2. virēcanakalpaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાથો વિરેચનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana trivRunmukhyAni virecanadravyANi (2) · Śloka 2

વિરેચનદ્રવ્યાણાં મૂલેષુ ત્રિવૃત્| ત્વક્ષુ તિલ્વકઃ| ક્ષીરેષુ સ્નુહી| ફલેષુ હરીતકી પ્રધાનાનિ||૨||

Adhikarana trivRudBedAH guNAshca (3) · Śloka 3

ત્રિવૃતાયાઃ ખલુ દ્વિવિધં મૂલમરુણં શ્યાવઞ્ચ| તત્રારુણં કષાયમધુરં વિપાકે કટુકં રૂક્ષં શ્લેષ્મપિત્તહરં કલ્પના- વિશેષાત્પુનઃ સર્વવ્યાધિપ્રશમનમ્| સુખવિરેચનત્વાત્ શિશુ- સ્થવિરસુકુમારમૃદુકોષ્ઠેષુ પ્રશસ્તં ત્રિવૃચ્છબ્દવાચ્યં ચ| ઇતરદપિ તસ્માદ્ગુણૈઃ કિઞ્ચિદૂનં તીક્ષ્ણં કણ્ઠહૃદયકર્ષણં મૂર્ચ્છાસમ્મોહકૃદાઽઽશુ દોષહરત્વાદ્બહુદોષક્લેશક્ષમક્રૂર- કોષ્ઠેષુ પ્રશસ્તં ત્રિવૃચ્છબ્દવાચ્યં ચ||૩||

Adhikarana trivRunmUlAharaNavidhAnam (4) · Śloka 4

અથ તયોર્મૂલમતિર્યગ્ વિસૃતં ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમા- ઽઽહરેત્| તતસ્ત્વચં શોષયિત્વ સમ્યક્સુગુપ્તં સ્થાપયેત્||૪||

Adhikarana tasya doShAdyapekShayA prayogaH (5) · Śloka 5

તચ્ચૂર્ણં શુણ્ઠીસૈન્ધવયુક્તમમ્લૈર્માંસરસેન વા પિબેદ્વાતા- મયેષુ| ક્ષીરક્ષૌદ્રદ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્યસ્વરસસર્પિઃ સ્વાદુદ્રવ્ય- ક્વાથૈઃ સશર્કરં પિત્તોત્થેષુ| મૂત્રક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારિષ્ટપીલુરસ- ત્રિફલાપઞ્ચકોલક્વાથૈર્વ્યોષચૂર્ણાનુબિદ્ધં કફજેષુ||૫||

Adhikarana vividhAH kalpanAH (6) · Śloka 6

એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈર્યથાસ્વં ઘૃતશર્કરાદ્રાક્ષેક્ષુરસતુગાક્ષી- રીમધુરાણિ માતુલુઙ્ગદાડિમામલકકોલકરમર્દકપિત્થ- રસતક્રામ્લાનિ સૈન્ધવલવણાનિ વ્યોષતીક્ષ્ણાનિ વિવિધ- વેશવારપરિપૂરિતાનિ સહકારરસત્રિજાતનાગકેસરકર્પૂ- રસુરભીણિ લેહગુલિકામોદકભક્ષ્યભોજ્યાન્યુપકલ્પ- યેદિતિ| ભવતિ ચાત્ર- ત્રિવૃત્કલ્કકષાયેણ સાધિતઃ સસિતો હિમઃ| મધુત્રિજાતસંયુક્તો લેહો હૃદ્યં વિરેચનમ્| અજગન્ધા તુગાક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્| ચૂર્ણિતં મધુસર્પિભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે| સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભપિપાસાદાહપીડિતઃ| લિમ્પેદન્તસ્ત્રિવૃતયા દ્વિધા કૃત્વેક્ષુગણ્ડિકામ્| એકીકૃત્ય ચ તત્સ્વિન્નં પુટપાકેન ભક્ષયેત્| ત્વગેલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તૈશ્ચ શર્કરા| ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ| નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્| વિડઙ્ગતણ્ડુલવરાયાવશૂકકણાસ્ત્રિવૃત્| સર્વતોઽર્ધેન તલ્લીઢં મધ્વાજ્યેન ગુડેન વા| ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્| કફવાતકૃતાશ્ચાન્યાન્ પરિમાર્ષ્ટિ મદાન્ બહૂન્||૬||

Adhikarana kalyANako guDaH (7) · Śloka 7

વિદઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્| મરિચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ| દીપ્યકં પઞ્ચલવણં ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્| તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ| ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાન્વિતાન્| પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેત્તતો માત્રામયન્ત્રણઃ| કુષ્ઠાઽર્શઃકામલાગુલ્મમેહોદરભગન્દરાન્| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સઃ| ગુડઃ કલ્યાણકો નામ સર્વર્ત્તુષુ ચ યૌગિકઃ||૭||

Adhikarana vyoShAdiguTikA (8) · Śloka 8

વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્| સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરચ્છર્દિકાસશોષભ્રમક્ષયે| તાપે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તાઃ સર્વવિષેષુ ચ||૮||

Adhikarana RutvanusAraM trivRudyogAH (9) · Śloka 9

ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્| ક્ષૌદ્રક્ષારરસોપેતં વર્ષાકાલે વિરેચનમ્| ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તાશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્| દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે| ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજી સરલં વચામ્| સ્વર્ણક્ષીરી ચ હેમન્તે ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| ત્રિવૃતા શર્કરાતુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્| ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિ હપુષાસાતલાકટુરોહિણીઃ| સ્વર્ણક્ષીરી ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્| એષ સર્વર્ત્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્||૯||

Adhikarana rUkShANAM virecanam (10) · Śloka 10

શ્યામાત્રિવૃદ્દુરાલભાહસ્તિપિપ્પલિવત્સકમ્| નીલિની કટુકામુસ્તાશ્રેષ્ઠાયુક્તં સુચૂર્ણિતમ્| રસાજ્યોષ્ણામ્બુભિઃ શસ્તરૂક્ષણામપિ સર્વદા||૧૦||

Adhikarana tryUShaNAdicUrNam (11) · Śloka 11

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં હિઙ્ગું કાર્ષિકં ત્રિવૃતાપલમ્| સૌવર્ચલાર્ધકર્ષં ચ પલાર્ધં ચામ્લવેતસાત્| તચ્ચૂર્ણં શર્કરાતુલ્યં કણ્ડેનામ્લેન વા પિબેત્| ગુલ્મપાર્શ્વાર્ત્તિનુત્સિદ્ધં જીર્ણે ચાસ્મિન્ રસૌદનમ્||૧૧||

Adhikarana trivRutAdicUrNam (12) · Śloka 12

ત્રિવૃતાત્રિફલાદન્તીસાતલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ| પ્રકલ્પ્ય ચૂર્ણં સપ્તાહં ભાવ્યમામલકાદ્રસે| તદ્યોજ્યં તર્પણે યૂષે પિશિતે રાગયુક્તિષુ||૧૨||

Adhikarana siddhaghRutaM kShIra~jca (13) · Śloka 13

તુલ્યામ્લં ત્રિવૃતાકલ્કસિદ્ધં ગુલ્મહરં ઘૃતમ્| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સિદ્ધં સર્પિઃ પયોઽપિ વા||૧૩||

Adhikarana trivRutAriShTakalpanA (14) · Śloka 14

ત્રિવૃન્મુષ્ટીસ્તુ સનખાનષ્ટૌ દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| પાદશેષં કષાયં તં પૂતં ગુડતુલાયુતમ્| સ્નિગ્ધે સ્થાપ્યં ઘટે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ| લિપ્તે માસે ગતે પીતં પાણ્ડુશ્વયથુગુલ્મજિત્||૧૪||

Adhikarana trivRutsurA (15) · Śloka 15

સુરા વા ત્રિવૃતાપાદકિણ્વા તત્ક્વાથસંયુતા||૧૫||

Adhikarana trivRutsauvIrakam (16) · Śloka 16

યવૈઃ શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથસ્વિન્નૈઃ કુલ્માષમમ્ભસા| આસુતં ષડહં પલ્લે જાતં સૌવીરકં પિબેત્||૧૬||

Adhikarana trivRuttuShodakam (17) · Śloka 17

ભૃષ્ટાન્ વા સતુષાન્ શુષ્કાન્ યવાંસ્તચ્ચૂર્ણસંયુતાન્| આસુરાનમ્ભસા તદ્વત્ પિબેજ્જાતં તુષોદકમ્||૧૭||

Adhikarana AragvadhAdhikAraH (18) · Śloka 18

જ્વરહૃદ્રોગવાતાસૃગુદાવર્તાદિરોગિષુ| રાજવૃક્ષોઽધિકં પથ્યો મૃદુર્મધુર શીતલઃ| વાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુકુમારે ચ માનવે| યોજ્યો મૃદ્વનપાયિત્વાદ્ વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલઃ||૧૮||

Adhikarana tasya kalpanABedAH (19) · Śloka 19

ફલકાલે પરિણતં ફલં તસ્ય સમાહરેત્| તેષાં ગુણવતાં ભારં સિકતાસુ વિનિક્ષિપેત્| સપ્તરાત્રાત્ સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદાતપે તતઃ| તતો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય શુચૌપાત્રે નિધાપયેત્| દ્રાક્ષારસેન તં દદ્યાદ્ દાહોદાવર્તપીડિતે| ચતુર્વર્ષે સુખં બાલે યાવદ્ દ્વાદશવાર્ષિકે| ચતુરઙ્ગુલમજ્ઞો વા કષાયે પાયયેદ્ધિમમ્| દધિમણ્ડસુરામણ્ડધાત્રીફલરસૈઃ પૃથક્| સૌવીરકેણ વા યુક્તં કલ્કેન ત્રૈવૃતેન વા| ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધાદ્વા ક્ષીરાદ્યદુદિયાદ્ ઘૃતમ્| મજ્જકલ્કેન ધાત્રીણાં રસે તત્સાધિતં પિબેત્| તદેવ દશમૂલસ્ય કુલત્થાનાં યવસ્ય ચ| કષાયે સાધિતં સર્પિષ્કલ્કૈઃ શ્યામાદિભિઃ પિબેત્| દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞો ગુડં જીર્ણં ચ નિક્ષિપેત્| તમરિષ્ટં સ્થિતં માસં પાયયેત્ પક્ષમેવ વા||૧૯||

Adhikarana tilvakakalpaH (20) · Śloka 20

ત્વચં તિલ્વકમૂલસ્ય ત્યક્ત્વાભ્યન્તરવલ્કલમ્| વિશોષ્ય ચૂર્ણયિત્વા ચ દ્બૌ ભાગૌ ગાલયેત્તતઃ| લોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ તૃતીયં તેન ભાવયેત્| કાષાયે દશમૂલસ્ય તં ભાગં ભાવિતં પુનઃ| શુષ્કચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા તતઃ પાણિતલં પિબેત્| મસ્તુમૂત્રસુરામણ્ડકોલધાત્રીપલામ્બુભિઃ||૨૦||

Adhikarana tilvakasya kalpanABedAH (21) · Śloka 21

મેષશૃઙ્ગ્યભયાકૃષ્ણાચિત્રકૈઃ ક્વથિતે જલે| મરુજાઃ સુનુયાત્તચ્ચ જાતં સૌવીરકં યદા| ભવેદઞ્જલિના તસ્ય લોધ્રકલ્કં પિબેત્તદા| સુરાં લોધ્રકષાયેણ જાતાં પક્ષસ્થિતાં પિબેત્| તિલ્વ્કસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરઃ| સઘૃતઃ સાધિતો લેહઃ સ ચ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||૨૧||

Adhikarana snuhyadhikAraH (22) · Śloka 22

સુધા ભિનત્તિ દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્| આશ્વેવ કષ્ટવિભ્રંશા નૈવ તાં કલ્પયેદતઃ| મૃદુ કોષ્ઠેઽબલે બાલે સ્થવિરે દીર્ઘરોગિણિ| કલ્પ્યા ગુલ્મોદરગરત્વગ્રોગમધુમેહિષુ| પાણ્ડૌ દૂષીવિષે શોફે દોષવિભ્રાન્તચેતસિ||૨૨||

Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23

સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા| દ્વિવર્ષા વા ત્રિવર્ષા વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ| તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ| બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ| મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતોઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્| પિબેત્ કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ|૨૩|

Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23

સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા| દ્વિવર્ષા વા ત્રિવર્ષા વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ| તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ| બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ| મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતોઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્| પિબેત્ કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ||૨૩||

Adhikarana snuhIkShIrAdiBistrivRutAdInAM prayogaH (24) · Śloka 24

ત્રિવૃતાદીન્નવ વરાં સ્વર્ણક્ષારીં સસાતલામ્| સપ્તાહં સ્નુક્પયઃ પીતાન્ રસેનાજ્યેન વા પિબેત્| તદ્વદ્ વ્યોષોત્તમાકુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નીન્ ગુડામ્બુના| આદ્યાચ્છ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથં સ્નુક્ક્ષીરઘૃતફાણિતૈઃ| કાસારિરસયૂષાદ્યૈર્યુક્તં વા સ્નુક્પયઃ પિબેતઃ||૨૪||

Adhikarana snuhIkShIrasya mRudukoShThe prayogaH (25) · Śloka 25

નિકુમ્ભકુમ્ભશમ્યાકશઙ્ખિનીસપ્તલારજઃ| રાત્રૌ મૂત્રે દિવા ઘર્મે સપ્તાહં સ્થાપયેદિતિ| સ્નુક્ક્ષીરેઽપિ તતસ્તેન માલ્યં વાસોઽવચૂર્ણિતમ્| આજિઘ્રન્ પ્રાવૃણાનશ્ચ મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે||૨૫||

Adhikarana atha saptalAsha~gkhinyoradhikAraH (26) · Śloka 26

નાતિશુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્તુષીકૃતમ્| સપ્તલાયાસ્તથા મૂલં તે તુ તીક્ષ્ણવિકાષિણી| શ્લેષ્મામયોદરગરશ્વયથ્વાદિષુ કલ્પયેત્||૨૬||

Adhikarana tayoH kalpanA (27) · Śloka 27

અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં મદિરાલવણાન્વિતમ્| હૃદ્રોગો વાતકફજે તદ્વદ્ ગુલ્મેઽપિ યોજયેત્| શઙ્ખિનીચૂર્ણભાગૌ દ્વૌ તિલકલ્કસ્ય ચાપરઃ| હરીતકી કષાયેણ તત્તૈલં પીડિતં પિબેત્| અતસીસર્ષપૈરણ્ડકરઞ્જેષ્વપ્યયં વિધિઃ||૨૭||

Adhikarana atha dantIdravantyoH kalpaH (28) · Śloka 28

દન્તિદન્તસ્થિરસ્થૂલં મૂલં દન્તીદ્રવન્તિજમ્| આતામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાષિ ચ| ગુરુપ્રકોપિવાતસ્ય પિત્તશ્લેષ્મવિલાયનમ્| તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તં સ્વેદયેન્મૃત્યુકુશાન્તરે| શોષયેચ્ચાતપેઽગ્ન્યર્કૌ તતો હ્યસ્ય વિકાષિતામ્| તત્ પિબેન્મસ્તુમદિરાતક્રપીલુરસાસવૈઃ| અભિષ્યણ્ણતનુર્ગુલ્મી પ્રમેહી જઠરી ગરી| ગોમૃગાઽજરસૈઃ પાણ્ડુકૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી||૨૮||

Adhikarana tayossarpistailakalpanA (29) · Śloka 29

સિદ્ધં તત્ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ| વિસર્પવિદ્રધ્યલજીકક્ષ્યાદાહાન્ જયેદ્ ઘૃતમ્| તૈલં તુ ગુલ્મમેહાર્શોવિબન્ધકફમારુતાન્| મહાસ્નેહઃ શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલવ્યથાઃ||૨૯||

Adhikarana tayorlehavidhAnam (30) · Śloka 30

દન્ત્યા રસેઽજશૃઙ્ગ્યાશ્ચ ગુડક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતઃ| લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહસન્તાપમેહનુત્| વાતતર્ષે જ્વરે પૈત્તે સ્યાત્સ એવાઽજગન્ધયા| દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ પચેદ્ધાત્રીરસે તતઃ| ત્રીનંશાન્ ફાણિતાદ્દ્વૌ ચ ભૃષ્ટસ્તૈલે ઘૃતેઽથવા| શ્યામાદિકલ્કયુક્તોઽયં લેહઃ સિદ્ધં વિરેચનમ્| પથ્યાક્ષદશમૂલાનાં તદ્વલ્લેહાઃ પૃથગ્રસૈઃ||૩૦||

Adhikarana tayoshcUrNakalpanA (31) · Śloka 31

તયોર્વિડસમં ચૂર્ણં તદ્રસેનૈવ ભાવિતમ્| વિબદ્ધવિશિ વાતોત્થે ગુલ્મે ચામ્લયુતં હિતમ્| મુદ્ગાદિસિદ્ધૈસ્તન્મૂલૈર્યૂષાદીંશ્ચ પ્રકલ્પયેત્| દન્તીદ્રવન્તીમરિચસ્વર્ણક્ષીરીયવાસકમ્| સશુણ્ઠ્યગ્નિકપૃથ્વીકં ચૂર્ણિતં સપ્તવાસરાન્| મૂત્રભાવિતમાજ્યેન પિબેજ્જીર્ણે ચ તર્પણમ્| સર્વદા સર્વરોગેષુ બાલે વૃદ્ધે ચ તદ્ધિતમ્| દુર્ભક્તાજીર્ણપાર્શ્વાર્તિગુલ્મપ્લીહોદરેષુ ચ| ગણ્ડમાલાસુ વાતે ચ પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||૩૧||

Adhikarana dantyAdiBirmodakakalpanA (32) · Śloka 32

ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યાત્પલં પલમ્| દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષો પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ| પ્રકલ્પ્ય મોદકાનેકં દશમે દશમેઽહનિ| ઉષ્ણામ્ભોઽનુપિબન્ ખાદેત્તાન્ સર્વાન્ વિધિનાઽમુન| એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વવ્યાધિનિબર્હણાઃ| વિશેષાદ્ ગ્રહણીપાણ્ડુકણ્ડૂકોઠાઽર્શસાં હિતાઃ| વિરેચને મુખ્યતમા નવૈતે ત્રિવૃતાદયઃ||૩૨||

Adhikarana atha harItakIkalpaH (33) · Śloka 33

હરીતકીમપિ ત્રિવૃદ્વિધાનેનોપકલ્પયેત્| વિશેષાદ્ ગ્રહણીશોફપાણ્ડુમેહોદરાપહામ્| પિબેત્પથ્યાં સસિન્ધૂત્થવિડઙ્ગોષણનાગરામ્| મૂત્રેણ વત્સકાદેર્વા નિર્ય્યૂહેણ હરીતકીમ્| પથ્યાનાગરચૂર્ણં વા સંયુતં નીલિનીફલૈઃ| ગુડેન ભક્ષયેત્તોયં કવોષ્ણં ચ પિબેદનુ||૩૩||

Adhikarana pathyAdiguTikA (34) · Śloka 34

પથ્યાત્રિવૃદ્ધ્યાં ગુટિકાઃ કાર્યાઃ દ્રાક્ષારસાપ્લુતાઃ| માષપ્રમાણાસ્તાઃ શુષ્કા લિહ્યાદ્યક્ષ્મી ઘૃતદ્રુતાઃ| પથ્યાત્રિવૃત્પટ્ષ્ણામ્બુ સર્વશ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્||૩૪||

Adhikarana pathyAdimodakam (35) · Śloka 35

સ્નુક્ક્ષીરભાવિતે પથ્યાચૂર્ણે કુર્વીત મોદકાન્| કોલાઽસ્થિમાત્રાઞ્છુષ્કાંશ્ચ નવનીતેન લેહયેત્| ગુલ્મોદરયકૃત્પ્લીહશૂલાનાહવિબન્ધિનઃ||૩૫||

Adhikarana sukhavirecanayogAH (36) · Śloka 36

લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠં ત્રિકટુકાન્વિતમ્| સુખોદકં ચાઽનુપિબેત્ સુખમેતદ્વિરેચનમ્||૩૬||

Adhikarana guNA~antaropAdAne yuktiH (37) · Śloka 37

અલ્પસ્યાઽપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાઽલ્પકર્મતામ્| કુર્યાત્ સંશ્લેષવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ||૩૭||

Adhikarana virecanAnAM hRudyatvApAdanam (38-39) · Śloka 39

ત્વક્કેસરાઽઽમ્રાતકદાડિમૈલા- સિતોપલામાક્ષિકમાતુલુઙ્ગૈઃ| મદ્યેન તૈસ્તૈશ્ચ મનોઽનુકૂલે- ર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ||૩૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને વિરેચનકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૩૯||