદ્રા જયક્ષ્મી| પથ્યાદિકં સર્વત્ર કાલે વિષયે હિતમ્|| ૩૪||

Adhikarana pathyAdimodakam (35) · Śloka 35

સ્નુક્ક્ષીરભાવિતે પથ્યાચૂર્ણે કુર્વીત મોદકાન્| કોલાઽસ્થિમાત્રાઞ્છુષ્કાંશ્ચ નવનીતેન લેહયેત્| ગુલ્મોદરયકૃત્પ્લીહશૂલાનાહવિબન્ધિનઃ||૩૫||

હરીતકીચૂર્ણેન સુધાક્ષીરાલોડિતેન બદરાઽસ્થિપ્રમાણાં ગુટિકાં કૃત્વા શુષ્કાઃ પ્રયોગકાલે નવનીતયુક્તાઃ વૈદ્યો લેહયેત્| ઇતિ હરીતકીકલ્પઃ|| ૩૫||

Adhikarana sukhavirecanayogAH (36) · Śloka 36

લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠં ત્રિકટુકાન્વિતમ્| સુખોદકં ચાઽનુપિબેત્ સુખમેતદ્વિરેચનમ્||૩૬||

ત્રિકટુકયુક્તં કુષ્ઠમેરણ્ડતૈલેન લીઢં સુખોદકાનુપાનં સુખવિરેચનમ્|| ૩૬||

Adhikarana guNA~antaropAdAne yuktiH (37) · Śloka 37

અલ્પસ્યાઽપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાઽલ્પકર્મતામ્| કુર્યાત્ સંશ્લેષવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ||૩૭||

અમીષાં વિરેચનાનાં કોષ્ઠપરાયત્તત્વેન કાર્યકર્ત્તૃત્વમુચ્યતે| અલ્પસ્યાઽપિ માત્રયા બહુકાર્યકર્ત્તૃત્વં કુર્યાત્| કથમેતત્ કર્તું પાર્યત ઇત્યાઽઽહ-સંશ્લેષેત્યાદિ| અલ્પમપિ તીક્ષ્ણેન સંસૃષ્ટં મહાર્થત્વં યાતિ| તથા પ્રભૂતમપિ તીક્ષ્ણેન વિશ્લેષિતમલ્પકર્મતાં યાતિ| કાલાદિભિરપ્યલ્પં મહાકાર્યકરં ભવતિ| બહુ ચ સ્વલ્પકર્મકરમ્| સંસ્કારં તદ્યોગ્યેનગુણાન્તરોત્પાદનમ્| યુક્તિર્વિશિષ્ટૈઃ ક્રમાદિભિર્યોજનમ્|| ૩૭||

Adhikarana virecanAnAM hRudyatvApAdanam (38-39) · Śloka 39

ત્વક્કેસરાઽઽમ્રાતકદાડિમૈલા- સિતોપલામાક્ષિકમાતુલુઙ્ગૈઃ| મદ્યેન તૈસ્તૈશ્ચ મનોઽનુકૂલે- ર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ||૩૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને વિરેચનકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૩૯||

એતાનિ વિરેચનાનિ ત્વગાદિભિર્યુક્તાનિ દેયાનિ| તૈસ્તૈશ્ચ પ્રતિપુરુષં મનોઽનુકૂલૈઃ પ્રિયર્વસ્તુભિર્યુક્તાનિ| યતઃ પ્રિયત્વાત્ પથ્યાદિ યોગાય જાયત ઇતિ|| ૩૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ