2. jvaranidānam

Adhikarana atha jvaranidAnaM nAma dvitIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો જ્વરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સર્વરોગાણાં સામાન્યેન નિદાનમુક્ત્વા જ્વરાદિવિશેષેણોચ્યતે| તત્રાપિ જ્વરસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પૂર્વમધ્યાય આરભ્યતે| યદ્યપિ પ્રાગ્રૂપસમ્પ્રાપ્ત્યાદિકમુચ્યતે, તથાપિ નિદાનેન પ્રાધાન્યાદ્વયપદેશઃ|| ૧||

Adhikarana jvarasyAShTau kAraNAni (2) · Śloka 2

અષ્ટાભિઃ કારણૈર્જ્વરઃ સઞ્જાયતે| મનુષ્યાણાં પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપાતિતૈરાગન્તુના ચ||૨||

એવં જ્વરસ્યાષ્ટૌ કારણાનિ| આગન્તુકારણસ્ય યદ્યપિ બહુવિધત્વં તથાપ્યાન્યતન્ત્રપ્રસિદ્ધસઙ્ખયાબુરોધેનોક્તમવિશેષેણ| તત્ર પ્રથમમેવ તાવદ્દોષજા નિશ્ચીયન્તે| પશ્ચાદાઽઽગન્તુકારણમ્|| ૨||

Adhikarana jvarasamprAptiH (3) · Śloka 3

તત્ર યથોક્તૈઃ પ્રકોપનવિશેષૈઃ પ્રકુપિતા દોષાઃ પ્રવિશ્યામાશયમૂષ્મણા મિશ્રીભૂયા ઽઽ મમનુગમ્ય રસસ્વેદવાહીનિ સ્ત્રોતાંસિ વિધાય પિત્તં તુ દ્રવત્વાત્તપ્તમિવ જલમનલમુપહત્ય સર્વેઽપિ ચ દોષાઃ પક્તારં સ્વસ્થાનાદ્ બહિર્નિરસ્ય સહ તેન સકલમપિ શરીરમભિસર્પન્તસ્તત્સમ્પર્કાલ્લબ્ધબલેન સ્વેનોષ્મણા નિતરાં દેહોષ્માણમેધયન્તો ઽન્તસ્સ્ત્રોતોમુખપિધાનાત્ સ્તમ્ભમાદધાના બહિરપિ સ્વેદમપહરન્તઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચોપતાપયન્તો જ્વરમભિનિર્વર્ત્તયન્તિ||૩||

તત્ર યથોક્તૈરિત્યાદેર્દોષા જ્વરમભિનિર્વર્તયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| યથોક્તૈઃ પ્રકોપનનિદાનૈસ્તિક્તકટ્વાદિભિઃ ઊષ્માણા આમાશયસ્થેનાઽગ્ન્યભિધાનેન| પિત્તસ્યાયં વિશેષઃ| યદુષ્ણમપિ દ્રવત્ચાદનલસ્ય જાઠરસ્યોપહનનં જલમિવોષ્ણમ્| શેષં સર્વદોષસાધારણમ્| દોષાણાં સ ઊષ્મા યેન પચ્યતે| તથા ચ દોષધાતુષુ સ્વલ્પા અનલભાગાઃ પ્રદર્શિતાઃ| અત્ર ચ પ્રતિરોગમધ્યાયેષુ યત્ પૃથઙ્નિદાનકીર્ત્તનં તદ્વયાધેઃ સ્વરૂપાધિગમનાય ચિકિત્સાકાલે હેતુવિપરીતોઉષધપરિજ્ઞાનાર્થં ચ| સમ્પ્રાપ્તેરપિ કીર્ત્તનં વ્યાધિપરિજ્ઞાનાય| ચિકિત્સાકાલેઽપિ તથા તથાવિધસમ્પ્રાપ્ત્યન્યથાકરણેન તત્સમ્પ્રાપ્તિકસ્ય રોગસ્ય વિનાશો ભવતીતિ પ્રતિબોધનાય ચ| તથા ચ વિપુલમતિવૈદ્યોઉઽપચારસ્વરૂપવિશેષાત્ તત્કાર્યવિશેષાદ્દોષકાર્ય્યવિશેષેભ્યશ્ચ દોષાણાં સમ્પ્રાપ્તોઉ જ્ઞાતાયાં ગૂઢલિઙ્ગસ્યાપિ વ્યાધેઃ સ્વરૂપમધિગચ્છત્યેવ| તથા પ્રતિરોગપ્રદર્શિતાયાઃ સમ્પ્રાપ્તેઃ સ્વાધ્યાયોક્તચ્ચિકિત્સિતાત્ પ્રકારાન્તરેણાપિ યતો વિનાશઃ કર્ત્તું પાર્ય્યતે તતોઽવશ્યમેવ રોગોપશમઃ| સર્વસ્યામપિ ચિકિત્સાયાં સમ્પ્રાપ્તિવિનાશનમેવ પ્રધાનં પ્રયોજનમ્| તથા જ્વરચિકિત્સતે આમાશયસ્થો હત્વગ્નિં સામો માર્ગાન્ પિધાય યત્| વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્કુર્વીત લઙ્ઘનમ્| ઇતિ|| ૩||

Adhikarana jvarapUrvarUpANi (4) · Śloka 4

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ મુખવૈરસ્યમન્નાનભિલાષો ગુરુ- ગાત્રત્વમાલસ્યમલ્પપ્રાણતા ગતિસ્ખલનં નિદ્રાધિક્યમર- તિરસૂયા હિતોપદેશેષુ પ્રદ્વેષો બાલેષુ મધુરેષુ ચ ભક્ષ્ણ્યે- ષ્વમ્લલવણકટુકાભિનન્દનમવિપાકોઽઙ્ગમર્દશ્ચક્ષુષો- રાકુલત્વં સાશ્રુતા જૃમ્ભા વિનામઃ ક્લમો રોમહર્ષઃ શબ્દા- નલામ્બુશીતવાતળચ્છાયાતપેષ્વકસ્માદિચ્છાદ્વેષોઉ ચ| તદ- નન્તરં વ્યક્તિભાવો જ્વરસ્યેતિ||૪||

મુખવૈરસ્યાદીનિ જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપાણ્યુક્તાનિ| અવિશિષ્ટદોષૈર્યદ્યાપિ જ્વરયતિ, તથાપિ ભવિષ્યત્પ્રતીતિર્દોષાનુરોધેનૈવાઽસ્ફુટત્વમલ્પત્વઞ્ચ વિજ્ઞેયમ્| તથાહિ ગુરુગાત્રત્વં ભવિષ્યતિ કફજ્વરે| એવં સર્વત્ર કલ્પ્યમ્| એતાન્યપિ વ્યાધિવિશેષપરિજ્ઞાનાયોપયુજ્યન્તે ચિકિત્સાયૈ ચ| તથા દ્રુષ્ટમાત્ર એવ પૂર્વરુપે તેન નિદાનવિશેષેણ ચ રોગસ્ય સ્વરૂપં પરિચ્છિન્નં ભવતિ| તદા તસ્મિન્કાલ ઉપક્રાન્તો રોગઃ ક્ષિપ્રતરમેવ પ્રશમમાપદ્યતે| કદાચિદ્ દૃષ્ટે પૂર્વરૂપે વિશિષ્ટદોષતા રોગસ્યાનિધિગતા ભવતિ| તત્ર સકલરોગસાધારણરોગવિશેષમાત્રાશ્રયણેનૈવ ચિકિત્સા પ્રયુક્તા કિંસુખાય ન સમ્પદ્યતે ? એતદેન હૃદિ કૃત્વા ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણ વા શબ્દસ્યાનીર્દિષ્ટસ્યાપ્રાધાન્યં પ્રદર્શયિતું લઘ્વશનમપતર્પણં વેત્યત્ર જ્વરપૂર્વરૂપેક્ષુલઘ્વશનસ્ય પ્રાધાન્યં લઙ્ઘનસ્યાપ્રધાન્યં વ્યાખ્યાતમ્| તચ્ચ ભિષક્શાસ્ત્રનિષ્ણાતા નાઙ્ગીકુર્વન્તિ| યતો ન પૂર્વપદર્શનમાત્રેણૈવ ભિષક્ ચિકિત્સાયાં પ્રવર્ત્તતે| અપિતુ નિદાનાદિ કિઞ્ચિજ્જાનાત્યેવ| તતશ્ચ યેન સ્નિગ્ધગુર્વાદિકં કફકારણમુપયુક્તં તસ્યાપતર્પણં ત્યક્ત્વા લઘ્વશનં પ્રધાનં ન ભવતીતિ| ભટ્ટારકેણ તુ પૂર્વરૂપેષુ સકલદોષસાધારણત્વાત્ લઘ્વશનસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્| અલ્પપ્રાણતા ચેષ્ટાસ્વશક્તત્વમ્| અરતિર્ન ક્વચિદવસ્થિતિ| અસૂયા પરસ્ય દોષાવિષ્કરણમ્| હિતોપદેષાદિષુ પ્રદ્વેષઃ| અન્નાદ્યનભિનન્દમવિપાકોઽન્નાદીનામ્| આકુલત્વં સાશ્રુતા ચ ચક્ષુષોરેવ| જૃમ્ભા સન્મુખવિકાસો ગાત્રવિનામઃ| શબ્દાદિષ્વકારણેનૈવેચ્છાતથૈવ પુનર્દ્વેષઃ| તદનન્તરં પ્રાગ્રૂપાણામનન્તરં ક્રમેણ જ્વરસ્ય વ્યક્તીભાવો ભવતિ|| ૪||

Adhikarana vAtajvaralakShaNAni (5) · Śloka 5

ભવતિ ચાત્ર આગમાપગમક્ષોભમૃદુતા વેદનોષ્મણામ્| વૈષમ્યં તત્ર ગાત્રાઙ્ગે તાસ્તાઃ સ્યુર્દેદનાશ્ચલાઃ| પાદયોઃ સુપ્તતા સ્તમ્ભઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટેનં ક્લમઃ| વિશ્લેષ ઇવ સન્ધીનાં સાદ ઊર્વોઃ કટીગ્રહઃ| પૃષ્ઠં ક્ષોદમિવાપ્નોતિ નિષ્પીડ્યત ઇવોદરમ્| ભિદ્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ પાર્શ્વગાનિ વિશેષતઃ| હૃદયસ્ય ગ્રહસ્તોદઃ પ્રાજનેનેવ વક્ષસઃ| સ્કન્ધયોર્મથનં બાહ્વોર્ભેદઃ પીડનમંસયોઃ| અશક્તિર્ભક્ષણે હન્વોર્જૃમ્ભણં કર્ણયોઃ સ્વનઃ| નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોર્મૂર્ધ્નિ વેદના વિરસાસ્યતા| કષાયાસ્યત્વમથવા મલાનામપ્રવર્ત્તનમ્| રૂક્ષારુણત્વગાસ્યાક્ષિનખમૂત્રપુરીષતા| પ્રસેકારોચકાશ્રદ્ધાઽવિપિકાસ્વેદજાગરાઃ| કણ્ઠૌષ્ઠશોષસ્તૃટ્શુષ્કોઉ છર્દિકાસૌ વિષાદિતા| હર્ષો રોમાઙ્ગદન્તેષુ વેપથુઃ ક્ષવથોર્ગ્રહઃ| ભ્રમઃ પ્રલાપો ઘર્મેક્ષા વિનામશ્ચાનિલજ્વરે||૫||

ભવતિ ચાત્રેતિ તન્ત્રારીતિઃ| આગમાપગમેત્યાદ્યનિલજ્વરસ્ય રૂપં ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| વેદનાનામૂષ્મણાં ચ વાતવશાત્ કદાચિદાગમો ભવતિ કદાચિદપગમઃ| અનિત્યસદ્ભાવો વા| કદાચિત્ક્ષોભોભવતિ| કદાચિન્મ્રુદુત્વમ્| અથવા વેદનાદીનાં દેહદેશવિશેષતઃ કાલવિશેષતશ્ચ વૈષમ્યમનેકરૂપત્વં ભવતિ| તત્ર-તત્ર ચ વાય્વાશ્રયેઽઙ્ગે તાસ્તા વાયુકારણા વેદનાશ્ચલાઃ સ્યુઃ| સુબોધમ્| પ્રાજનં પ્રતોદઃ શિરસિ અધિકં વેદના| આસ્ય વિરસત્વં વિશેષાનાખ્યેયદુષ્ટરસત્વમ્| મલાઃ મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયઃ| ત્વગાદીનાં રૂક્ષારુણતા| કાસચ્છર્દિષોઃ શુષ્કત્વં કફાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| વાતજ્વરેઽવશ્યં ક્ષવથોર્ગ્રહઃ| સર્વસ્ય ચ રૂપકીર્ત્તનં વ્યાધિસ્વરૂપવિશેષ પરિજ્ઞાનાય પૃથક્ ચિકિત્સિતપ્રતિવિધાનાય ચ|| ૫||

Adhikarana pittajvaralakShaNAni (6) · Śloka 6

યુગપદ્વયાપ્તિરઙ્ગાનામ્પ્રલાપઃ કટુવક્ત્રતા| નાસાસ્યપાકઃ શીતેચ્છા ભ્રમો મૂર્ચ્છા મદોઽરતિઃ| વિટ્સ્ત્રસં પિત્તવમનં રક્તષ્ઠીવનમમ્લકઃ| રક્તકોઠોદ્ગમઃ પીતહરિતત્વં ત્વગાદિષુ| સ્વેદો નિઃશ્વાસવૈગન્ધ્યમતિતૃષ્ણા ચ પિત્તજે||૬||

યુગપજ્જ્વરવ્યાપ્ત્યાદિ પિત્તજં ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| રક્તાનાં કોઠોનાં સોત્સેધાનાં મણ્ડલાનામુદ્ગમઃ|| ૬||

Adhikarana kaphajvaralakShaNAni (7) · Śloka 7

વિશેષાદરુચિર્જાડ્યં સ્ત્રોતોરોધોઽલ્પવેગતા| પ્રસેકો મુખમાધુર્યં હૃલ્લેપશ્વાસપીનસાઃ| હૃલ્લાસશ્છદનં કાસઃ સ્તમ્ભઃ શ્વૈત્યં ત્વગાદિષુ| અઙ્ગેષુ શીતપિટકાસ્તન્દ્રોદર્દઃ કફોદ્ભવે||૭||

સાતિશયા અરુચિર્જાડ્યાદયો રોગાઃ કફજ્વરે ભવન્તીતિ| અલ્પવેગતા જ્વરસ્ય| હૃદયોત્ક્લેશયુક્તઃ પ્રસેકઃ| છર્દનં યથાસમ્ભવં કફાદીનામ્|| ૭||

Adhikarana sva-svakAle pravRutyAdi ca vAtAdijvarANAM li~ggam (8) · Śloka 8

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા| નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા||૮||

સર્વેષાં વાતાપિત્તકફજ્વરાણાં યથાસ્વં કાલે ગ્રીષ્માપરાહ્નવર્ષાશરન્મધ્યન્દિનશિશિરવસન્તાદિકે પ્રવૃત્તિરથવા વૃદ્ધિર્ભવતિ| ઇદમપિ રૂપં યથા નિદાનત્વેનોક્તાનાં વાતજ્વરે તિક્તાદીનાં પિત્તજ્વરે કટ્વાદીનાં કફજ્વરે મધુરાદીનાં ચાનુપશયોઽસુખાવહત્વં યથાસ્વં વિપરીતાનાં ચોપશયત્વં સુખાનુબન્ધિત્વમિતિ|| ૮||

Adhikarana saMsargajvarasAmAnyalakShaNam (9) · Śloka 9

યથાસ્વં લિઙ્ગસંસર્ગે જ્વરઃ સંસર્ગજોઽપિ ચ||૯||

પૃથગ્દોષાણાં જ્વરણાં લિઙ્ગમુક્ત્વા મિશ્રદોષજાનામુચ્યતેયથાસ્વમિતિ| યથાસ્વં લિઙ્ગમુક્ત્વા સતિ તાવત્ જ્વરસ્તત્સંસર્ગજો વિશેષઃ| તેન વાતપિત્તજ્વરલિઙ્ગમિશ્રીભાવે વાતપિત્તજ્વરે વિજ્ઞેયઃ| વાતકફજ્વરલિઙ્ગસંસર્ગે વાતકફજ્વરશ્ચ| એવં પિત્તકફેઽપીતિ યથાસ્વંશબ્દાર્થઃ| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે|| ૯||

Adhikarana vAtapittajvaralakShaNAni (10) · Śloka 10

શિરોઽર્તિમૂર્ચ્છાભિદદાહમેહા- કણ્ઠાસ્યશોષાઽરતિપર્વભેદાઃ| ઉન્નિદ્રતા તૃડ્ભ્રમરોમહર્ષાઃ જૃમ્ભાઽતિવાક્ત્વં ચ ચલાત્સપિત્તાત્||૧૦||

શિરોર્ત્યાદીનિ વાતપિતજ્વરલક્ષણાનિ|| ૧૦||

Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNAni (11) · Śloka 11

તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ પીનસશ્વસનસકાસવિબન્ધાઃ| શીતજાડ્યાતિમિરભ્રમતન્દ્રાઃ શ્લેષ્મવાતજનિતં જ્વરલિઙ્ગમ્||૧૧||

તાપહાન્યાદીનિ વાતશ્લેષ્મજ્વરલક્ષણાનિ|| ૧૧||

Adhikarana pittashleShmajvaralakShaNAni (12) · Śloka 12

શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થા તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ| મોહસ્તન્દ્રા લિપ્તાતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય||૧૨||

શીતાદ્યવ્યવસ્થાદીનિ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરલક્ષણાનિ પિત્તશ્લેષ્મપ્રવૃત્તિશ્છર્દ્યાઃ|| ૧૨||

Adhikarana sannipAtajvaralakShaNAnyasAdhyatvAdi ca (13) · Śloka 13

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહોઽત્ર ચ મુહુર્મુહઃ| તદ્વચ્છીતં મહાનિદ્રા દિવાજાગરણં નિશિ| સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મુહુઃ સ્વેદોઽતિ નૈવ વા| ગીતનર્ત્તનહાસ્યાદિવિકૃતેહા પ્રવર્ત્તનમ્| સસ્ત્રુતી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી| અક્ષ્ણી પિણ્ડિકા પાર્શ્વમૂર્ધપર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ| સસ્વનોઉ સરુજોઉ કર્ણોઉ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ| પરિદગ્ધાખરાજિહ્વાગુરુસ્ત્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા| રક્તપિત્તકફષ્ઠીવો લોડનં શિરસોઽતિતૃટ્| કોઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્| હૃદ્વચ્યથા મલસંસર્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાઽલ્પશોઽતિ વા| સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતા| દોષાપાકશ્ચિરાત્તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્| સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હૃતોઉજસમ્| વાયુના કફરુદ્ધેન પિત્તમન્તઃ પ્રપીડિતમ્| વ્યવાયિત્વાચ્ચ સોઉક્ષ્મ્યાચ્ચ બહિર્માર્ગં પ્રવર્ત્તતે| તેન હારિદ્રનેત્રત્વં સન્નિપાતોદ્ભવે જ્વરે| દોષે વિબદ્ધે નષ્ટેઽગ્નોઉ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ| અસાધ્યઃ સોઽન્યથાકૃચ્છ્રો ભવેદ્વૈકલ્યદોઽપિ વા||૧૩||

સર્વજ ઇત્યાદિના સન્નિપાતજ્વરો નિર્ણીયતે-સર્વજ ઇતિ| સર્વૈર્લક્ષણૈઃ પૃથક્સંસર્ગોક્તૈઃ| અત્ર ચ સન્નિપાતેઽયં વિશેષઃમુહુર્દાહો મુહુઃ શીતમ્| સુબોધમ્| વિકૃતગીતાદીહાપ્રવર્તનમ્| અક્ષીણિ સસ્ત્રુતીત્યાદિ લક્ષણે| ભુગ્ને કનીનિકાપાઙ્ગયોરતીક્ષ્ણે| પિણ્ડીકાદીનાં રુક્| પરિદગ્ધેવ પરિદગ્ધાજિહ્વાખરસ્પર્શા ચ| ગુર્વઙ્ગતાસ્ત્રસંધિતા ચ ભવતિ| શિરસો લોડનં ચલનમ્| કોઠા નિર્મુખાઃ પિટકાપ્રાયાઃ| માલાનાં સઙ્ગોઽપ્રવૃત્તિઃ| અથવા સમ્પ્રાપ્ત્યાદિવિશેષવશેન સ્તોકસ્તોકં પ્રવૃત્તિઃ અથવાઽપિ પ્રવૃત્તિ| તસ્ય સન્નિપાતસ્યાભિન્યાસહતોઉજસોઉ પર્ય્યાયોઉ| સ ચ સન્નિપાતજ્વરો દોષે વિબદ્ધેઽસ્થિરેઽગ્નોઉ ચ નષ્ટે સતિ સર્વૈર્લક્ષણૈઃ સમ્પૂર્ણો ભવતિ તદાઽસાધ્યઃ| અન્યથા દોષે ચલે બલવતિ ચાઽગ્નાવસમ્પૂર્ણ લક્ષણશ્ચ ભવતિ તદા કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| વૈકલ્યદો વા ભવતિ|| ૧૩||

Adhikarana dAhapUrvashItapUrvasannipAtajvaro, dAhapUrvasya dustaratvaM ca (14) · Śloka 14

અન્યચ્ચ સન્નિપાતોત્થો યત્ર પિત્તં પૃથક્સ્થિતમ્| ત્વચિ કોષ્ઠેઽથવા દાહં વિદધાતિ પુરોઽનુ વા| તદ્વદ્વાતકફૌ શીતં દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ||૧૪||

અન્યચ્ચ સન્નિપાતવિશેષોત્થો જ્વરો યદા દોષૈરેવં સન્નિવિષ્ટૈર્ભવતીતિ| તદૈવંસ્વરૂપો ભવતિ| કીદૃગિત્યુચ્યતે-અન્યચ્ચેતિ| દોષત્રયેઽપિ કુપિતે યત્ર પિત્તં પૃથગ્વર્ત્તતે પૃથગ્વાતકફૌ તદા જ્વરવેગકાલે પૂર્વં દાહં વિદધાતિ પશ્ચાચ્છીતમ્| તદા પુનસ્ત્વચિ વાતકફોઉ વર્ત્તેતે કોષ્ઠે પિત્તં તદા પૂર્વં શીતં વિધત્તઃ પશ્ચાદ્દાહમ્| તયોઃ શીતપૂર્વદાહપૂર્વંયોર્દાહાદિર્દુસ્તરઃ|| ૧૪||

Adhikarana shItapUrvajvare shIte shAnte upadravAH (15) · Śloka 15

શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યન્દિતશોષિતે| શીતે શાન્તેઽમ્લકો મૂર્ચ્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે||૧૫||

શીતાદૌ પુનઃ કોષ્ઠસ્થેનોદીર્ણેન પિત્તેન કફે સ્ત્રાવિતે શોષિતે ચ સતિ શાન્તે પિત્તાધિક્યાદમ્લકાદિકં જાયતે| મૂર્ચ્છા મોહઃ|| ૧૫||

Adhikarana dAhapUrvajvare dAhe shAnte upadravAH (16) · Śloka 16

દાહદૌ પુનરન્તે સ્યુસ્તન્દ્રાષ્ઠીવવમિક્લમાઃ||૧૬||

દાહાદૌ પુનઃ કોષ્ઠે વાતકફોદીર્ણતયા વેગં કૃત્વા દાહે શાન્તે કફકાર્ય્યાણિ તન્દ્રાદીનિ ભવન્તિ| ઇતિ દોષૈઃ સપ્તવિધો જ્વર ઉક્તઃ|| ૧૬||

Adhikarana AgantujvarAH (17) · Śloka 17

આગન્તુરભિઘાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ| ચતુર્ધા............................||૧૭||

આગન્તુસ્ત્વષ્ટમશ્ચતુર્ધા અભિઘાતાદિતઃ|| ૧૭||

Adhikarana abhighAtajajvaranidAnaM samprAptishca (1) · Śloka 1

........ ઽત્ર ક્ષતચ્છેદદાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ||૧||

૦૦

Adhikarana tasya samprAptiH (18) · Śloka 18

શ્રમાચ્ચ તસ્મિન્ પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્| સવ્યથાશોફવૈવર્ણ્યં સરુજં કુરુતે જ્વરમ્||૧૮||

તત્ર ક્ષતાદિભિર્યઃ સોઽભિઘાતજઃ| તસ્મિન્ હિ ક્ષાન્તે પવનઃ સ્વભાવાત્ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ સવ્યથાદિકં જ્વરં કુરુતે| પ્રાયો ગ્રહણં ક્વચિદ્ વ્યભિચારપ્રદર્શનાર્થમ્|| ૧૮||

Adhikarana abhiSha~ggajAH jvarAH (19) · Śloka 19

ગ્રહાવેશોઉષધવિષક્રોધભીશોકકામજઃ| અભિષઙ્ગાદ્ ................................||૧૯||

યો હિ ગ્રહાવેશાદિજો જ્વરઃ સોઽભિષઙ્ગાદ્વિજ્ઞેયઃ| ગ્રહા દેવાદયો વક્ષ્યમાણાઃ|| ૧૯||

Adhikarana grahajajvaralakShaNam (20) · Śloka 20

..............ગ્રહેણાસ્મિન્નકસ્માદ્ધાસરોદને|૨૦|

૦૦

Adhikarana oShadhigandhApariNAmaH (20) · Śloka 20

ઓષધીગન્ધજે મૂર્ચ્છા શિરોરુક્શ્વયથુ ક્ષવઃ|૨૦|

૦૦

Adhikarana viShapariNAmaH (20) · Śloka 20

વિષાન્મૂર્ચ્છાઽતિસારાસ્યશ્યાવતાદાહહૃદ્ગદાઃ|૨૦|

૦૦

Adhikarana krodhapariNAmaH (20) · Śloka 20

ક્રોધાત્ કમ્પઃ શિરોરુક્ ચ|૨૦|

૦૦

Adhikarana bhayashokAbhyAM pralApaH (20) · Śloka 20

પ્રલાપો ભયશોકજે|૨૦|

૦૦

Adhikarana kAmaje vipattiH (20) · Śloka 20

કામાન્મોહોઽરુચિર્દાહો હ્નીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયઃ|૨૦|

૦૦

Adhikarana grahAdijajvareShu doShasa~ggatiH (20) · Śloka 20

ગ્રહાદોઉ સન્નિપાતસ્ય ભયાદોઉ મરુતસ્ત્રયે| કોપઃ ક્રોધે તુ પિત્તસ્ય યોઉ તુ શાપાભિચારજોઉ| સન્નિપાતજ્વરોઉ ઘોરોઉ તાવહ્યતમોઉ મતોઉ||૨૦||

સુબોધમ્ ગ્રહાદૌ ત્રયે ગ્રહૌષધિવિષલક્ષણે સન્નિપાતસ્ય કોપો ભવતિ| ભયાદૌ ત્રયે ભીશોકકામાખ્યે મરુતો વાયોઃ કોપો ભવતિ| ક્રોધે કોપે પિત્તસ્ય કોપઃ| શાપેનાભિચારેણ ચ યૌ જ્વરૌ તૌ સન્નિપાતેન ઘોરૌ ભવતઃ| તૌ ચાતિશયેનાઽસાહ્યૌ મતાવાગકર્ત્તૃણામ્| શાપમપરાધાદ્ગુર્વાદયો વિદધતિ|| ૨૦||

Adhikarana abhicArajajvaralakShaNam (21) · Śloka 21

તત્રાભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્હૂયમાનસ્ય તપ્યતે| પર્વં ચેતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટતૃડ્ભ્રમૈઃ| સદાહમૂર્ચ્છૈર્ગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ| ઇતિ જ્વરોઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ..............||૨૧||

અભિચારે ત્વાઽઽભિચારિકૈર્મન્ત્રૈરમું દહેતિ હૂયમાનસ્ય પ્રથમમેવ ચેતસ્તપ્યતે| તતો દેહઃ| તતો વિસ્ફોટાદિગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં જ્વરો વર્ધતે| ઇતિ દોષાગન્તુભેદાદષ્ટધા જ્વરો દૃષ્ટ આયુર્વેદવિદ્ભિઃ|

Adhikarana jvarasya dvaividhyam (22) · Śloka 22

.............સમાસાદ્ દ્વિવિધસ્તુ સઃ| શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોઽન્તર્બહિરાશ્રયઃ| પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ||૨૨||

એવમપિ ભવન્ સંક્ષેપે દ્વિવિધઃ| શારીરિ માનસ ઇતિ દ્વિવિધઃ| સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણ ઇત્યેવમપિ દ્વિવિધઃ| અન્તરાશ્રયો બહિરાશ્રય ઇત્યેવમપિ| તથા પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામક ઇતિ|

Adhikarana shArIramAnasayossaumyatIkShNayeshca lakShaNam (23) · Śloka 23

પૂર્વં શરીરે શારીરે તાપો મનસિ માનસે| પવને યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્| દાહઃ પિત્તયુતે મિશ્રં મિશ્રે...............||૨૩||

એષાં શારીરાદીનાં પૂર્વં શરીર ઇત્યાદિના લક્ષણમુચ્યતે પુર્વમિતિ| શ્લેષ્મસંયુક્તે પવને પવનસ્ય યોગવાહિત્વાત્ જ્વરે શીતં ભવત્યર્થાત્ સ એવઃ સૌમ્યઃ| એવં પિત્તયુયે પવને દાહઃ| સ જ્વરસ્તીક્ષ્ણઃ| મિશ્રે શ્લેષ્મસંયુતે પિત્તસંયુતે ચ પવને મિશ્રં શીતં દાહં ચ| મિશ્રે તૂત્કર્ષેણ વ્યપદેશાત્ સૌમ્યતીક્ષ્ણદ્વયાદ્વયતિરેકઃ|| ૨૩||

Adhikarana antarAshrayabahirAshrayayorlakShaNam (24) · Śloka 24

..............અન્તઃ સંશ્રયે પુનઃ| જ્વરેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ| બહિરેવ બહિર્વેગે તાપોઽપિ ચ સુસાધતા||૨૪||

અન્તસ્સંશ્રયે જ્વરે અન્તઃ કોષ્ઠેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુઃ| સત્યાપિ સર્વાઙ્ગોપતાપે| બર્હિર્વેગે તુ બહિરેવ તાપો નાઽન્તર્વિકરાઃ| તત્ર ચ સુસાધતા અર્થાલ્લભ્યતેઽન્તર્વેગે દુસ્સાધતેતિ|| ૨૪||

Adhikarana prAkRutavaikRutajvarau sAdhyAsAdhyatva~jca (25) · Śloka 25

અપિ ચ-- વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્| વૈકૃતોઽન્યઃ સદુસ્સાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતોઽનિલાત્||૨૫||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચતે| યથાક્રમેણ વર્ષાસુ યો વાતજો જ્વરઃ સ પ્રાકૃત ઉચ્યતે| તથા શરદિ પિત્તજો જ્વરઃ| વસન્તે કફજશ્ચ| અતઃ ઉક્તાદન્યો વૈકૃતઃ|| ૨૫||

Adhikarana vAtajvarasya duHsAdhatA (26) · Śloka 26

સઃ દુઃસાધો ભવતિ પ્રાયશ્ચ પ્રકૃતોઽનિલાત્| એકમાર્ગક્રિયારમ્ભવ્યતિવૃત્તેર્મહાત્યયાત્||૨૬||

પ્રયોગ્રહણમસાકલ્યાર્થમ્| કથં વાયુના યઃ પ્રાકૃતઃ સ એવ દુઃસાધ્યઃ ઇત્યાહએકમાર્ગ ઇત્યાદિ| એકમાર્ગ ઇત્યાદિ| એકમાર્ગો| એકમાર્ગો યઃ ક્રિયાયા આરમ્ભઃ| તસ્ય વ્યતિવૃત્તેર્વિપર્ય્યાસાત્તથા મહાત્યયાદપિ| વૈકૃતાનાં યદેવ દુઃસાધ્યકારણત્વં તદેવાસ્ય પ્રાકૃતસ્યાપિ સતઃ| જ્વરે તાવત્ પુર્વલઙ્ઘનમુચ્યતે| તન્નૈકવિધમ્| તદ્વાયાવપથ્યમત એવ રોગસ્યાન્યઃ ક્રિયામાર્ગોઽન્યશ્ચ દોષસ્ય| તથા વાયુના પ્રકુપિતેન યદા નિષ્પદ્યતે તતો મહાત્યયાદ્ધેતોર્વાયુના પ્રાકૃતોઽપિ જ્વરઃ દુઃસાધ્યઃ|| ૨૬||

Adhikarana varShAsu duShTamarutajvarotpattiH (27) · Śloka 27

વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્| કુર્યાત્...........................................||૨૭||

યશ્ચ પ્રાકૃતો વાતાદિભિરુક્તઃ સઃ પ્રાધાન્યાપેક્ષયા| યસ્માદ્ દોષાન્તરમપિ તત્રાનુબલં ભવત્યસ્ય પ્રદર્શનાર્થમુચ્યતે| વર્ષાસ્વિત્યાદિ | વર્ષાસુ યદા મારુતિ દુષ્ટો જ્વરં કુર્ય્યાત્| તદા પિત્તશ્લેષ્મભ્યામન્વિતો જ્વરં કુર્ય્યાત્| નાઽનન્વિતઃ તદા જ્વરો વાતિકોઽપ્યવશ્યં પિત્તશ્લેષ્માણૌ સમ્પ્રાપ્ત્યભિમુખૌ ભવતઃ| સહાયબલલાભાત્તુ જ્વરમનુબધ્નતઃ|| ૨૭||

Adhikarana sharadi duShTapittajvarotpattiH (28) · Śloka 28

પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાઽનુબલઃ કફઃ| તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાઽનશનાદ્ધયમ્||૨૮||

શરદિ ચ પિત્તં દુષ્ટં જ્વરં કુર્ય્યાત્| તસ્ય ચ પિત્તસ્ય જ્વરં કર્ત્તુમભ્યુદ્યતસ્ય શરદ્યનુબલઃ કફો ભવતિ| અસ્ય ચોભયસ્ય હેતુદ્વયમ્| તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ| વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતો જ્વરં કુર્ય્યાદિત્યત્ર હેતુઃ કાલસ્ય તથાવિધસ્વભાવત્વમ્| પિતઞ્ચ શરાદિ તસ્ય ચાઽનુબલઃ કફ ઇત્યત્ર હેતુર્વિસર્ગાદિતિ| તત્ર વાતિકે વર્ષાસુ પિત્તશ્લેષ્માનુગતત્વાદનશનાત્ ભયં નાસ્તિ| તથા પૈત્તિકે પિત્તકફાનુબન્ધાત્વાદનશનાદ્ભયં નાસિત| તત્ર લઙ્ઘનં વિધેયમેવેત્યર્થઃ|| ૨૮||

Adhikarana vasante duShTakaphajvarotpattiH (29) · Śloka 29

કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવદનુ||૨૯||

વસન્તે કફો દુષ્ટો જ્વરં કુર્ય્યાત્| તમપિ કફમનુ વાતપિત્તં ભવેત્| પ્રકૃત્યા આદાનાચ્ચેત્યાદિશબ્દાલ્લભ્યતે| તથા કફજેઽપ્યતિલઙ્ઘનાદ્યત્નતો રક્ષેદિત્યર્થાલ્લભ્યતે|| ૨૯||

Adhikarana sAdhyAsAdhyajvaralakShaNam (30) · Śloka 30

બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ| સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ||૩૦||

સાધ્યોઽસાધ્ય ઇતિ દ્વૈવિધ્યમુચ્યતે| બલવત્સ્વલ્પદેષેષુ યો જ્વરોઽનુપદ્રવશ્ચ સ સાધ્યઃ| ઉપદ્રવાઃ પ્રલાપભ્રમાદયઃ| યસ્ત્વસાધ્યઃ સ પ્રક્શારીરે વિકૃતવ્યાધિવિજ્ઞાનીયે સર્વેણ પ્રકારેણોદાહૃતિ 'જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્' ( શા૦-૬.૯૬ ) ઇત્યાદિના|

Adhikarana sAmapacyamAnanirAmajvaralakShaNAni (31) · Śloka 31

જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વમગ્લાનિર્બહુમૂત્રતા| ન પ્રવૃત્તિર્ન વિડ્જીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ| જ્વરવેગોઽધિકં તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ| મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્| જીર્ણતાઽમવિપર્ય્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્||૩૧||

સામો નિરામક ઇતિ દ્વૈવિધ્યમુયતે-જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વમિત્યાદિ| સુબોધમ્| પચ્યમાનતા સામત્વાદન્યા| જીર્ણતા નિરામત્વમ્| સા ચ જીર્ણતા આમલક્ષણાજ્જ્વરોપદર્વતીક્ષ્ણત્વાદેર્વિપરીતાદ્ વિજ્ઞેયા| ન કેવલમત એવ જીર્ણતા વિજ્ઞેયા| યાવત્ સપ્તરાત્રં લઙ્ઘનાચ્ચ જીર્ણતા જ્વરસ્ય વિજ્ઞેયા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ સપ્તમાપદહ્નઃ પૂર્વમામલિઙ્ગાભાવેઽપિ યથાસમ્ભવેન લઙ્ઘનેન લઙ્ઘિતસ્ય જીર્ણજ્વરોક્તં ન કિઞ્ચિદ્વિધેયમ્ | તથા સપ્તાહા દૂર્ધ્વમપ્યામલક્ષણસદ્ભાવે જીર્ણજ્વરરોક્તં પ્રતિષિધ્યતે| ઇત્યુભયમપ્યાઽઽમવિપર્ય્યાસઃ સપ્તરાત્રં લઙ્ઘનં ચ જીર્ણતાલક્ષણમિતિ|

Adhikarana jvarasya prakArAntareNa pa~jcavidhatvam (32) · Śloka 32

જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્| પ્રાયઃ સ સન્નિપાતેન ભૂયસા ત્વપદિશ્યતે| સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચર્થકોઉ||૩૨||

બહુભિર્ભેદૈર્જ્વરસ્ય દ્વૈવિધ્યમુક્ત્વા પ્રકારાન્તરેણ પઞ્ચવિધત્વમુચ્યતે-જ્વર ઇત્યાદિ| એકોઽપિ જ્વરો મલાનાં દુષ્ટાનાં વાતાદીનાં બલવત્વાદબઓઅવત્વાચ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ| મલશબ્દો દોષવાચી| તથા જ્વરકારણદોષકોપેયઃ કાલો નિમિત્તતાં યાતિ તસ્ય બલવત્વાદબલવત્વાચ્ચ પઞ્ચધા ભવતીતિ| તથા ચ પ્રદર્શયિષ્યતે મલાનાં બલાબલમ્| તુલ્યદુષ્યાદિવર્ધિતાઃ સન્તતં કુર્ય્યુરિત્યાદિ| તથા સ પ્રત્યનીકો વિષમં કુર્ય્યાદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિત ઇતિ| કાલોઽપિ યથોત્તરમિત્યાદ્યનન્તરમેવ વક્ષ્યતે| સ પઞ્ચવિધઃ પ્રાયઃ સન્નિપાતેન ભવતિ| અપદિશ્યતે તુ ભૂયસા દોષેણ| વાતિકાદિવિશેષેણ યોઽયં વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ સન્તતાદિઃ સઃ પ્રાયેણ સાન્નિપાતિકો ભવતીતિ પ્રાયોગ્રહણં ક્વચિદ્વ્યભિચારસૂચનાર્થમ્| યથોક્તરૂપેભ્યઃ સન્તતાદિભ્યોઽન્યસ્માત્ પરિદૃશ્યમાનાદવ્યતિરેકઃ| સન્તત ઇત્યાદિના પઞ્ચાનાં નામાન્યુચ્યન્તે|| ૩૨||

Adhikarana teShAM sAmAnyA samprAptiH (33) · Śloka 33

ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્ત્રોતસાં વ્યાપિનો મલાઃ| તાપયન્તુસ્તનું સર્વાઃ તુલ્યદુષ્યાદિવર્ધિતાઃ| બલિનો ગુરવઃ સ્તબ્ધા વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ| સન્તતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાઃ જ્વરકુર્ય્યુઃ સુદુઃ સહમ્||૩૩||

ધાતુમૂત્રેત્યાદિના સન્તતસ્યોત્પત્તિરુચ્યતે| એવમ્ભૂતા મલા દુષ્ટાવાતાદયઃ સન્તતં જ્વરં દુસઃહં કુર્ય્યુરિતિ સમ્બન્ધઃ| ધાત્વા દિવાહિસ્ત્રોતાંસિ વ્યાપિનસ્તથા તુલ્યૈર્દુષ્યાદિભિર્વર્ધિતાઃ| અતએવ નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાઃ| યથા વાતધિકા દોષાઃ દુષ્યેઽસ્થિન| દેશે જાઙ્ગલેઽબલસ્ય પુરુષસ્ય| કાલે વર્ષાસુ| અગ્નવિષમે| વાતપ્રકૃતેર્વૃદ્ધસ્ય હીનસત્વસ્ય રુક્ષાદિસાત્મ્યસ્ય| ઇત્યેવમાદિ| પ્રતિપક્ષૈરખણ્ડિતશક્તિત્વાદ્વલિનઃ| સામત્વાદગુરવઃ| સ્તબ્ધા ઊર્ધ્વમધશ્ચાઽનિઃ સરણાત્| વિશેષેણ રસાશ્રિતા અતિશયને રસાખ્યં ધાતુમાશ્રિતાઃ| રસવદ્રક્તાદીન્ દૂષયન્તીતિ વિશેષગ્રહણામ્ સુદુઃ સહં સુતરામ સહ્યમિતિ|| ૩૩||

Adhikarana tatrAgniveshamatam (34) · Śloka 34

મલાઞ્જ્વરોષ્માધાતૂન્ વા શીઘ્રં ક્ષપયંસ્તતઃ| સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાઽશુદ્ધ્યાઽપિ વાક્રમાત્| વાતપિત્તકફૈઃ સપ્ત દશ દ્વાદશવાસરાન્| પ્રાયોઽનુયાતિ મર્ય્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ| ઇત્યાગ્નિવેશસ્ય મતં........................||૩૪||

તસ્મિશ્ચ સન્તતે જ્વરોષ્મા દૃષ્ટાદૃષ્ટકારણવિશેષવૈચિત્ર્યાત્ સર્વપ્રકારેણ રસાદીનિં શુદ્ધયા કદાચિન્મલં ક્ષપયેત્| અશુદ્ધયા વા રસાદીનાં કદાચિદ્ધાતૂન્ ક્ષયપેત્| ઊષ્મણઃ ક્ષપણધર્મત્વાત્| તતો હેતોર્વાતાદિભિઃ ક્રમાદ્રસાદીનાં શુદ્ધયામલાન્ ક્ષપયન્ સપ્તાદિવાસરાન્ મોક્ષાય મર્ય્યાદામનુયાતિ| રસાદીનાં તુ સર્વા કારાઽશુદ્ધાયા ધાતૂન્ ક્ષપયન્ વધાય મર્ય્યાદામનુયાતિ| જ્વરોષ્મા વાતાધિકઃ સપ્તવાસરાન્| પિત્તાધિકો દશ| શ્લેષ્મકાધિકો દ્વાદશ| ઇતિ ક્રમાર્થઃ| ઇત્યિગ્નિવેશસ્ય મતમ્|| ૩૪||

Adhikarana hArItamatam (35) · Śloka 35

.....................્‌આરીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ| દ્વિગુણા સપ્તમી યાવન્નવમ્યેકાદશી તથા| એષાત્રિદોષમર્ય્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ| શુદ્ધ્યશુદ્ધોઉ જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યનુવર્ત્તતે||૩૫||

હારીતઃ પુનરેવમનુજાનાતિ| ચતુર્દશવાસરાન્ વાતાધિકો મોક્ષાય વધાય વા મર્ય્યાદામનુયાતિ જ્વરોષ્મા| અષ્ટાદશ પિત્તાધિકઝ્| દ્વાવિંશતિઃ શ્લેષ્માધિક ઇતિ| યદા તુ રસાદીનાં મધ્યે કેષાઞ્ચિચ્છુદ્ધિરશુદ્ધિશ્ચ કેષાઞ્ચિત્તદા સન્તતો જ્વરો ન મુઞ્ચતિ| નાપિ શુદ્ધિં સૂત્રોક્તેન પ્રકારેણ ( અ૦ સં૦-૨૬ ) જ્ઞાતવ્યા| ઇતિ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ઇતિ સન્તત ઉક્તઃ|| ૩૫||

Adhikarana viShamajvarotpattiH (36) · Śloka 36

કૃશાનાં વ્યાધિમુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્| અલ્પોઽપિ દોષો દૂષ્યાદેર્લબ્ધ્વાઽન્યરમતો બલમ્| સપ્રત્યનીકો વિષમં કુર્ય્યાદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતઃ||૩૬||

કૃશાનામિત્યાદિના સન્તતાદિર્વિષમજ્વર ઉચ્યતે| યે કૃશા વ્યાધિમુક્તાશ્ચ મિથ્યાહારવિહારસેવિનશ્ચિ તેષામલ્પોઽપિ દોષો દૂષ્યાદીનામન્યતમતો બલં લબ્ધ્વા સપ્રત્યનીકઃ સપ્રતિપક્ષઃ ક્ષયવૃદ્ધિભાક્ વિષમં સન્તતાદિચતુષ્ટયુરૂયં જ્વરં કુરુતે| અથવા કૃશાના મિત્યાદિના 'ભવન્ત્યાહ્નિ ન પઞ્ચમે' ઇત્યેવમન્તેન ગ્રન્થેન સન્તતાદીનાં ચતુર્ણાં જ્વરાણાં સાધારણાં રૂપં સન્તતાચ વિશિષ્ટતા પ્રદર્શતે| કૃશાનામિતિ સ્વાભાવિકદોઉર્બલ્યમ્| વ્યાધિમુક્તાનામિત્યવસ્થાવિશેષકૃતમ્| મિથ્યાહારાદિસેવિનામિત્યાઽઽહારકૃતં ગૃહીતમ્| વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતત્વે સપ્રત્યનીકત્વં હેતુઃ| સદૃશદૂષ્યાદિપ્રસાદાત કદાચિદ્ગૃદ્ધાયાન્વિતઃ| પ્રત્યનીકપ્રસાદાચ્ચ કદાચિત્| ક્ષયાન્વિત ઇતિ| અનેને ચૈતદુક્તં ભવતિ--બલવાન્ દોષો દૂષ્યાદીનાં સર્વેષ સદૃશાનાં બલં લબ્ધ્વા નિષ્પ્રતિપક્ષઃ સન્નવિચ્છિન્નોષ્માણં સન્તતાખ જ્વરમેકરૂપં કુરુતે| તદ્વૈપરીત્યે વિષમં જ્વરં સન્તતાદિકમ્ તત્ર યદા દૂષ્યાદીનિ પ્રભૂતાનિ સદૃશાનિ પ્રાપ્નોતિ ન સર્વાણિ તદ સન્તતજ્વરં કરોતિ| યાનિ ત્વસદૃશાનિ તાનિ પ્રતિપક્ષાણિ| યદા તુ તત ઊનાનિ સદૃશાનિ પ્રાપ્નોતિ તદા ક્રમેણાઽન્યેદ્યુષ્કાદીન્|| ૩૬||

Adhikarana viShamajvarANAM vicchinnasantApatve kAraNam (37) · Śloka 37

સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાસ્યેષુ દૂરદૂરતરેષુ ચ| દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્| યાતિ દેહં ચ નાશેષં ભૂયિષ્ઠં ભેષજેઽપિ ચ| ક્રમોઽયં તેન વિચ્છિન્નઃ સન્તાપે લક્ષ્યતે જ્વરઃ| વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્રિયાકાલોઽનુષઙ્ગવાન્||૩૭||

સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાસ્યેત્યાદિના સન્તતાદીનાં ચતુર્ણાં વિષમજ્વરાણાં વિચ્છિન્નસન્તાપત્વે કારણમુચ્યતે| ઇહ હિ ધાતુવાહીનિ સ્ત્રોતાંસ્યુક્તાનિ| તાનિ ચ પ્રતાનસદૃશાનિ| ક્રમેશ મૂલે-મૂલે સ્થૂલાન્યઽગ્રે સૂક્ષ્માણિ| તત્ર સૂક્ષ્માસ્યેષુ સૂક્ષ્મતરાસ્યેષુ ચ તથા દૂરેષુ દૂરતરેષુ ચ રક્તાદિસ્ત્રોતસ્સુ યદ્યસ્માદલ્પો દોષઃ શનૈર્યાતિ ચિરેણ સ્થાનાં પ્રાપ્નોતિ| નિઃશેષઞ્ચ દેહં ન વ્યાપ્નોતિ| તેન કારણેન કાયવિષમો વિચ્છિન્નસન્તાપો લક્ષ્યતે| અનેનૈતદુક્તમ્| પ્રભૂતો દોષોઽતિસ્થૂલમુખેષુ સ્ત્રોતઃ સુ યદ્યસ્માચ્છીઘ્રં મહાનિમ્નનિકટદેશેષુ ચ ગચ્છન્ સન્તજ્વરમભિનિર્વર્તયતિ| અલ્પસ્તુ દોષઃ સૂક્ષ્મમુખેષુ મહાનિમ્નાદ્દૂરેષુ ચ રક્તાદિમાર્ગેષુ ગચ્છન્ શનૈશ્ચ ગચ્છન્ સન્તતં કુરુતે| તતોઽપ્યલ્પઃ સૂક્ષ્મતરાસ્યેષુ દૂરતરેષુ ચ ગચ્છન્ અન્યેદ્યુમભિનિર્વર્તયતિ| તતોઽપ્યલ્પસ્સૂક્ષ્મતમાસ્યેષુ દૂરતમેષુ ચ ગચ્છન્ અતિમન્દગતિરતિચિરેણ ગચ્છંસ્તૃતીયકમભિનિર્વર્તયતિ| તતોઽપ્યતિશયેન ચતુર્થકો વાચ્યઃ| અત એવ ચ વ્યાપ્તેશ્ચિરેણ દોષસ્ય વેગાત્ સન્તાપસ્ય વિચ્છેદઃ| સન્તતાદોઉ ચ પ્રયુજ્યમાને ભેષજે ભૂયિષ્ઠમયમેવ ક્રમઃ| તેન સન્તતે શીઘ્રં ભેષજેન દોષસ્ય પ્રાપ્તે શીઘ્રં જ્વર ઉપશામ્યતિ| સન્તાતાદોઉ તુ ક્રમેણ દોષસ્ય દૂરદૂરતરસ્ત્રોતોઽનુગતત્વાત્| તથૈવ ભેષજેન ચિરેણ ચિરતરેણ ચોપશમઃ| ભૂયિષ્ઠગ્રહણં બાહુલ્યોપલક્ષણાર્થમ્| તેન કિઞ્ચિદ્ભેષજં પ્રથમમેવ રસસ્ત્રોતાંસિ પ્રાપ્ય સકલં શરીરં પ્રાપ્નેતિ| કિઞ્ચિદ્ભેષજં પ્રથમમેવ રસસ્ત્રોતાંસિ પ્રાપ્યઃ સકલં શરીરં પ્રાપ્નોતિ| કિઞ્ચિતુ ધાતુક્રમેણ દૂરતરાણિ સ્ત્રોતાંસિ ગત્વેતિ| તેન યતો હેતોર્વિચ્છિન્નસન્તાપસ્તત એવ વિષમો નૈકરૂપઃ| અતશ્ચ વિષમો યતો વિષમારમ્ભક્રિયા કાલોઽનુષઙ્ગવાન્| અનેનૈતદ્દર્શયતિ-યથા સન્તતઃ સ્વેન રૂપેણ દુઃસાધ્યઃ તથા સન્તતાદ્વિપરીતરૂપોઽપિ વિષમોઽનેન રૂપેણ દુઃસાધ્ય તથા સન્તતદ્વિપરીતરુપોઽપિ વિષમોઽનેન રુપેણ દુઃસાધ્ય એવ| તેન વિષમ ઇત્યાસ્યાઃ સંજ્ઞાયાઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમનેકરુપતા કૃછ્રસાધ્યતા ચ| વિષમઃ અસમઃ આરમ્ભઃ પ્રથમા પ્રવૃત્તિર્યસ્ય સ વિષમારમ્ભઃ| યથા ચતુર્થકે| કફેન હેતુના પૂર્વં જઙ્ઘાભ્યાં પ્રભાવં દર્શયેત્| શિરસશ્ચાનિલાત્પૂર્વં પ્રભાવં દર્શયેત્| ઇતિ વિષમારમ્ભઃ| વિષમા ક્રિયા યત્ર દોષસ્ય|ઔષધસ્ય વા| દોષસ્ય યથા ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્ન ઇત્યાદિ ઔષધસ્ય પ્રભાવં દર્શયેત્| ઇતિ ઇત્યાદોઔષધસ્ય યથા ચિકિત્સિત ( અ સં ચિ- ૨ )| માસં મેધ્યમમન્નેન સહ સેવિત્વોલ્લિદ્ ઇત્યત્ર વિષમત્વં સન્તર્પણમપતર્પણઞ્ચ| વિZષમકાલોઽનિયતપૂર્વાહ્ણાદ્યાગમકાલઃ| તથા વ યઃ સન્તર્પણઞ્ચ| વિષમકાલોઽનિયતપૂર્વાહ્ણાદ્યાગમકાલઃ| તથા ચ યઃ સન્તતાદિરેકસ્મિન્નહનિ પૂર્વાહ્ણે મતઃ સોઽન્યસ્મિન્નપરાઽહ્ણેઽપિ ભવન્ દૃષ્ટ ઇત્યેતત્ ત્રયં વિષમસંજ્ઞાયા હેતુઃ| અનુષઙ્ગાવાન્ યઃ સ્વલ્પેનૈવ હેતુના નિવૃત્તઃ પુનરનુષજ્યતે| એતદપિ સંજ્ઞાહેતુઃ|| ૩૭||

Adhikarana doSheNa cirAjjvarotpAdane hetuH (38) · Śloka 38

યથોત્તરં મન્દગતિર્મન્દશક્તિતર્યથા યથા| કાલેનાપ્નોતિ સદૃશાન્ સ રસાદીંસ્તથા તથા| દોષો જ્વરયતિ ક્રુદ્ધશ્ચિરાચ્ચિરતરેણ ચ||૩૮||

દોષસ્ય મન્દગતિત્વે ચ મન્દશક્તિતાયાં ચ કારણમુક્ત્વા સિદ્ધરૂપેણોચ્યતે-યથોત્તરમિત્યાદિ| યથોત્તરં ધાતુઃ સ્ત્રોતસ્સુ મન્દગતિઃ સન્ દોષો મન્દશક્તિશ્ચ યથા-યથા ચિરતરાદિકેન કાલેન સદૃશાન્ રસાદીન્ પ્રાપ્નોતિ તથા-તથા ક્રુદ્ધઃ સન્ ચિરાચ્ચિરતરાચ્ચ જ્વરયતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-પ્રથમમેવ રસવાહીનિ સ્ત્રોતાંસિ સ્થૂલમુખાનિ પ્રાપ્ય વપુર્વ્યાપ્તિમભિનિર્વર્ત્ય સકલદૂષ્યાદિસાદૃશ્યાત્ સન્તતમભિનિર્વર્તયતિ| યદા તુ દૂરસૂક્ષ્મસ્ત્રોતો ગમનાપેક્ષા દોષસ્યાઽસદૃશદૂષ્યલબ્ધિરપ્રાપ્તિશ્ચ તદાવિચ્છિન્નસન્તાપં સન્તતમ્| તથા ચ વાતાશ્રયો દોષ ઇત્યાદિ વક્ષ્યતે|| ૩૮||

Adhikarana doShabIjaprasare dRuShTAntaH (39) · Śloka 39

ભૂમોઉ સ્થિતં જલૈઃ સિક્તં કાલમેવ પ્રતીક્ષતે| અઙ્કુરાય યથા બીજં દોષબીજં રુજે તથા||૩૯||

અસ્યૈવાર્થસ્ય સ્ફુટીકરણાય ભૂમોઉ સ્થિતમિત્યાદિના દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે| સ્વકારણસામગ્રીસમ્પન્નં શાલિબીજાઙ્કુરાય યથાઽવશ્યં કાલમપેક્ષતે| તેન તથૈવ દોષબીજં રુજે કાલમપેક્ષતે| ભૂમ્યા દોષાશ્રયસ્ય સાદૃશ્યમ્| જલસેકેન સાદૃશ્યં દૂષ્યસ્ય તેનૈતદક્તં ભવતિ-યાવદ્યાવતા કાલેન સદૃશદૂષ્યાદિકં દોષો લભતે તાવત્તાવતા જ્વરાખ્યાં રુજાં જનયતીતિ|| ૩૯||

Adhikarana viShamajvarANAM pravarttanapraNAlIH (40) · Śloka 40

વેગં કૃત્વા વિષં યદ્વદ્વાઽઽશયે લીયતેઽબલમ્| કુપ્યત્વાપ્તબલં ભૂયઃ કાલે દોષવિષં તથા||૪૦||

વેગં કૃત્વેત્યાદિના રુક્પ્રશમે પુનર્ભાવે ચ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે| યથા વિષં વેગં કૃત્વા અબલં સદ્ આશયે સ્વે સ્થાને લીયતે| પુનશ્ચ સદૄશકારણવશાદાઽઽપ્તબલં સદ્વેગાય સ્વે કાલે કુપ્યતિ, તદ્વદ્દોષવિષમપિ|| ૪૦||

Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (41) · Śloka 41

એવં જ્વરાઃ પ્રવર્તન્તે વિષમાઃ સન્તતાદયઃ| દોષઃ પ્રવર્ત્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્ બલી| નિવર્ત્તતે પુનશ્ચૈષ પ્રત્યનીકબલાબલઃ||૪૧||

એવમિત્યાદિના સૂક્ષ્મેત્યાદ્યુક્તં વિષમજ્વરસ્મ્પ્રાપ્તિં નિગમયતિ|

Adhikarana lInadoShajvarasya kArshyAdikRutatvam (42) · Śloka 42

ક્ષીણે દોષે જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે| લીનત્વાત્ કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાધાતિ સઃ||૪૨||

ક્ષીણોદોષોઇત્યાદિના ઉક્તવિશિષ્ટામન્તરાનિવૃત્તિં નિગમયતિ| વેગં કૃત્વા દોષે ક્ષીણે જ્વરઃ સૂક્ષ્મઃ સન્ રસાદિણુલીયતે| લીનત્વાચ્ચ કાર્શ્યદીનાઽઽદધાતિ| નૈવ સ્થાસ્થ્યમ્|| ૪૨||

Adhikarana pa~jcamadine jvarAsambhave hetuH (43) · Śloka 43

અતિલીનોઽતિમન્દત્વાદ્ભવત્યાહ્નિ ન પઞ્ચમે||૪૩||

લીન પ્રસઙ્ગેનાગતમપેક્ષ્યોચ્યતે-અતિલીન ઇત્યાદિ| એવં કસ્યચિદાઽઽશઙ્કા ભવતિ| યથા મજ્જાશ્રિતે દોષે ચતુર્થે દિવસે જ્વરો ભવતિ| એવં શુક્રસ્થિતે દોષે પઞ્ચમે કશ્ચિત્ પઞ્ચમે પ્રાપ્તેન કશ્ચિત્ પઞ્ચમે વિષમજ્વરો દૃષ્ટ ઇતિ તાં પ્રત્યુચ્યતે| અતિલીનઃ સન્નતિમન્દગતિશ્ચ સંસ્કારભ્રંશાદપચયાચ્ચ દોષો જ્વરં નાઽઽભિનિર્વર્ત્તયતિ| અનેનૈવ ષષ્ઠાદિષુ શઙ્કા નિરસ્તા| મજ્જાનં યાવત્પ્રાપ્તશ્ચતુર્થો યાવદ્દોષસ્ય શક્તિતર્ભવત્યત્ર સ્વભાવો હેતુઃ| યત્તુ શુક્રસ્થે જ્વરે તમસો દર્શનાદિલક્ષણમુક્તં તચ્છુક્રમેવાધિષ્ઠાય દોષસ્ય જ્વરકારણત્વમ્| ન તુ ધાતુવ્યાપ્તિક્રમેણેતિ|| ૪૩||

Adhikarana santatajvaraH (44) · Śloka 44

દોષો રક્તાશ્રયાઃ પ્રાયઃ કરોતિ સન્તતં જ્વરમ્| અહોરાત્રસ્ય સ દ્વિ સ્યાત્........................||૪૪||

અનન્તરં સ્ન્ન્તતાદીનાં વિશેષ ઉચ્યતે| પ્રાયો બાહુલ્યેન| રક્તાશ્રયો દોષઃ સન્તતજ્વરં કરોતિ| પ્રાયોગ્રહણં રસાશ્રિતત્વપ્રતિષેધનિવારણાય| રસાશ્રિતત્વસ્ય સકલજ્વરસાધારણત્વાત્| એવં સર્વેષુ જ્વરેષુ વાચ્યમ્| સઃ ચ સન્તતઃ અહોરાત્રસ્ય મધ્યે દ્વૌ વારૌ સ્યાત્|| ૪૪||

Adhikarana anyedyuShkajvaraH (45) · Śloka 45

............................સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ| તસ્મિન્ માંસવહા નાડી.............................||૪૫||

અન્યેદ્યુઃ પુનરહોરાત્રસ્ય સકૃદેકવારં વેગં કરોતિ| તસ્મિન્ દોષા માંસવહા નાડીરાશ્રિતાઃ|| ૪૫||

Adhikarana tRutIyakajvaraH (46) · Śloka 46

............................ મેદોનાડીસ્તૃતીયકે| ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ| સ પૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ||૪૬||

તૃતીયકે મેદોવહા નાડીરાશ્રિતા| પિત્તાનિલાદધિકાન્મૂર્ધ્નઃ ગ્રાહી ભવતિ| તત્ર ચાઽઽગન્તુત્વાતુ દોષસ્ય વૈષમ્યમ્| કફપિત્તાત્ ત્વધિકાત્ ત્રિકસ્ય ગ્રીવાસન્ધેર્ગ્રાહી ભવતિ| અનિલાકફાતુ સ જ્વરઃ પૃષ્ઠસ્ય ગ્રાહી| સ ચ તૃતીયક એકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ| સર્વસ્ય દોષસ્યાગન્તુત્વાદલ્પબલત્વમ્|| ૪૬||

Adhikarana caturthakajvaraH (47) · Śloka 47

ચતુર્થકો મલે મેદો મજ્જાસ્થ્યન્યતમસ્થિતે| મજ્જસ્થ એવેત્યપરે પ્રભાવં સ તુ દર્શયેત્| દ્વિધા કફેન જઙ્ઘાભ્યાં પ્રથમં શિરસોઽનિલાત્| ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાત્ સન્નિપાતેન સમ્ભવાત્| તુલ્યોચ્છ્રાયાચ્ચ દોષાણાં દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ||૪૭||

ચતુર્થકો જ્વરો દોષમેદ આદ્યન્યતમસ્થે ભવતિ| કદાચિન્મેદસ્થે અથવા મજ્જસ્થે અથવા અસ્થિસ્થ ઇતિ| અપરે પુનરાચાર્ય્યા મજ્જસ્થ એવ દોષે| ચતુર્થકો દ્વિધા પ્રભાવં દર્શયેત્| કફેનાઽધિકેન પૂર્વં જઙ્ઘાભ્યાં પ્રભાવં દર્શયેત્| અનિલાત્તુ પૂર્વં શિરસઃ| રોગસ્વભાવાત્ પિત્તસ્યાનુદ્રેકઃ| ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાદિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૭||

Adhikarana caturthakaviparyayajvaraH (48) · Śloka 48

અસ્થિનજ્જોભયગતે ચૌર્થકવિપર્ય્યયઃ| ત્રિધા દ્વયહં જ્વરયતિ દિનમેકં તુ મુઞ્ચતિ||૪૮||

ચર્થુકવિપર્ય્યયો નામ્ના જ્વરોઽસ્થિમજ્જાખ્યોભયગદોષે ભવતિ| અસ્ય ચ દોષાશ્રયાનતિવૃત્તેર્દિનસઙ્ખયાનતિક્રમાચ્ચોહેશચતુર્થકાન્તર્ભાવઃ| કેવલમુભયાશ્રયત્વં દ્વયહં જ્વરણં ચ વિશેષઃ| સ ચતુર્થકવિપર્ય્યસ્ત્રિધા ભવતિ| વોતાઽધિકેન પિત્તેનશ્લેષ્મણા વા| તુ ચતુર્થકવત્ દ્વિધા| તચ્ચ ત્રિવિધં પ્રાથમ્યવૈષમ્યાભાવતપૂર્વવત્ પ્રભાવમુખેન નોક્તમ્| કેવલં દોષલક્ષણદર્શનેન બોદ્ધવ્યમ્| ઇત્યુક્તાઃ સન્તતાદયો જ્વરાઃ|| ૪૮||

Adhikarana doShAdibalAbalavatvena jvarasambhavaH (49) · Śloka 49

બલાબલેન દોષાણામન્નચેષ્ટાદિજન્મના| જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદા તદા||૪૯||

એષાઞ્ચ સન્તતાદીનામેવંરૂપતા દૃષ્ટા યત્સન્તતાદ્યન્યતમરૂપો ભૂત્વાઽન્યતમરૂપો ભવતીતિ પૃષ્ટ ઇદમાહ-બલાબલેનેત્યાદિ દોષાણામન્નચેષ્ટાદિજન્મના બલાબલેન મનસશ્ચ બલાબલેન પૂર્વ જન્મકૃતસ્ય ચ કર્મણાં બલાબલેન તદા તદા જ્વરઃ સ્યાત્| એવ મુક્તં ભવતિ=દોષોઽબલઃ સન્તતાદ્યન્યતમભૂમિકાસ્થોઽન્નાદ્ય ન્યતમસ્માત્ બલં લબ્ધ્વા પૂર્વાં પૂર્વાતરાં વા ભૂમિકામાસાદયતિ| તથા બલવાન્ દોષોઽન્ન્દ્યન્યતમજન્મના અબલવત્વેન પૂર્વાં પૂર્વતરાં વા ભૂમિકામપહાયોત્તરામુત્તરાં વા ગૃહ્ણતિ| આદિગ્રહણાત્ દેશ કાલાદીનાં ગ્રહણમ્| મનશ્ચ બલવદ્દોષજ્વરહાનિકૃદિતિ વક્ષ્યતે|| ૪૯||

Adhikarana rasadhAtugatajvaralakShaNam (50) · Śloka 50

ઉત્ક્લેશો ગોઉરવં દૈન્યં ભઙ્ગોઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્| અરોચકો વમિઃ સાદઃ સર્વસ્મિન્ રસગે જ્વરે||૫૦||

ઉત્ક્લેશ ઇત્યાદિના રસાદ્યાશ્રયવિશેષે જ્વરસ્ય લક્ષણમુચ્યતે રસગે જ્વરે સર્વસ્મિન્ વાતાદિસમ્ભવે ઉત્ક્લેશાદીનિ ભવન્તિ||

Adhikarana raktagatajvaralakShaNam (51) · Śloka 51

રક્તનિષ્ઠીવનમ્ તૃષ્ણા રક્તોષ્ણપિટકોદ્ગમઃ| દાહારાગભ્રમમદપ્રલાપા રક્તસંશ્રિતે||૫૧||

રક્તનિષ્ઠીવનાદીનિ રક્તસ્યે મદો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ ( અ. સં. નિ - ૬ )|

Adhikarana mAMsagatajvaralakShaNam (52) · Śloka 52

તૃડ્ગ્લાનિઃ સૃષ્ટવર્ચસ્ત્વગર્ન્દાહો ભ્રમસ્તમઃ| દોઉર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે...........||૫૨||

માંસસ્થે તૃડાદીનિ|| ૫૨||

Adhikarana medogatajvaralakShaNam (53) · Śloka 53

.............................. મેદસિ સ્થિતે| સ્વેદોઽતિતૃષ્ણા વમનં સ્વગન્ધસ્યાઽસહિષ્ણુતા| પ્રલાપો ગ્લાનિરુચિઃ..........................||૫૩||

મેદસ્થે સ્વેદાદીનિ| સ્વેદઃ શરીરોદ્ભવઃ|| ૫૩||

Adhikarana asthigatajvaralakShaNam (54) · Śloka 54

.............. અસ્થિસ્થે ત્વસ્થિભેદબનમ્| દોષપ્રવૃત્તિરૂર્ધ્વાધઃ શ્વાસાઙ્ગક્ષેપકૂજનમ્||૫૪||

અસ્થિસ્થે અસ્થિભેદાદીનિ| ઊર્ધ્વમધશ્ચ પ્રવૃત્તિદોઉષસ્ય કફાદેઃ|

Adhikarana majjagatajvaralakShaNam (55) · Śloka 55

અન્તર્દાહો બહિશ્શૈત્યં શ્વાસો હિધ્મા ચ મજ્જને||૫૫||

મજ્જગતેઽન્તર્દાહાદીનિ|| ૫૫||

Adhikarana shukragatajvaralakShaNam (56) · Śloka 56

તમસોદર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા| શુક્રપ્રવૃત્તિર્મૃત્યુશ્ચ જાયતે શુક્રસંશ્રયે||૫૬||

શુક્રસંશ્રયે જ્વરે તમસો દર્શનાદીનિ જાયન્તે|| ૫૬||

Adhikarana dhAtugatajvarANAM duHsAdhyatvam (57) · Śloka 57

ઉત્તરોત્તરદુઃસાધ્યાઃ પઞ્ચાત્રાઽન્ત્યોઉ તુ વર્જયેત્||૫૭||

અત્ર ધાત્વાશ્રયેષુ પૂર્વાદુત્તરોત્તર દુઃસાધ્યઃ| રસાશ્રિતો દુઃસાધ્યઃ| તતોઽપિ રક્તસમાશ્રિતઃ| તતો મેદઃ સંશ્રયઃ| તતોઽસ્થિત ઇત્યર્થઃ| અન્ત્યૌ મજ્જશુક્રસંશ્રયૌ વર્જયત્| ચરકાચાર્ય્યસ્તુ મજ્જ્જગતસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમૃચ્છતી ( ચ ચિ - ૩.૮૩ )|

Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ| મન્દજ્વરઃ પ્રલેપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ|૫૮|

૦૦

Adhikarana vAtabalAsakajvara lakShaNam (58) · Śloka 58

નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શીતઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ| સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદ્વાતવલાસકઃ|૫૮|

૦૦

Adhikarana hAridrakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

હરિદ્રાભેકવર્ણાભસ્તદ્વર્ણઃ યઃ પ્રમેહતિ| સ વૈ હારિદ્રકો નામ જ્વરભેદોઽન્તકઃ સ્મૃતઃ|૫૮|

૦૦

Adhikarana rAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

કફવાતોઉ સમોઉ યસ્ય હીનપિત્તસ્ય દેહિનિઃ| તીક્ષ્ણો વા યદિ મન્દો જાયતે રાત્રિકો જ્વરઃ|૫૮|

૦૦

Adhikarana pUrvarAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

દિવાકરા પીતબલે વ્યાયામાચ્ચ વિશોષિતે| શરીરે નિયતં વાતાજ્જ્વરઃ સ્યાત્ પૂર્વરાત્રિકઃ|૫૮|

૦૦

Adhikarana shItajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

આમાશયે યદા દુષ્ટે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યવસ્થિતે| તદાર્ધં શીતલં દેહે ત્વર્ધઞ્ચોષ્ણં પ્રજાયતે|૫૮|

૦૦

Adhikarana dAhajvaralakShaNam (58) · Śloka 58

કાયે પિત્તં યદા શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ| ઊષ્ણત્વં તેન દેહસ્ય શીતત્વં કરપાદયોઃ||૫૮||

પ્રલિમ્પન્નિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૫૮||

Adhikarana jvaramokShakAlIna lakShaNAni (59) · Śloka 59

ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે વિલીયતે| તતો નરઃ શ્વસન્ સ્વિદ્યન્ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે| વેપતે પ્રલપત્યુષ્ણૈશ્શીતૈશ્ચાઽઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ| વિસંજ્ઞો જ્વરવેગાર્ત્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે| સદોષશબ્દં ચ શકૃદ્દ્રવં સૃજતિ વેગવત્||૫૯||

સર્વસ્મિશ્ચ જ્વરે જ્વરકારણો દોષઃ જ્વરમોક્ષકાલે ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ વિલીયતે| તતો ધાતુપ્રક્ષોભાદનન્તરમિદં કુરુતે| શ્વસન્નિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૫૯||

Adhikarana vigatajvaralakShaNAni (60-61) · Śloka 61

દેહો લઘુવ્યપગતક્લમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસોઉષ્ઠવમવ્યથત્વમ્| સ્વેદઃ ક્ષવઃ પ્રકૃતિયોગિમનોઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગતજ્વરલક્ષણાનિ||૬૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતોઉ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસ્ય નિદાનસ્થાનો જ્વરનિદાનંનામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૬૧||

દેહલઘુત્વાદીનિ વિગતજ્વરસ્ય પુરુષસ્ય લક્ષણાનિ| સ્વેદઃ શરીરજઃ|| ૬૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને દ્વિતીયોધ્યાયઃ