Adhikarana atha jvaranidAnaM nAma dvitIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ജ്വരനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വരോഗാണാം സാമാന്യേന നിദാനമുക്ത്വാ ജ്വരാദിവിശേഷേണോച്യതേ| തത്രാപി ജ്വരസ്യ പ്രാധാന്യാത് പൂര്വമധ്യായ ആരഭ്യതേ| യദ്യപി പ്രാഗ്രൂപസമ്പ്രാപ്ത്യാദികമുച്യതേ, തഥാപി നിദാനേന പ്രാധാന്യാദ്വയപദേശഃ|| ൧||
Adhikarana jvarasyAShTau kAraNAni (2) · Śloka 2
അഷ്ടാഭിഃ കാരണൈര്ജ്വരഃ സഞ്ജായതേ| മനുഷ്യാണാം പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സംസൃഷ്ടൈഃ സന്നിപാതിതൈരാഗന്തുനാ ച||൨||
अष्टाभिः कारणैर्ज्वरः सञ्जायते| मनुष्याणां पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपातितैरागन्तुना च||२||
🔊 Audio coming soon
ഏവം ജ്വരസ്യാഷ്ടൌ കാരണാനി| ആഗന്തുകാരണസ്യ യദ്യപി ബഹുവിധത്വം തഥാപ്യാന്യതന്ത്രപ്രസിദ്ധസങ്ഖയാബുരോധേനോക്തമവിശേഷേണ| തത്ര പ്രഥമമേവ താവദ്ദോഷജാ നിശ്ചീയന്തേ| പശ്ചാദാऽऽഗന്തുകാരണമ്|| ൨||
Adhikarana jvarasamprAptiH (3) · Śloka 3
തത്ര യഥോക്തൈഃ പ്രകോപനവിശേഷൈഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാഃ പ്രവിശ്യാമാശയമൂഷ്മണാ മിശ്രീഭൂയാ ऽऽ മമനുഗമ്യ രസസ്വേദവാഹീനി സ്ത്രോതാംസി വിധായ പിത്തം തു ദ്രവത്വാത്തപ്തമിവ ജലമനലമുപഹത്യ സര്വേऽപി ച ദോഷാഃ പക്താരം സ്വസ്ഥാനാദ് ബഹിര്നിരസ്യ സഹ തേന സകലമപി ശരീരമഭിസര്പന്തസ്തത്സമ്പര്കാല്ലബ്ധബലേന സ്വേനോഷ്മണാ നിതരാം ദേഹോഷ്മാണമേധയന്തോ ऽന്തസ്സ്ത്രോതോമുഖപിധാനാത് സ്തമ്ഭമാദധാനാ ബഹിരപി സ്വേദമപഹരന്തഃ സര്വേന്ദ്രിയാണി ചോപതാപയന്തോ ജ്വരമഭിനിര്വര്ത്തയന്തി||൩||
तत्र यथोक्तैः प्रकोपनविशेषैः प्रकुपिता दोषाः प्रविश्यामाशयमूष्मणा मिश्रीभूया ऽऽ ममनुगम्य रसस्वेदवाहीनि स्त्रोतांसि विधाय पित्तं तु द्रवत्वात्तप्तमिव जलमनलमुपहत्य सर्वेऽपि च दोषाः पक्तारं स्वस्थानाद् बहिर्निरस्य सह तेन सकलमपि शरीरमभिसर्पन्तस्तत्सम्पर्काल्लब्धबलेन स्वेनोष्मणा नितरां देहोष्माणमेधयन्तो ऽन्तस्स्त्रोतोमुखपिधानात् स्तम्भमादधाना बहिरपि स्वेदमपहरन्तः सर्वेन्द्रियाणि चोपतापयन्तो ज्वरमभिनिर्वर्त्तयन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര യഥോക്തൈരിത്യാദേര്ദോഷാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| യഥോക്തൈഃ പ്രകോപനനിദാനൈസ്തിക്തകട്വാദിഭിഃ ഊഷ്മാണാ ആമാശയസ്ഥേനാऽഗ്ന്യഭിധാനേന| പിത്തസ്യായം വിശേഷഃ| യദുഷ്ണമപി ദ്രവത്ചാദനലസ്യ ജാഠരസ്യോപഹനനം ജലമിവോഷ്ണമ്| ശേഷം സര്വദോഷസാധാരണമ്| ദോഷാണാം സ ഊഷ്മാ യേന പച്യതേ| തഥാ ച ദോഷധാതുഷു സ്വല്പാ അനലഭാഗാഃ പ്രദര്ശിതാഃ| അത്ര ച പ്രതിരോഗമധ്യായേഷു യത് പൃഥങ്നിദാനകീര്ത്തനം തദ്വയാധേഃ സ്വരൂപാധിഗമനായ ചികിത്സാകാലേ ഹേതുവിപരീതോഉഷധപരിജ്ഞാനാര്ഥം ച| സമ്പ്രാപ്തേരപി കീര്ത്തനം വ്യാധിപരിജ്ഞാനായ| ചികിത്സാകാലേऽപി തഥാ തഥാവിധസമ്പ്രാപ്ത്യന്യഥാകരണേന തത്സമ്പ്രാപ്തികസ്യ രോഗസ്യ വിനാശോ ഭവതീതി പ്രതിബോധനായ ച| തഥാ ച വിപുലമതിവൈദ്യോഉऽപചാരസ്വരൂപവിശേഷാത് തത്കാര്യവിശേഷാദ്ദോഷകാര്യ്യവിശേഷേഭ്യശ്ച ദോഷാണാം സമ്പ്രാപ്തോഉ ജ്ഞാതായാം ഗൂഢലിങ്ഗസ്യാപി വ്യാധേഃ സ്വരൂപമധിഗച്ഛത്യേവ| തഥാ പ്രതിരോഗപ്രദര്ശിതായാഃ സമ്പ്രാപ്തേഃ സ്വാധ്യായോക്തച്ചികിത്സിതാത് പ്രകാരാന്തരേണാപി യതോ വിനാശഃ കര്ത്തും പാര്യ്യതേ തതോऽവശ്യമേവ രോഗോപശമഃ| സര്വസ്യാമപി ചികിത്സായാം സമ്പ്രാപ്തിവിനാശനമേവ പ്രധാനം പ്രയോജനമ്| തഥാ ജ്വരചികിത്സതേ ആമാശയസ്ഥോ ഹത്വഗ്നിം സാമോ മാര്ഗാന് പിധായ യത്| വിദധാതി ജ്വരം ദോഷസ്തസ്മാത്കുര്വീത ലങ്ഘനമ്| ഇതി|| ൩||
Adhikarana jvarapUrvarUpANi (4) · Śloka 4
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി മുഖവൈരസ്യമന്നാനഭിലാഷോ ഗുരു- ഗാത്രത്വമാലസ്യമല്പപ്രാണതാ ഗതിസ്ഖലനം നിദ്രാധിക്യമര- തിരസൂയാ ഹിതോപദേശേഷു പ്രദ്വേഷോ ബാലേഷു മധുരേഷു ച ഭക്ഷ്ണ്യേ- ഷ്വമ്ലലവണകടുകാഭിനന്ദനമവിപാകോऽങ്ഗമര്ദശ്ചക്ഷുഷോ- രാകുലത്വം സാശ്രുതാ ജൃമ്ഭാ വിനാമഃ ക്ലമോ രോമഹര്ഷഃ ശബ്ദാ- നലാമ്ബുശീതവാതഴച്ഛായാതപേഷ്വകസ്മാദിച്ഛാദ്വേഷോഉ ച| തദ- നന്തരം വ്യക്തിഭാവോ ജ്വരസ്യേതി||൪||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि मुखवैरस्यमन्नानभिलाषो गुरु- गात्रत्वमालस्यमल्पप्राणता गतिस्खलनं निद्राधिक्यमर- तिरसूया हितोपदेशेषु प्रद्वेषो बालेषु मधुरेषु च भक्ष्ण्ये- ष्वम्ललवणकटुकाभिनन्दनमविपाकोऽङ्गमर्दश्चक्षुषो- राकुलत्वं साश्रुता जृम्भा विनामः क्लमो रोमहर्षः शब्दा- नलाम्बुशीतवातऴच्छायातपेष्वकस्मादिच्छाद्वेषोउ च| तद- नन्तरं व्यक्तिभावो ज्वरस्येति||४||
🔊 Audio coming soon
മുഖവൈരസ്യാദീനി ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപാണ്യുക്താനി| അവിശിഷ്ടദോഷൈര്യദ്യാപി ജ്വരയതി, തഥാപി ഭവിഷ്യത്പ്രതീതിര്ദോഷാനുരോധേനൈവാऽസ്ഫുടത്വമല്പത്വഞ്ച വിജ്ഞേയമ്| തഥാഹി ഗുരുഗാത്രത്വം ഭവിഷ്യതി കഫജ്വരേ| ഏവം സര്വത്ര കല്പ്യമ്| ഏതാന്യപി വ്യാധിവിശേഷപരിജ്ഞാനായോപയുജ്യന്തേ ചികിത്സായൈ ച| തഥാ ദ്രുഷ്ടമാത്ര ഏവ പൂര്വരുപേ തേന നിദാനവിശേഷേണ ച രോഗസ്യ സ്വരൂപം പരിച്ഛിന്നം ഭവതി| തദാ തസ്മിന്കാല ഉപക്രാന്തോ രോഗഃ ക്ഷിപ്രതരമേവ പ്രശമമാപദ്യതേ| കദാചിദ് ദൃഷ്ടേ പൂര്വരൂപേ വിശിഷ്ടദോഷതാ രോഗസ്യാനിധിഗതാ ഭവതി| തത്ര സകലരോഗസാധാരണരോഗവിശേഷമാത്രാശ്രയണേനൈവ ചികിത്സാ പ്രയുക്താ കിംസുഖായ ന സമ്പദ്യതേ ? ഏതദേന ഹൃദി കൃത്വാ ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണ വാ ശബ്ദസ്യാനീര്ദിഷ്ടസ്യാപ്രാധാന്യം പ്രദര്ശയിതും ലഘ്വശനമപതര്പണം വേത്യത്ര ജ്വരപൂര്വരൂപേക്ഷുലഘ്വശനസ്യ പ്രാധാന്യം ലങ്ഘനസ്യാപ്രധാന്യം വ്യാഖ്യാതമ്| തച്ച ഭിഷക്ശാസ്ത്രനിഷ്ണാതാ നാങ്ഗീകുര്വന്തി| യതോ ന പൂര്വപദര്ശനമാത്രേണൈവ ഭിഷക് ചികിത്സായാം പ്രവര്ത്തതേ| അപിതു നിദാനാദി കിഞ്ചിജ്ജാനാത്യേവ| തതശ്ച യേന സ്നിഗ്ധഗുര്വാദികം കഫകാരണമുപയുക്തം തസ്യാപതര്പണം ത്യക്ത്വാ ലഘ്വശനം പ്രധാനം ന ഭവതീതി| ഭട്ടാരകേണ തു പൂര്വരൂപേഷു സകലദോഷസാധാരണത്വാത് ലഘ്വശനസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തമ്| അല്പപ്രാണതാ ചേഷ്ടാസ്വശക്തത്വമ്| അരതിര്ന ക്വചിദവസ്ഥിതി| അസൂയാ പരസ്യ ദോഷാവിഷ്കരണമ്| ഹിതോപദേഷാദിഷു പ്രദ്വേഷഃ| അന്നാദ്യനഭിനന്ദമവിപാകോऽന്നാദീനാമ്| ആകുലത്വം സാശ്രുതാ ച ചക്ഷുഷോരേവ| ജൃമ്ഭാ സന്മുഖവികാസോ ഗാത്രവിനാമഃ| ശബ്ദാദിഷ്വകാരണേനൈവേച്ഛാതഥൈവ പുനര്ദ്വേഷഃ| തദനന്തരം പ്രാഗ്രൂപാണാമനന്തരം ക്രമേണ ജ്വരസ്യ വ്യക്തീഭാവോ ഭവതി|| ൪||
Adhikarana vAtajvaralakShaNAni (5) · Śloka 5
ഭവതി ചാത്ര ആഗമാപഗമക്ഷോഭമൃദുതാ വേദനോഷ്മണാമ്| വൈഷമ്യം തത്ര ഗാത്രാങ്ഗേ താസ്താഃ സ്യുര്ദേദനാശ്ചലാഃ| പാദയോഃ സുപ്തതാ സ്തമ്ഭഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടേനം ക്ലമഃ| വിശ്ലേഷ ഇവ സന്ധീനാം സാദ ഊര്വോഃ കടീഗ്രഹഃ| പൃഷ്ഠം ക്ഷോദമിവാപ്നോതി നിഷ്പീഡ്യത ഇവോദരമ്| ഭിദ്യന്ത ഇവ ചാസ്ഥീനി പാര്ശ്വഗാനി വിശേഷതഃ| ഹൃദയസ്യ ഗ്രഹസ്തോദഃ പ്രാജനേനേവ വക്ഷസഃ| സ്കന്ധയോര്മഥനം ബാഹ്വോര്ഭേദഃ പീഡനമംസയോഃ| അശക്തിര്ഭക്ഷണേ ഹന്വോര്ജൃമ്ഭണം കര്ണയോഃ സ്വനഃ| നിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോര്മൂര്ധ്നി വേദനാ വിരസാസ്യതാ| കഷായാസ്യത്വമഥവാ മലാനാമപ്രവര്ത്തനമ്| രൂക്ഷാരുണത്വഗാസ്യാക്ഷിനഖമൂത്രപുരീഷതാ| പ്രസേകാരോചകാശ്രദ്ധാऽവിപികാസ്വേദജാഗരാഃ| കണ്ഠൌഷ്ഠശോഷസ്തൃട്ശുഷ്കോഉ ഛര്ദികാസൌ വിഷാദിതാ| ഹര്ഷോ രോമാങ്ഗദന്തേഷു വേപഥുഃ ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ ഘര്മേക്ഷാ വിനാമശ്ചാനിലജ്വരേ||൫||
भवति चात्र आगमापगमक्षोभमृदुता वेदनोष्मणाम्| वैषम्यं तत्र गात्राङ्गे तास्ताः स्युर्देदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टेनं क्लमः| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्| भिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः| निस्तोदः शङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्त्तनम्| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता| प्रसेकारोचकाश्रद्धाऽविपिकास्वेदजागराः| कण्ठौष्ठशोषस्तृट्शुष्कोउ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः| भ्रमः प्रलापो घर्मेक्षा विनामश्चानिलज्वरे||५||
🔊 Audio coming soon
ഭവതി ചാത്രേതി തന്ത്രാരീതിഃ| ആഗമാപഗമേത്യാദ്യനിലജ്വരസ്യ രൂപം ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| വേദനാനാമൂഷ്മണാം ച വാതവശാത് കദാചിദാഗമോ ഭവതി കദാചിദപഗമഃ| അനിത്യസദ്ഭാവോ വാ| കദാചിത്ക്ഷോഭോഭവതി| കദാചിന്മ്രുദുത്വമ്| അഥവാ വേദനാദീനാം ദേഹദേശവിശേഷതഃ കാലവിശേഷതശ്ച വൈഷമ്യമനേകരൂപത്വം ഭവതി| തത്ര-തത്ര ച വായ്വാശ്രയേऽങ്ഗേ താസ്താ വായുകാരണാ വേദനാശ്ചലാഃ സ്യുഃ| സുബോധമ്| പ്രാജനം പ്രതോദഃ ശിരസി അധികം വേദനാ| ആസ്യ വിരസത്വം വിശേഷാനാഖ്യേയദുഷ്ടരസത്വമ്| മലാഃ മൂത്രശകൃത്സ്വേദാദയഃ| ത്വഗാദീനാം രൂക്ഷാരുണതാ| കാസച്ഛര്ദിഷോഃ ശുഷ്കത്വം കഫാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| വാതജ്വരേऽവശ്യം ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ| സര്വസ്യ ച രൂപകീര്ത്തനം വ്യാധിസ്വരൂപവിശേഷ പരിജ്ഞാനായ പൃഥക് ചികിത്സിതപ്രതിവിധാനായ ച|| ൫||
Adhikarana pittajvaralakShaNAni (6) · Śloka 6
യുഗപദ്വയാപ്തിരങ്ഗാനാമ്പ്രലാപഃ കടുവക്ത്രതാ| നാസാസ്യപാകഃ ശീതേച്ഛാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ മദോऽരതിഃ| വിട്സ്ത്രസം പിത്തവമനം രക്തഷ്ഠീവനമമ്ലകഃ| രക്തകോഠോദ്ഗമഃ പീതഹരിതത്വം ത്വഗാദിഷു| സ്വേദോ നിഃശ്വാസവൈഗന്ധ്യമതിതൃഷ്ണാ ച പിത്തജേ||൬||
युगपद्वयाप्तिरङ्गानाम्प्रलापः कटुवक्त्रता| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्त्रसं पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||६||
🔊 Audio coming soon
യുഗപജ്ജ്വരവ്യാപ്ത്യാദി പിത്തജം ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| രക്താനാം കോഠോനാം സോത്സേധാനാം മണ്ഡലാനാമുദ്ഗമഃ|| ൬||
Adhikarana kaphajvaralakShaNAni (7) · Śloka 7
വിശേഷാദരുചിര്ജാഡ്യം സ്ത്രോതോരോധോऽല്പവേഗതാ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം ഹൃല്ലേപശ്വാസപീനസാഃ| ഹൃല്ലാസശ്ഛദനം കാസഃ സ്തമ്ഭഃ ശ്വൈത്യം ത്വഗാദിഷു| അങ്ഗേഷു ശീതപിടകാസ്തന്ദ്രോദര്ദഃ കഫോദ്ഭവേ||൭||
विशेषादरुचिर्जाड्यं स्त्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः| हृल्लासश्छदनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटकास्तन्द्रोदर्दः कफ़ोद्भवे||७||
🔊 Audio coming soon
സാതിശയാ അരുചിര്ജാഡ്യാദയോ രോഗാഃ കഫജ്വരേ ഭവന്തീതി| അല്പവേഗതാ ജ്വരസ്യ| ഹൃദയോത്ക്ലേശയുക്തഃ പ്രസേകഃ| ഛര്ദനം യഥാസമ്ഭവം കഫാദീനാമ്|| ൭||
Adhikarana sva-svakAle pravRutyAdi ca vAtAdijvarANAM li~ggam (8) · Śloka 8
കാലേ യഥാസ്വം സര്വേഷാം പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിരേവ വാ| നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശായിതാ||൮||
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता||८||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാം വാതാപിത്തകഫജ്വരാണാം യഥാസ്വം കാലേ ഗ്രീഷ്മാപരാഹ്നവര്ഷാശരന്മധ്യന്ദിനശിശിരവസന്താദികേ പ്രവൃത്തിരഥവാ വൃദ്ധിര്ഭവതി| ഇദമപി രൂപം യഥാ നിദാനത്വേനോക്താനാം വാതജ്വരേ തിക്താദീനാം പിത്തജ്വരേ കട്വാദീനാം കഫജ്വരേ മധുരാദീനാം ചാനുപശയോऽസുഖാവഹത്വം യഥാസ്വം വിപരീതാനാം ചോപശയത്വം സുഖാനുബന്ധിത്വമിതി|| ൮||
Adhikarana saMsargajvarasAmAnyalakShaNam (9) · Śloka 9
യഥാസ്വം ലിങ്ഗസംസര്ഗേ ജ്വരഃ സംസര്ഗജോऽപി ച||൯||
यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजोऽपि च||९||
🔊 Audio coming soon
പൃഥഗ്ദോഷാണാം ജ്വരണാം ലിങ്ഗമുക്ത്വാ മിശ്രദോഷജാനാമുച്യതേയഥാസ്വമിതി| യഥാസ്വം ലിങ്ഗമുക്ത്വാ സതി താവത് ജ്വരസ്തത്സംസര്ഗജോ വിശേഷഃ| തേന വാതപിത്തജ്വരലിങ്ഗമിശ്രീഭാവേ വാതപിത്തജ്വരേ വിജ്ഞേയഃ| വാതകഫജ്വരലിങ്ഗസംസര്ഗേ വാതകഫജ്വരശ്ച| ഏവം പിത്തകഫേऽപീതി യഥാസ്വംശബ്ദാര്ഥഃ| അപി ചേതി സമുച്ചയേ|| ൯||
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNAni (10) · Śloka 10
ശിരോऽര്തിമൂര്ച്ഛാഭിദദാഹമേഹാ- കണ്ഠാസ്യശോഷാऽരതിപര്വഭേദാഃ| ഉന്നിദ്രതാ തൃഡ്ഭ്രമരോമഹര്ഷാഃ ജൃമ്ഭാऽതിവാക്ത്വം ച ചലാത്സപിത്താത്||൧൦||
शिरोऽर्तिमूर्च्छाभिददाहमेहा- कण्ठास्यशोषाऽरतिपर्वभेदाः| उन्निद्रता तृड्भ्रमरोमहर्षाः जृम्भाऽतिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||१०||
🔊 Audio coming soon
ശിരോര്ത്യാദീനി വാതപിതജ്വരലക്ഷണാനി|| ൧൦||
Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNAni (11) · Śloka 11
താപഹാന്യരുചിപര്വശിരോരുക് പീനസശ്വസനസകാസവിബന്ധാഃ| ശീതജാഡ്യാതിമിരഭ്രമതന്ദ്രാഃ ശ്ലേഷ്മവാതജനിതം ജ്വരലിങ്ഗമ്||൧൧||
तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनसकासविबन्धाः| शीतजाड्यातिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितं ज्वरलिङ्गम्||११||
🔊 Audio coming soon
താപഹാന്യാദീനി വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണാനി|| ൧൧||
Adhikarana pittashleShmajvaralakShaNAni (12) · Śloka 12
ശീതസ്തമ്ഭസ്വേദദാഹാവ്യവസ്ഥാ തൃഷ്ണാ കാസഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രവൃത്തിഃ| മോഹസ്തന്ദ്രാ ലിപ്താതിക്താസ്യതാ ച ജ്ഞേയം രൂപം ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരസ്യ||൧൨||
शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रा लिप्तातिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||१२||
🔊 Audio coming soon
ശീതാദ്യവ്യവസ്ഥാദീനി പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണാനി പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രവൃത്തിശ്ഛര്ദ്യാഃ|| ൧൨||
Adhikarana sannipAtajvaralakShaNAnyasAdhyatvAdi ca (13) · Śloka 13
സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈര്ദാഹോऽത്ര ച മുഹുര്മുഹഃ| തദ്വച്ഛീതം മഹാനിദ്രാ ദിവാജാഗരണം നിശി| സദാ വാ നൈവ വാ നിദ്രാ മുഹുഃ സ്വേദോऽതി നൈവ വാ| ഗീതനര്ത്തനഹാസ്യാദിവികൃതേഹാ പ്രവര്ത്തനമ്| സസ്ത്രുതീ കലുഷേ രക്തേ ഭുഗ്നേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ| അക്ഷ്ണീ പിണ്ഡികാ പാര്ശ്വമൂര്ധപര്വാസ്ഥിരുഗ്ഭ്രമഃ| സസ്വനോഉ സരുജോഉ കര്ണോഉ കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാവൃതഃ| പരിദഗ്ധാഖരാജിഹ്വാഗുരുസ്ത്രസ്താങ്ഗസന്ധിതാ| രക്തപിത്തകഫഷ്ഠീവോ ലോഡനം ശിരസോऽതിതൃട്| കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ്| ഹൃദ്വച്യഥാ മലസംസര്ഗഃ പ്രവൃത്തിര്വാऽല്പശോऽതി വാ| സ്നിഗ്ധാസ്യതാ ബലഭ്രംശഃ സ്വരസാദഃ പ്രലാപിതാ| ദോഷാപാകശ്ചിരാത്തന്ദ്രാ പ്രതതം കണ്ഠകൂജനമ്| സന്നിപാതമഭിന്യാസം തം ബ്രൂയാച്ച ഹൃതോഉജസമ്| വായുനാ കഫരുദ്ധേന പിത്തമന്തഃ പ്രപീഡിതമ്| വ്യവായിത്വാച്ച സോഉക്ഷ്മ്യാച്ച ബഹിര്മാര്ഗം പ്രവര്ത്തതേ| തേന ഹാരിദ്രനേത്രത്വം സന്നിപാതോദ്ഭവേ ജ്വരേ| ദോഷേ വിബദ്ധേ നഷ്ടേऽഗ്നോഉ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ| അസാധ്യഃ സോऽന്യഥാകൃച്ഛ്രോ ഭവേദ്വൈകല്യദോऽപി വാ||൧൩||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवाजागरणं निशि| सदा वा नैव वा निद्रा मुहुः स्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्त्तनहास्यादिविकृतेहा प्रवर्त्तनम्| सस्त्रुती कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्ष्णी पिण्डिका पार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः| सस्वनोउ सरुजोउ कर्णोउ कण्ठः शूकैरिवावृतः| परिदग्धाखराजिह्वागुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता| रक्तपित्तकफ़ष्ठीवो लोडनं शिरसोऽतितृट्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्| हृद्वच्यथा मलसंसर्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता| दोषापाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतोउजसम्| वायुना कफ़रुद्धेन पित्तमन्तः प्रपीडितम्| व्यवायित्वाच्च सोउक्ष्म्याच्च बहिर्मार्गं प्रवर्त्तते| तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे| दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नोउ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः सोऽन्यथाकृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||१३||
🔊 Audio coming soon
സര്വജ ഇത്യാദിനാ സന്നിപാതജ്വരോ നിര്ണീയതേ-സര്വജ ഇതി| സര്വൈര്ലക്ഷണൈഃ പൃഥക്സംസര്ഗോക്തൈഃ| അത്ര ച സന്നിപാതേऽയം വിശേഷഃമുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതമ്| സുബോധമ്| വികൃതഗീതാദീഹാപ്രവര്തനമ്| അക്ഷീണി സസ്ത്രുതീത്യാദി ലക്ഷണേ| ഭുഗ്നേ കനീനികാപാങ്ഗയോരതീക്ഷ്ണേ| പിണ്ഡീകാദീനാം രുക്| പരിദഗ്ധേവ പരിദഗ്ധാജിഹ്വാഖരസ്പര്ശാ ച| ഗുര്വങ്ഗതാസ്ത്രസംധിതാ ച ഭവതി| ശിരസോ ലോഡനം ചലനമ്| കോഠാ നിര്മുഖാഃ പിടകാപ്രായാഃ| മാലാനാം സങ്ഗോऽപ്രവൃത്തിഃ| അഥവാ സമ്പ്രാപ്ത്യാദിവിശേഷവശേന സ്തോകസ്തോകം പ്രവൃത്തിഃ അഥവാऽപി പ്രവൃത്തി| തസ്യ സന്നിപാതസ്യാഭിന്യാസഹതോഉജസോഉ പര്യ്യായോഉ| സ ച സന്നിപാതജ്വരോ ദോഷേ വിബദ്ധേऽസ്ഥിരേऽഗ്നോഉ ച നഷ്ടേ സതി സര്വൈര്ലക്ഷണൈഃ സമ്പൂര്ണോ ഭവതി തദാऽസാധ്യഃ| അന്യഥാ ദോഷേ ചലേ ബലവതി ചാऽഗ്നാവസമ്പൂര്ണ ലക്ഷണശ്ച ഭവതി തദാ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| വൈകല്യദോ വാ ഭവതി|| ൧൩||
Adhikarana dAhapUrvashItapUrvasannipAtajvaro, dAhapUrvasya dustaratvaM ca (14) · Śloka 14
അന്യച്ച സന്നിപാതോത്ഥോ യത്ര പിത്തം പൃഥക്സ്ഥിതമ്| ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ ദാഹം വിദധാതി പുരോऽനു വാ| തദ്വദ്വാതകഫൌ ശീതം ദാഹാദിര്ദുസ്തരസ്തയോഃ||൧൪||
अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक्स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा| तद्वद्वातकफ़ौ शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः||१४||
🔊 Audio coming soon
അന്യച്ച സന്നിപാതവിശേഷോത്ഥോ ജ്വരോ യദാ ദോഷൈരേവം സന്നിവിഷ്ടൈര്ഭവതീതി| തദൈവംസ്വരൂപോ ഭവതി| കീദൃഗിത്യുച്യതേ-അന്യച്ചേതി| ദോഷത്രയേऽപി കുപിതേ യത്ര പിത്തം പൃഥഗ്വര്ത്തതേ പൃഥഗ്വാതകഫൌ തദാ ജ്വരവേഗകാലേ പൂര്വം ദാഹം വിദധാതി പശ്ചാച്ഛീതമ്| തദാ പുനസ്ത്വചി വാതകഫോഉ വര്ത്തേതേ കോഷ്ഠേ പിത്തം തദാ പൂര്വം ശീതം വിധത്തഃ പശ്ചാദ്ദാഹമ്| തയോഃ ശീതപൂര്വദാഹപൂര്വംയോര്ദാഹാദിര്ദുസ്തരഃ|| ൧൪||
Adhikarana shItapUrvajvare shIte shAnte upadravAH (15) · Śloka 15
ശീതാദൌ തത്ര പിത്തേന കഫേ സ്യന്ദിതശോഷിതേ| ശീതേ ശാന്തേऽമ്ലകോ മൂര്ച്ഛാ മദസ്തൃഷ്ണാ ച ജായതേ||൧൫||
शीतादौ तत्र पित्तेन कफ़े स्यन्दितशोषिते| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते||१५||
🔊 Audio coming soon
ശീതാദൌ പുനഃ കോഷ്ഠസ്ഥേനോദീര്ണേന പിത്തേന കഫേ സ്ത്രാവിതേ ശോഷിതേ ച സതി ശാന്തേ പിത്താധിക്യാദമ്ലകാദികം ജായതേ| മൂര്ച്ഛാ മോഹഃ|| ൧൫||
Adhikarana dAhapUrvajvare dAhe shAnte upadravAH (16) · Śloka 16
ദാഹദൌ പുനരന്തേ സ്യുസ്തന്ദ്രാഷ്ഠീവവമിക്ലമാഃ||൧൬||
दाहदौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||१६||
🔊 Audio coming soon
ദാഹാദൌ പുനഃ കോഷ്ഠേ വാതകഫോദീര്ണതയാ വേഗം കൃത്വാ ദാഹേ ശാന്തേ കഫകാര്യ്യാണി തന്ദ്രാദീനി ഭവന്തി| ഇതി ദോഷൈഃ സപ്തവിധോ ജ്വര ഉക്തഃ|| ൧൬||
Adhikarana AgantujvarAH (17) · Śloka 17
ആഗന്തുരഭിഘാതാഭിഷങ്ഗശാപാഭിചാരതഃ| ചതുര്ധാ............................||൧൭||
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा............................||१७||
🔊 Audio coming soon
ആഗന്തുസ്ത്വഷ്ടമശ്ചതുര്ധാ അഭിഘാതാദിതഃ|| ൧൭||
Adhikarana abhighAtajajvaranidAnaM samprAptishca (1) · Śloka 1
........ ऽത്ര ക്ഷതച്ഛേദദാഹാദ്യൈരഭിഘാതജഃ||൧||
........ ऽत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिघातजः||१||
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana tasya samprAptiH (18) · Śloka 18
ശ്രമാച്ച തസ്മിന് പവനഃ പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന്| സവ്യഥാശോഫവൈവര്ണ്യം സരുജം കുരുതേ ജ്വരമ്||൧൮||
श्रमाच्च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ക്ഷതാദിഭിര്യഃ സോऽഭിഘാതജഃ| തസ്മിന് ഹി ക്ഷാന്തേ പവനഃ സ്വഭാവാത് പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന് സവ്യഥാദികം ജ്വരം കുരുതേ| പ്രായോ ഗ്രഹണം ക്വചിദ് വ്യഭിചാരപ്രദര്ശനാര്ഥമ്|| ൧൮||
Adhikarana abhiSha~ggajAH jvarAH (19) · Śloka 19
ഗ്രഹാവേശോഉഷധവിഷക്രോധഭീശോകകാമജഃ| അഭിഷങ്ഗാദ് ................................||൧൯||
ग्रहावेशोउषधविषक्रोधभीशोककामजः| अभिषङ्गाद् ................................||१९||
🔊 Audio coming soon
യോ ഹി ഗ്രഹാവേശാദിജോ ജ്വരഃ സോऽഭിഷങ്ഗാദ്വിജ്ഞേയഃ| ഗ്രഹാ ദേവാദയോ വക്ഷ്യമാണാഃ|| ൧൯||
Adhikarana grahajajvaralakShaNam (20) · Śloka 20
..............ഗ്രഹേണാസ്മിന്നകസ്മാദ്ധാസരോദനേ|൨൦|
..............ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने|२०|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana oShadhigandhApariNAmaH (20) · Śloka 20
ഓഷധീഗന്ധജേ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുക്ശ്വയഥു ക്ഷവഃ|൨൦|
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक्श्वयथु क्षवः|२०|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana viShapariNAmaH (20) · Śloka 20
വിഷാന്മൂര്ച്ഛാऽതിസാരാസ്യശ്യാവതാദാഹഹൃദ്ഗദാഃ|൨൦|
विषान्मूर्च्छाऽतिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः|२०|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana krodhapariNAmaH (20) · Śloka 20
ക്രോധാത് കമ്പഃ ശിരോരുക് ച|൨൦|
क्रोधात् कम्पः शिरोरुक् च|२०|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana bhayashokAbhyAM pralApaH (20) · Śloka 20
പ്രലാപോ ഭയശോകജേ|൨൦|
प्रलापो भयशोकजे|२०|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana kAmaje vipattiH (20) · Śloka 20
കാമാന്മോഹോऽരുചിര്ദാഹോ ഹ്നീനിദ്രാധീധൃതിക്ഷയഃ|൨൦|
कामान्मोहोऽरुचिर्दाहो ह्नीनिद्राधीधृतिक्षयः|२०|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana grahAdijajvareShu doShasa~ggatiH (20) · Śloka 20
ഗ്രഹാദോഉ സന്നിപാതസ്യ ഭയാദോഉ മരുതസ്ത്രയേ| കോപഃ ക്രോധേ തു പിത്തസ്യ യോഉ തു ശാപാഭിചാരജോഉ| സന്നിപാതജ്വരോഉ ഘോരോഉ താവഹ്യതമോഉ മതോഉ||൨൦||
ग्रहादोउ सन्निपातस्य भयादोउ मरुतस्त्रये| कोपः क्रोधे तु पित्तस्य योउ तु शापाभिचारजोउ| सन्निपातज्वरोउ घोरोउ तावह्यतमोउ मतोउ||२०||
🔊 Audio coming soon
സുബോധമ് ഗ്രഹാദൌ ത്രയേ ഗ്രഹൌഷധിവിഷലക്ഷണേ സന്നിപാതസ്യ കോപോ ഭവതി| ഭയാദൌ ത്രയേ ഭീശോകകാമാഖ്യേ മരുതോ വായോഃ കോപോ ഭവതി| ക്രോധേ കോപേ പിത്തസ്യ കോപഃ| ശാപേനാഭിചാരേണ ച യൌ ജ്വരൌ തൌ സന്നിപാതേന ഘോരൌ ഭവതഃ| തൌ ചാതിശയേനാऽസാഹ്യൌ മതാവാഗകര്ത്തൃണാമ്| ശാപമപരാധാദ്ഗുര്വാദയോ വിദധതി|| ൨൦||
Adhikarana abhicArajajvaralakShaNam (21) · Śloka 21
തത്രാഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈര്ഹൂയമാനസ്യ തപ്യതേ| പര്വം ചേതസ്തതോ ദേഹസ്തതോ വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈഃ| സദാഹമൂര്ച്ഛൈര്ഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം വര്ധതേ ജ്വരഃ| ഇതി ജ്വരോऽഷ്ടധാ ദൃഷ്ടഃ..............||൨൧||
तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते| पर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फ़ोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः| इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः..............||२१||
🔊 Audio coming soon
അഭിചാരേ ത്വാऽऽഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈരമും ദഹേതി ഹൂയമാനസ്യ പ്രഥമമേവ ചേതസ്തപ്യതേ| തതോ ദേഹഃ| തതോ വിസ്ഫോടാദിഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം ജ്വരോ വര്ധതേ| ഇതി ദോഷാഗന്തുഭേദാദഷ്ടധാ ജ്വരോ ദൃഷ്ട ആയുര്വേദവിദ്ഭിഃ|
Adhikarana jvarasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
.............സമാസാദ് ദ്വിവിധസ്തു സഃ| ശാരീരോ മാനസഃ സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണോऽന്തര്ബഹിരാശ്രയഃ| പ്രാകൃതോ വൈകൃതഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ സാമോ നിരാമകഃ||൨൨||
.............समासाद् द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः||२२||
🔊 Audio coming soon
ഏവമപി ഭവന് സംക്ഷേപേ ദ്വിവിധഃ| ശാരീരി മാനസ ഇതി ദ്വിവിധഃ| സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണ ഇത്യേവമപി ദ്വിവിധഃ| അന്തരാശ്രയോ ബഹിരാശ്രയ ഇത്യേവമപി| തഥാ പ്രാകൃതോ വൈകൃതഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ സാമോ നിരാമക ഇതി|
Adhikarana shArIramAnasayossaumyatIkShNayeshca lakShaNam (23) · Śloka 23
പൂര്വം ശരീരേ ശാരീരേ താപോ മനസി മാനസേ| പവനേ യോഗവാഹിത്വാച്ഛീതം ശ്ലേഷ്മയുതേ ഭവേത്| ദാഹഃ പിത്തയുതേ മിശ്രം മിശ്രേ...............||൨൩||
पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे| पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे...............||२३||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം ശാരീരാദീനാം പൂര്വം ശരീര ഇത്യാദിനാ ലക്ഷണമുച്യതേ പുര്വമിതി| ശ്ലേഷ്മസംയുക്തേ പവനേ പവനസ്യ യോഗവാഹിത്വാത് ജ്വരേ ശീതം ഭവത്യര്ഥാത് സ ഏവഃ സൌമ്യഃ| ഏവം പിത്തയുയേ പവനേ ദാഹഃ| സ ജ്വരസ്തീക്ഷ്ണഃ| മിശ്രേ ശ്ലേഷ്മസംയുതേ പിത്തസംയുതേ ച പവനേ മിശ്രം ശീതം ദാഹം ച| മിശ്രേ തൂത്കര്ഷേണ വ്യപദേശാത് സൌമ്യതീക്ഷ്ണദ്വയാദ്വയതിരേകഃ|| ൨൩||
Adhikarana antarAshrayabahirAshrayayorlakShaNam (24) · Śloka 24
..............അന്തഃ സംശ്രയേ പുനഃ| ജ്വരേऽധികം വികാരാഃ സ്യുരന്തഃ ക്ഷോഭോ മലഗ്രഹഃ| ബഹിരേവ ബഹിര്വേഗേ താപോऽപി ച സുസാധതാ||൨൪||
..............अन्तः संश्रये पुनः| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च सुसाधता||२४||
🔊 Audio coming soon
അന്തസ്സംശ്രയേ ജ്വരേ അന്തഃ കോഷ്ഠേऽധികം വികാരാഃ സ്യുഃ| സത്യാപി സര്വാങ്ഗോപതാപേ| ബര്ഹിര്വേഗേ തു ബഹിരേവ താപോ നാऽന്തര്വികരാഃ| തത്ര ച സുസാധതാ അര്ഥാല്ലഭ്യതേऽന്തര്വേഗേ ദുസ്സാധതേതി|| ൨൪||
Adhikarana prAkRutavaikRutajvarau sAdhyAsAdhyatva~jca (25) · Śloka 25
അപി ച-- വര്ഷാശരദ്വസന്തേഷു വാതാദ്യൈഃ പ്രാകൃതഃ ക്രമാത്| വൈകൃതോऽന്യഃ സദുസ്സാധ്യഃ പ്രായശ്ച പ്രാകൃതോऽനിലാത്||൨൫||
अपि च-- वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः सदुस्साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||२५||
🔊 Audio coming soon
അപി ചേതി സമുച്ചതേ| യഥാക്രമേണ വര്ഷാസു യോ വാതജോ ജ്വരഃ സ പ്രാകൃത ഉച്യതേ| തഥാ ശരദി പിത്തജോ ജ്വരഃ| വസന്തേ കഫജശ്ച| അതഃ ഉക്താദന്യോ വൈകൃതഃ|| ൨൫||
Adhikarana vAtajvarasya duHsAdhatA (26) · Śloka 26
സഃ ദുഃസാധോ ഭവതി പ്രായശ്ച പ്രകൃതോऽനിലാത്| ഏകമാര്ഗക്രിയാരമ്ഭവ്യതിവൃത്തേര്മഹാത്യയാത്||൨൬||
सः दुःसाधो भवति प्रायश्च प्रकृतोऽनिलात्| एकमार्गक्रियारम्भव्यतिवृत्तेर्महात्ययात्||२६||
🔊 Audio coming soon
പ്രയോഗ്രഹണമസാകല്യാര്ഥമ്| കഥം വായുനാ യഃ പ്രാകൃതഃ സ ഏവ ദുഃസാധ്യഃ ഇത്യാഹഏകമാര്ഗ ഇത്യാദി| ഏകമാര്ഗ ഇത്യാദി| ഏകമാര്ഗോ| ഏകമാര്ഗോ യഃ ക്രിയായാ ആരമ്ഭഃ| തസ്യ വ്യതിവൃത്തേര്വിപര്യ്യാസാത്തഥാ മഹാത്യയാദപി| വൈകൃതാനാം യദേവ ദുഃസാധ്യകാരണത്വം തദേവാസ്യ പ്രാകൃതസ്യാപി സതഃ| ജ്വരേ താവത് പുര്വലങ്ഘനമുച്യതേ| തന്നൈകവിധമ്| തദ്വായാവപഥ്യമത ഏവ രോഗസ്യാന്യഃ ക്രിയാമാര്ഗോऽന്യശ്ച ദോഷസ്യ| തഥാ വായുനാ പ്രകുപിതേന യദാ നിഷ്പദ്യതേ തതോ മഹാത്യയാദ്ധേതോര്വായുനാ പ്രാകൃതോऽപി ജ്വരഃ ദുഃസാധ്യഃ|| ൨൬||
Adhikarana varShAsu duShTamarutajvarotpattiH (27) · Śloka 27
വര്ഷാസു മാരുതോ ദുഷ്ടഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിതോ ജ്വരമ്| കുര്യാത്...........................................||൨൭||
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात्...........................................||२७||
🔊 Audio coming soon
യശ്ച പ്രാകൃതോ വാതാദിഭിരുക്തഃ സഃ പ്രാധാന്യാപേക്ഷയാ| യസ്മാദ് ദോഷാന്തരമപി തത്രാനുബലം ഭവത്യസ്യ പ്രദര്ശനാര്ഥമുച്യതേ| വര്ഷാസ്വിത്യാദി | വര്ഷാസു യദാ മാരുതി ദുഷ്ടോ ജ്വരം കുര്യ്യാത്| തദാ പിത്തശ്ലേഷ്മഭ്യാമന്വിതോ ജ്വരം കുര്യ്യാത്| നാऽനന്വിതഃ തദാ ജ്വരോ വാതികോऽപ്യവശ്യം പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ സമ്പ്രാപ്ത്യഭിമുഖൌ ഭവതഃ| സഹായബലലാഭാത്തു ജ്വരമനുബധ്നതഃ|| ൨൭||
Adhikarana sharadi duShTapittajvarotpattiH (28) · Śloka 28
പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാऽനുബലഃ കഫഃ| തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗാച്ച തത്ര നാऽനശനാദ്ധയമ്||൨൮||
पित्तं च शरदि तस्य चाऽनुबलः कफः| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नाऽनशनाद्धयम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ശരദി ച പിത്തം ദുഷ്ടം ജ്വരം കുര്യ്യാത്| തസ്യ ച പിത്തസ്യ ജ്വരം കര്ത്തുമഭ്യുദ്യതസ്യ ശരദ്യനുബലഃ കഫോ ഭവതി| അസ്യ ചോഭയസ്യ ഹേതുദ്വയമ്| തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗാച്ച| വര്ഷാസു മാരുതോ ദുഷ്ടഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിതോ ജ്വരം കുര്യ്യാദിത്യത്ര ഹേതുഃ കാലസ്യ തഥാവിധസ്വഭാവത്വമ്| പിതഞ്ച ശരാദി തസ്യ ചാऽനുബലഃ കഫ ഇത്യത്ര ഹേതുര്വിസര്ഗാദിതി| തത്ര വാതികേ വര്ഷാസു പിത്തശ്ലേഷ്മാനുഗതത്വാദനശനാത് ഭയം നാസ്തി| തഥാ പൈത്തികേ പിത്തകഫാനുബന്ധാത്വാദനശനാദ്ഭയം നാസിത| തത്ര ലങ്ഘനം വിധേയമേവേത്യര്ഥഃ|| ൨൮||
Adhikarana vasante duShTakaphajvarotpattiH (29) · Śloka 29
കഫോ വസന്തേ തമപി വാതപിത്തം ഭവദനു||൨൯||
कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवदनु||२९||
🔊 Audio coming soon
വസന്തേ കഫോ ദുഷ്ടോ ജ്വരം കുര്യ്യാത്| തമപി കഫമനു വാതപിത്തം ഭവേത്| പ്രകൃത്യാ ആദാനാച്ചേത്യാദിശബ്ദാല്ലഭ്യതേ| തഥാ കഫജേऽപ്യതിലങ്ഘനാദ്യത്നതോ രക്ഷേദിത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ|| ൨൯||
Adhikarana sAdhyAsAdhyajvaralakShaNam (30) · Śloka 30
ബലവത്സ്വല്പദോഷേഷു ജ്വരഃ സാധ്യോऽനുപദ്രവഃ| സര്വഥാ വികൃതിജ്ഞാനേ പ്രാഗസാധ്യ ഉദാഹൃതഃ||൩൦||
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||३०||
🔊 Audio coming soon
സാധ്യോऽസാധ്യ ഇതി ദ്വൈവിധ്യമുച്യതേ| ബലവത്സ്വല്പദേഷേഷു യോ ജ്വരോऽനുപദ്രവശ്ച സ സാധ്യഃ| ഉപദ്രവാഃ പ്രലാപഭ്രമാദയഃ| യസ്ത്വസാധ്യഃ സ പ്രക്ശാരീരേ വികൃതവ്യാധിവിജ്ഞാനീയേ സര്വേണ പ്രകാരേണോദാഹൃതി 'ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന്' ( ശാ൦-൬.൯൬ ) ഇത്യാദിനാ|
Adhikarana sAmapacyamAnanirAmajvaralakShaNAni (31) · Śloka 31
ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വമഗ്ലാനിര്ബഹുമൂത്രതാ| ന പ്രവൃത്തിര്ന വിഡ്ജീര്ണാ ന ക്ഷുത്സാമജ്വരാകൃതിഃ| ജ്വരവേഗോऽധികം തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ| മലപ്രവൃത്തിരുത്ക്ലേശഃ പച്യമാനസ്യ ലക്ഷണമ്| ജീര്ണതാऽമവിപര്യ്യാസാത്സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്||൩൧||
ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः| ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्| जीर्णताऽमविपर्य्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्||३१||
🔊 Audio coming soon
സാമോ നിരാമക ഇതി ദ്വൈവിധ്യമുയതേ-ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വമിത്യാദി| സുബോധമ്| പച്യമാനതാ സാമത്വാദന്യാ| ജീര്ണതാ നിരാമത്വമ്| സാ ച ജീര്ണതാ ആമലക്ഷണാജ്ജ്വരോപദര്വതീക്ഷ്ണത്വാദേര്വിപരീതാദ് വിജ്ഞേയാ| ന കേവലമത ഏവ ജീര്ണതാ വിജ്ഞേയാ| യാവത് സപ്തരാത്രം ലങ്ഘനാച്ച ജീര്ണതാ ജ്വരസ്യ വിജ്ഞേയാ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി സപ്തമാപദഹ്നഃ പൂര്വമാമലിങ്ഗാഭാവേऽപി യഥാസമ്ഭവേന ലങ്ഘനേന ലങ്ഘിതസ്യ ജീര്ണജ്വരോക്തം ന കിഞ്ചിദ്വിധേയമ് | തഥാ സപ്താഹാ ദൂര്ധ്വമപ്യാമലക്ഷണസദ്ഭാവേ ജീര്ണജ്വരരോക്തം പ്രതിഷിധ്യതേ| ഇത്യുഭയമപ്യാऽऽമവിപര്യ്യാസഃ സപ്തരാത്രം ലങ്ഘനം ച ജീര്ണതാലക്ഷണമിതി|
Adhikarana jvarasya prakArAntareNa pa~jcavidhatvam (32) · Śloka 32
ജ്വരഃ പഞ്ചവിധഃ പ്രോക്തോ മലകാലബലാബലാത്| പ്രായഃ സ സന്നിപാതേന ഭൂയസാ ത്വപദിശ്യതേ| സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചര്ഥകോഉ||൩൨||
ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्| प्रायः स सन्निपातेन भूयसा त्वपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचर्थकोउ||३२||
🔊 Audio coming soon
ബഹുഭിര്ഭേദൈര്ജ്വരസ്യ ദ്വൈവിധ്യമുക്ത്വാ പ്രകാരാന്തരേണ പഞ്ചവിധത്വമുച്യതേ-ജ്വര ഇത്യാദി| ഏകോऽപി ജ്വരോ മലാനാം ദുഷ്ടാനാം വാതാദീനാം ബലവത്വാദബഓഅവത്വാച്ച പഞ്ചധാ ഭവതി| മലശബ്ദോ ദോഷവാചീ| തഥാ ജ്വരകാരണദോഷകോപേയഃ കാലോ നിമിത്തതാം യാതി തസ്യ ബലവത്വാദബലവത്വാച്ച പഞ്ചധാ ഭവതീതി| തഥാ ച പ്രദര്ശയിഷ്യതേ മലാനാം ബലാബലമ്| തുല്യദുഷ്യാദിവര്ധിതാഃ സന്തതം കുര്യ്യുരിത്യാദി| തഥാ സ പ്രത്യനീകോ വിഷമം കുര്യ്യാദ്വൃദ്ധിക്ഷയാന്വിത ഇതി| കാലോऽപി യഥോത്തരമിത്യാദ്യനന്തരമേവ വക്ഷ്യതേ| സ പഞ്ചവിധഃ പ്രായഃ സന്നിപാതേന ഭവതി| അപദിശ്യതേ തു ഭൂയസാ ദോഷേണ| വാതികാദിവിശേഷേണ യോऽയം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ സന്തതാദിഃ സഃ പ്രായേണ സാന്നിപാതികോ ഭവതീതി പ്രായോഗ്രഹണം ക്വചിദ്വ്യഭിചാരസൂചനാര്ഥമ്| യഥോക്തരൂപേഭ്യഃ സന്തതാദിഭ്യോऽന്യസ്മാത് പരിദൃശ്യമാനാദവ്യതിരേകഃ| സന്തത ഇത്യാദിനാ പഞ്ചാനാം നാമാന്യുച്യന്തേ|| ൩൨||
Adhikarana teShAM sAmAnyA samprAptiH (33) · Śloka 33
ധാതുമൂത്രശകൃദ്വാഹിസ്ത്രോതസാം വ്യാപിനോ മലാഃ| താപയന്തുസ്തനും സര്വാഃ തുല്യദുഷ്യാദിവര്ധിതാഃ| ബലിനോ ഗുരവഃ സ്തബ്ധാ വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ| സന്തതം നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാഃ ജ്വരകുര്യ്യുഃ സുദുഃ സഹമ്||൩൩||
धातुमूत्रशकृद्वाहिस्त्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तुस्तनुं सर्वाः तुल्यदुष्यादिवर्धिताः| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वाः ज्वरकुर्य्युः सुदुः सहम्||३३||
🔊 Audio coming soon
ധാതുമൂത്രേത്യാദിനാ സന്തതസ്യോത്പത്തിരുച്യതേ| ഏവമ്ഭൂതാ മലാ ദുഷ്ടാവാതാദയഃ സന്തതം ജ്വരം ദുസഃഹം കുര്യ്യുരിതി സമ്ബന്ധഃ| ധാത്വാ ദിവാഹിസ്ത്രോതാംസി വ്യാപിനസ്തഥാ തുല്യൈര്ദുഷ്യാദിഭിര്വര്ധിതാഃ| അതഏവ നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാഃ| യഥാ വാതധികാ ദോഷാഃ ദുഷ്യേऽസ്ഥിന| ദേശേ ജാങ്ഗലേऽബലസ്യ പുരുഷസ്യ| കാലേ വര്ഷാസു| അഗ്നവിഷമേ| വാതപ്രകൃതേര്വൃദ്ധസ്യ ഹീനസത്വസ്യ രുക്ഷാദിസാത്മ്യസ്യ| ഇത്യേവമാദി| പ്രതിപക്ഷൈരഖണ്ഡിതശക്തിത്വാദ്വലിനഃ| സാമത്വാദഗുരവഃ| സ്തബ്ധാ ഊര്ധ്വമധശ്ചാऽനിഃ സരണാത്| വിശേഷേണ രസാശ്രിതാ അതിശയനേ രസാഖ്യം ധാതുമാശ്രിതാഃ| രസവദ്രക്താദീന് ദൂഷയന്തീതി വിശേഷഗ്രഹണാമ് സുദുഃ സഹം സുതരാമ സഹ്യമിതി|| ൩൩||
Adhikarana tatrAgniveshamatam (34) · Śloka 34
മലാഞ്ജ്വരോഷ്മാധാതൂന് വാ ശീഘ്രം ക്ഷപയംസ്തതഃ| സര്വാകാരം രസാദീനാം ശുദ്ധ്യാऽശുദ്ധ്യാऽപി വാക്രമാത്| വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്ത ദശ ദ്വാദശവാസരാന്| പ്രായോऽനുയാതി മര്യ്യാദാം മോക്ഷായ ച വധായ ച| ഇത്യാഗ്നിവേശസ്യ മതം........................||൩൪||
मलाञ्ज्वरोष्माधातून् वा शीघ्रं क्षपयंस्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वाक्रमात्| वातपित्तकफ़ैः सप्त दश द्वादशवासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्य्यादां मोक्षाय च वधाय च| इत्याग्निवेशस्य मतं........................||३४||
🔊 Audio coming soon
തസ്മിശ്ച സന്തതേ ജ്വരോഷ്മാ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടകാരണവിശേഷവൈചിത്ര്യാത് സര്വപ്രകാരേണ രസാദീനിം ശുദ്ധയാ കദാചിന്മലം ക്ഷപയേത്| അശുദ്ധയാ വാ രസാദീനാം കദാചിദ്ധാതൂന് ക്ഷയപേത്| ഊഷ്മണഃ ക്ഷപണധര്മത്വാത്| തതോ ഹേതോര്വാതാദിഭിഃ ക്രമാദ്രസാദീനാം ശുദ്ധയാമലാന് ക്ഷപയന് സപ്താദിവാസരാന് മോക്ഷായ മര്യ്യാദാമനുയാതി| രസാദീനാം തു സര്വാ കാരാऽശുദ്ധായാ ധാതൂന് ക്ഷപയന് വധായ മര്യ്യാദാമനുയാതി| ജ്വരോഷ്മാ വാതാധികഃ സപ്തവാസരാന്| പിത്താധികോ ദശ| ശ്ലേഷ്മകാധികോ ദ്വാദശ| ഇതി ക്രമാര്ഥഃ| ഇത്യിഗ്നിവേശസ്യ മതമ്|| ൩൪||
Adhikarana hArItamatam (35) · Śloka 35
.....................്ആരീതസ്യ പുനഃ സ്മൃതിഃ| ദ്വിഗുണാ സപ്തമീ യാവന്നവമ്യേകാദശീ തഥാ| ഏഷാത്രിദോഷമര്യ്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച| ശുദ്ധ്യശുദ്ധോഉ ജ്വരഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്ത്തതേ||൩൫||
.....................्आरीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा| एषात्रिदोषमर्य्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धोउ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्त्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
ഹാരീതഃ പുനരേവമനുജാനാതി| ചതുര്ദശവാസരാന് വാതാധികോ മോക്ഷായ വധായ വാ മര്യ്യാദാമനുയാതി ജ്വരോഷ്മാ| അഷ്ടാദശ പിത്താധികഝ്| ദ്വാവിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മാധിക ഇതി| യദാ തു രസാദീനാം മധ്യേ കേഷാഞ്ചിച്ഛുദ്ധിരശുദ്ധിശ്ച കേഷാഞ്ചിത്തദാ സന്തതോ ജ്വരോ ന മുഞ്ചതി| നാപി ശുദ്ധിം സൂത്രോക്തേന പ്രകാരേണ ( അ൦ സം൦-൨൬ ) ജ്ഞാതവ്യാ| ഇതി ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഇതി സന്തത ഉക്തഃ|| ൩൫||
Adhikarana viShamajvarotpattiH (36) · Śloka 36
കൃശാനാം വ്യാധിമുക്താനാം മിഥ്യാഹാരാദിസേവിനാമ്| അല്പോऽപി ദോഷോ ദൂഷ്യാദേര്ലബ്ധ്വാऽന്യരമതോ ബലമ്| സപ്രത്യനീകോ വിഷമം കുര്യ്യാദ്വൃദ്ധിക്ഷയാന്വിതഃ||൩൬||
कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यरमतो बलम्| सप्रत्यनीको विषमं कुर्य्याद्वृद्धिक्षयान्वितः||३६||
🔊 Audio coming soon
കൃശാനാമിത്യാദിനാ സന്തതാദിര്വിഷമജ്വര ഉച്യതേ| യേ കൃശാ വ്യാധിമുക്താശ്ച മിഥ്യാഹാരവിഹാരസേവിനശ്ചി തേഷാമല്പോऽപി ദോഷോ ദൂഷ്യാദീനാമന്യതമതോ ബലം ലബ്ധ്വാ സപ്രത്യനീകഃ സപ്രതിപക്ഷഃ ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക് വിഷമം സന്തതാദിചതുഷ്ടയുരൂയം ജ്വരം കുരുതേ| അഥവാ കൃശാനാ മിത്യാദിനാ 'ഭവന്ത്യാഹ്നി ന പഞ്ചമേ' ഇത്യേവമന്തേന ഗ്രന്ഥേന സന്തതാദീനാം ചതുര്ണാം ജ്വരാണാം സാധാരണാം രൂപം സന്തതാച വിശിഷ്ടതാ പ്രദര്ശതേ| കൃശാനാമിതി സ്വാഭാവികദോഉര്ബല്യമ്| വ്യാധിമുക്താനാമിത്യവസ്ഥാവിശേഷകൃതമ്| മിഥ്യാഹാരാദിസേവിനാമിത്യാऽऽഹാരകൃതം ഗൃഹീതമ്| വൃദ്ധിക്ഷയാന്വിതത്വേ സപ്രത്യനീകത്വം ഹേതുഃ| സദൃശദൂഷ്യാദിപ്രസാദാത കദാചിദ്ഗൃദ്ധായാന്വിതഃ| പ്രത്യനീകപ്രസാദാച്ച കദാചിത്| ക്ഷയാന്വിത ഇതി| അനേനേ ചൈതദുക്തം ഭവതി--ബലവാന് ദോഷോ ദൂഷ്യാദീനാം സര്വേഷ സദൃശാനാം ബലം ലബ്ധ്വാ നിഷ്പ്രതിപക്ഷഃ സന്നവിച്ഛിന്നോഷ്മാണം സന്തതാഖ ജ്വരമേകരൂപം കുരുതേ| തദ്വൈപരീത്യേ വിഷമം ജ്വരം സന്തതാദികമ് തത്ര യദാ ദൂഷ്യാദീനി പ്രഭൂതാനി സദൃശാനി പ്രാപ്നോതി ന സര്വാണി തദ സന്തതജ്വരം കരോതി| യാനി ത്വസദൃശാനി താനി പ്രതിപക്ഷാണി| യദാ തു തത ഊനാനി സദൃശാനി പ്രാപ്നോതി തദാ ക്രമേണാऽന്യേദ്യുഷ്കാദീന്|| ൩൬||
Adhikarana viShamajvarANAM vicchinnasantApatve kAraNam (37) · Śloka 37
സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ദൂരദൂരതരേഷു ച| ദോഷോ രക്താദിമാര്ഗേഷു ശനൈരല്പശ്ചിരേണ യത്| യാതി ദേഹം ച നാശേഷം ഭൂയിഷ്ഠം ഭേഷജേऽപി ച| ക്രമോऽയം തേന വിച്ഛിന്നഃ സന്താപേ ലക്ഷ്യതേ ജ്വരഃ| വിഷമോ വിഷമാരമ്ഭഃ ക്രിയാകാലോऽനുഷങ്ഗവാന്||൩൭||
सूक्ष्मसूक्ष्मतरास्येषु दूरदूरतरेषु च| दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत्| याति देहं च नाशेषं भूयिष्ठं भेषजेऽपि च| क्रमोऽयं तेन विच्छिन्नः सन्तापे लक्ष्यते ज्वरः| विषमो विषमारम्भः क्रियाकालोऽनुषङ्गवान्||३७||
🔊 Audio coming soon
സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മതരാസ്യേത്യാദിനാ സന്തതാദീനാം ചതുര്ണാം വിഷമജ്വരാണാം വിച്ഛിന്നസന്താപത്വേ കാരണമുച്യതേ| ഇഹ ഹി ധാതുവാഹീനി സ്ത്രോതാംസ്യുക്താനി| താനി ച പ്രതാനസദൃശാനി| ക്രമേശ മൂലേ-മൂലേ സ്ഥൂലാന്യऽഗ്രേ സൂക്ഷ്മാണി| തത്ര സൂക്ഷ്മാസ്യേഷു സൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ച തഥാ ദൂരേഷു ദൂരതരേഷു ച രക്താദിസ്ത്രോതസ്സു യദ്യസ്മാദല്പോ ദോഷഃ ശനൈര്യാതി ചിരേണ സ്ഥാനാം പ്രാപ്നോതി| നിഃശേഷഞ്ച ദേഹം ന വ്യാപ്നോതി| തേന കാരണേന കായവിഷമോ വിച്ഛിന്നസന്താപോ ലക്ഷ്യതേ| അനേനൈതദുക്തമ്| പ്രഭൂതോ ദോഷോऽതിസ്ഥൂലമുഖേഷു സ്ത്രോതഃ സു യദ്യസ്മാച്ഛീഘ്രം മഹാനിമ്നനികടദേശേഷു ച ഗച്ഛന് സന്തജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി| അല്പസ്തു ദോഷഃ സൂക്ഷ്മമുഖേഷു മഹാനിമ്നാദ്ദൂരേഷു ച രക്താദിമാര്ഗേഷു ഗച്ഛന് ശനൈശ്ച ഗച്ഛന് സന്തതം കുരുതേ| തതോऽപ്യല്പഃ സൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ദൂരതരേഷു ച ഗച്ഛന് അന്യേദ്യുമഭിനിര്വര്തയതി| തതോऽപ്യല്പസ്സൂക്ഷ്മതമാസ്യേഷു ദൂരതമേഷു ച ഗച്ഛന് അതിമന്ദഗതിരതിചിരേണ ഗച്ഛംസ്തൃതീയകമഭിനിര്വര്തയതി| തതോऽപ്യതിശയേന ചതുര്ഥകോ വാച്യഃ| അത ഏവ ച വ്യാപ്തേശ്ചിരേണ ദോഷസ്യ വേഗാത് സന്താപസ്യ വിച്ഛേദഃ| സന്തതാദോഉ ച പ്രയുജ്യമാനേ ഭേഷജേ ഭൂയിഷ്ഠമയമേവ ക്രമഃ| തേന സന്തതേ ശീഘ്രം ഭേഷജേന ദോഷസ്യ പ്രാപ്തേ ശീഘ്രം ജ്വര ഉപശാമ്യതി| സന്താതാദോഉ തു ക്രമേണ ദോഷസ്യ ദൂരദൂരതരസ്ത്രോതോऽനുഗതത്വാത്| തഥൈവ ഭേഷജേന ചിരേണ ചിരതരേണ ചോപശമഃ| ഭൂയിഷ്ഠഗ്രഹണം ബാഹുല്യോപലക്ഷണാര്ഥമ്| തേന കിഞ്ചിദ്ഭേഷജം പ്രഥമമേവ രസസ്ത്രോതാംസി പ്രാപ്യ സകലം ശരീരം പ്രാപ്നേതി| കിഞ്ചിദ്ഭേഷജം പ്രഥമമേവ രസസ്ത്രോതാംസി പ്രാപ്യഃ സകലം ശരീരം പ്രാപ്നോതി| കിഞ്ചിതു ധാതുക്രമേണ ദൂരതരാണി സ്ത്രോതാംസി ഗത്വേതി| തേന യതോ ഹേതോര്വിച്ഛിന്നസന്താപസ്തത ഏവ വിഷമോ നൈകരൂപഃ| അതശ്ച വിഷമോ യതോ വിഷമാരമ്ഭക്രിയാ കാലോऽനുഷങ്ഗവാന്| അനേനൈതദ്ദര്ശയതി-യഥാ സന്തതഃ സ്വേന രൂപേണ ദുഃസാധ്യഃ തഥാ സന്തതാദ്വിപരീതരൂപോऽപി വിഷമോऽനേന രൂപേണ ദുഃസാധ്യ തഥാ സന്തതദ്വിപരീതരുപോऽപി വിഷമോऽനേന രുപേണ ദുഃസാധ്യ ഏവ| തേന വിഷമ ഇത്യാസ്യാഃ സംജ്ഞായാഃ പ്രവൃത്തിനിമിത്തമനേകരുപതാ കൃഛ്രസാധ്യതാ ച| വിഷമഃ അസമഃ ആരമ്ഭഃ പ്രഥമാ പ്രവൃത്തിര്യസ്യ സ വിഷമാരമ്ഭഃ| യഥാ ചതുര്ഥകേ| കഫേന ഹേതുനാ പൂര്വം ജങ്ഘാഭ്യാം പ്രഭാവം ദര്ശയേത്| ശിരസശ്ചാനിലാത്പൂര്വം പ്രഭാവം ദര്ശയേത്| ഇതി വിഷമാരമ്ഭഃ| വിഷമാ ക്രിയാ യത്ര ദോഷസ്യ|ഔഷധസ്യ വാ| ദോഷസ്യ യഥാ ഗ്രാഹീ പിത്താനിലാന്മൂര്ധ്ന ഇത്യാദി ഔഷധസ്യ പ്രഭാവം ദര്ശയേത്| ഇതി ഇത്യാദോഔഷധസ്യ യഥാ ചികിത്സിത ( അ സം ചി- ൨ )| മാസം മേധ്യമമന്നേന സഹ സേവിത്വോല്ലിദ് ഇത്യത്ര വിഷമത്വം സന്തര്പണമപതര്പണഞ്ച| വിZഷമകാലോऽനിയതപൂര്വാഹ്ണാദ്യാഗമകാലഃ| തഥാ വ യഃ സന്തര്പണഞ്ച| വിഷമകാലോऽനിയതപൂര്വാഹ്ണാദ്യാഗമകാലഃ| തഥാ ച യഃ സന്തതാദിരേകസ്മിന്നഹനി പൂര്വാഹ്ണേ മതഃ സോऽന്യസ്മിന്നപരാऽഹ്ണേऽപി ഭവന് ദൃഷ്ട ഇത്യേതത് ത്രയം വിഷമസംജ്ഞായാ ഹേതുഃ| അനുഷങ്ഗാവാന് യഃ സ്വല്പേനൈവ ഹേതുനാ നിവൃത്തഃ പുനരനുഷജ്യതേ| ഏതദപി സംജ്ഞാഹേതുഃ|| ൩൭||
Adhikarana doSheNa cirAjjvarotpAdane hetuH (38) · Śloka 38
യഥോത്തരം മന്ദഗതിര്മന്ദശക്തിതര്യഥാ യഥാ| കാലേനാപ്നോതി സദൃശാന് സ രസാദീംസ്തഥാ തഥാ| ദോഷോ ജ്വരയതി ക്രുദ്ധശ്ചിരാച്ചിരതരേണ ച||൩൮||
यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तितर्यथा यथा| कालेनाप्नोति सदृशान् स रसादींस्तथा तथा| दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च||३८||
🔊 Audio coming soon
ദോഷസ്യ മന്ദഗതിത്വേ ച മന്ദശക്തിതായാം ച കാരണമുക്ത്വാ സിദ്ധരൂപേണോച്യതേ-യഥോത്തരമിത്യാദി| യഥോത്തരം ധാതുഃ സ്ത്രോതസ്സു മന്ദഗതിഃ സന് ദോഷോ മന്ദശക്തിശ്ച യഥാ-യഥാ ചിരതരാദികേന കാലേന സദൃശാന് രസാദീന് പ്രാപ്നോതി തഥാ-തഥാ ക്രുദ്ധഃ സന് ചിരാച്ചിരതരാച്ച ജ്വരയതി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-പ്രഥമമേവ രസവാഹീനി സ്ത്രോതാംസി സ്ഥൂലമുഖാനി പ്രാപ്യ വപുര്വ്യാപ്തിമഭിനിര്വര്ത്യ സകലദൂഷ്യാദിസാദൃശ്യാത് സന്തതമഭിനിര്വര്തയതി| യദാ തു ദൂരസൂക്ഷ്മസ്ത്രോതോ ഗമനാപേക്ഷാ ദോഷസ്യാऽസദൃശദൂഷ്യലബ്ധിരപ്രാപ്തിശ്ച തദാവിച്ഛിന്നസന്താപം സന്തതമ്| തഥാ ച വാതാശ്രയോ ദോഷ ഇത്യാദി വക്ഷ്യതേ|| ൩൮||
Adhikarana doShabIjaprasare dRuShTAntaH (39) · Śloka 39
ഭൂമോഉ സ്ഥിതം ജലൈഃ സിക്തം കാലമേവ പ്രതീക്ഷതേ| അങ്കുരായ യഥാ ബീജം ദോഷബീജം രുജേ തഥാ||൩൯||
भूमोउ स्थितं जलैः सिक्तं कालमेव प्रतीक्षते| अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं रुजे तथा||३९||
🔊 Audio coming soon
അസ്യൈവാര്ഥസ്യ സ്ഫുടീകരണായ ഭൂമോഉ സ്ഥിതമിത്യാദിനാ ദൃഷ്ടാന്ത ഉച്യതേ| സ്വകാരണസാമഗ്രീസമ്പന്നം ശാലിബീജാങ്കുരായ യഥാऽവശ്യം കാലമപേക്ഷതേ| തേന തഥൈവ ദോഷബീജം രുജേ കാലമപേക്ഷതേ| ഭൂമ്യാ ദോഷാശ്രയസ്യ സാദൃശ്യമ്| ജലസേകേന സാദൃശ്യം ദൂഷ്യസ്യ തേനൈതദക്തം ഭവതി-യാവദ്യാവതാ കാലേന സദൃശദൂഷ്യാദികം ദോഷോ ലഭതേ താവത്താവതാ ജ്വരാഖ്യാം രുജാം ജനയതീതി|| ൩൯||
Adhikarana viShamajvarANAM pravarttanapraNAlIH (40) · Śloka 40
വേഗം കൃത്വാ വിഷം യദ്വദ്വാऽऽശയേ ലീയതേऽബലമ്| കുപ്യത്വാപ്തബലം ഭൂയഃ കാലേ ദോഷവിഷം തഥാ||൪൦||
वेगं कृत्वा विषं यद्वद्वाऽऽशये लीयतेऽबलम्| कुप्यत्वाप्तबलं भूयः काले दोषविषं तथा||४०||
🔊 Audio coming soon
വേഗം കൃത്വേത്യാദിനാ രുക്പ്രശമേ പുനര്ഭാവേ ച ദൃഷ്ടാന്ത ഉച്യതേ| യഥാ വിഷം വേഗം കൃത്വാ അബലം സദ് ആശയേ സ്വേ സ്ഥാനേ ലീയതേ| പുനശ്ച സദൃൗശകാരണവശാദാऽऽപ്തബലം സദ്വേഗായ സ്വേ കാലേ കുപ്യതി, തദ്വദ്ദോഷവിഷമപി|| ൪൦||
Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (41) · Śloka 41
ഏവം ജ്വരാഃ പ്രവര്തന്തേ വിഷമാഃ സന്തതാദയഃ| ദോഷഃ പ്രവര്ത്തതേ തേഷാം സ്വേ കാലേ ജ്വരയന് ബലീ| നിവര്ത്തതേ പുനശ്ചൈഷ പ്രത്യനീകബലാബലഃ||൪൧||
एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सन्ततादयः| दोषः प्रवर्त्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली| निवर्त्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः||४१||
🔊 Audio coming soon
ഏവമിത്യാദിനാ സൂക്ഷ്മേത്യാദ്യുക്തം വിഷമജ്വരസ്മ്പ്രാപ്തിം നിഗമയതി|
Adhikarana lInadoShajvarasya kArshyAdikRutatvam (42) · Śloka 42
ക്ഷീണേ ദോഷേ ജ്വരഃ സൂക്ഷ്മോ രസാദിഷ്വേവ ലീയതേ| ലീനത്വാത് കാര്ശ്യവൈവര്ണ്യജാഡ്യാദീനാധാതി സഃ||൪൨||
क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते| लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनाधाति सः||४२||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീണോദോഷോഇത്യാദിനാ ഉക്തവിശിഷ്ടാമന്തരാനിവൃത്തിം നിഗമയതി| വേഗം കൃത്വാ ദോഷേ ക്ഷീണേ ജ്വരഃ സൂക്ഷ്മഃ സന് രസാദിണുലീയതേ| ലീനത്വാച്ച കാര്ശ്യദീനാऽऽദധാതി| നൈവ സ്ഥാസ്ഥ്യമ്|| ൪൨||
Adhikarana pa~jcamadine jvarAsambhave hetuH (43) · Śloka 43
അതിലീനോऽതിമന്ദത്വാദ്ഭവത്യാഹ്നി ന പഞ്ചമേ||൪൩||
अतिलीनोऽतिमन्दत्वाद्भवत्याह्नि न पञ्चमे||४३||
🔊 Audio coming soon
ലീന പ്രസങ്ഗേനാഗതമപേക്ഷ്യോച്യതേ-അതിലീന ഇത്യാദി| ഏവം കസ്യചിദാऽऽശങ്കാ ഭവതി| യഥാ മജ്ജാശ്രിതേ ദോഷേ ചതുര്ഥേ ദിവസേ ജ്വരോ ഭവതി| ഏവം ശുക്രസ്ഥിതേ ദോഷേ പഞ്ചമേ കശ്ചിത് പഞ്ചമേ പ്രാപ്തേന കശ്ചിത് പഞ്ചമേ വിഷമജ്വരോ ദൃഷ്ട ഇതി താം പ്രത്യുച്യതേ| അതിലീനഃ സന്നതിമന്ദഗതിശ്ച സംസ്കാരഭ്രംശാദപചയാച്ച ദോഷോ ജ്വരം നാऽऽഭിനിര്വര്ത്തയതി| അനേനൈവ ഷഷ്ഠാദിഷു ശങ്കാ നിരസ്താ| മജ്ജാനം യാവത്പ്രാപ്തശ്ചതുര്ഥോ യാവദ്ദോഷസ്യ ശക്തിതര്ഭവത്യത്ര സ്വഭാവോ ഹേതുഃ| യത്തു ശുക്രസ്ഥേ ജ്വരേ തമസോ ദര്ശനാദിലക്ഷണമുക്തം തച്ഛുക്രമേവാധിഷ്ഠായ ദോഷസ്യ ജ്വരകാരണത്വമ്| ന തു ധാതുവ്യാപ്തിക്രമേണേതി|| ൪൩||
Adhikarana santatajvaraH (44) · Śloka 44
ദോഷോ രക്താശ്രയാഃ പ്രായഃ കരോതി സന്തതം ജ്വരമ്| അഹോരാത്രസ്യ സ ദ്വി സ്യാത്........................||൪൪||
दोषो रक्ताश्रयाः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम्| अहोरात्रस्य स द्वि स्यात्........................||४४||
🔊 Audio coming soon
അനന്തരം സ്ന്ന്തതാദീനാം വിശേഷ ഉച്യതേ| പ്രായോ ബാഹുല്യേന| രക്താശ്രയോ ദോഷഃ സന്തതജ്വരം കരോതി| പ്രായോഗ്രഹണം രസാശ്രിതത്വപ്രതിഷേധനിവാരണായ| രസാശ്രിതത്വസ്യ സകലജ്വരസാധാരണത്വാത്| ഏവം സര്വേഷു ജ്വരേഷു വാച്യമ്| സഃ ച സന്തതഃ അഹോരാത്രസ്യ മധ്യേ ദ്വൌ വാരൌ സ്യാത്|| ൪൪||
Adhikarana anyedyuShkajvaraH (45) · Śloka 45
............................സകൃദന്യേദ്യുരാശ്രിതഃ| തസ്മിന് മാംസവഹാ നാഡീ.............................||൪൫||
............................सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन् मांसवहा नाडी.............................||४५||
🔊 Audio coming soon
അന്യേദ്യുഃ പുനരഹോരാത്രസ്യ സകൃദേകവാരം വേഗം കരോതി| തസ്മിന് ദോഷാ മാംസവഹാ നാഡീരാശ്രിതാഃ|| ൪൫||
Adhikarana tRutIyakajvaraH (46) · Śloka 46
............................ മേദോനാഡീസ്തൃതീയകേ| ഗ്രാഹീ പിത്താനിലാന്മൂര്ധ്നസ്ത്രികസ്യ കഫപിത്തതഃ| സ പൃഷ്ഠസ്യാനിലകഫാത്സ ചൈകാഹാന്തരഃ സ്മൃതഃ||൪൬||
............................ मेदोनाडीस्तृतीयके| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफ़पित्ततः| स पृष्ठस्यानिलकफ़ात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||४६||
🔊 Audio coming soon
തൃതീയകേ മേദോവഹാ നാഡീരാശ്രിതാ| പിത്താനിലാദധികാന്മൂര്ധ്നഃ ഗ്രാഹീ ഭവതി| തത്ര ചാऽऽഗന്തുത്വാതു ദോഷസ്യ വൈഷമ്യമ്| കഫപിത്താത് ത്വധികാത് ത്രികസ്യ ഗ്രീവാസന്ധേര്ഗ്രാഹീ ഭവതി| അനിലാകഫാതു സ ജ്വരഃ പൃഷ്ഠസ്യ ഗ്രാഹീ| സ ച തൃതീയക ഏകാഹാന്തരഃ സ്മൃതഃ| സര്വസ്യ ദോഷസ്യാഗന്തുത്വാദല്പബലത്വമ്|| ൪൬||
Adhikarana caturthakajvaraH (47) · Śloka 47
ചതുര്ഥകോ മലേ മേദോ മജ്ജാസ്ഥ്യന്യതമസ്ഥിതേ| മജ്ജസ്ഥ ഏവേത്യപരേ പ്രഭാവം സ തു ദര്ശയേത്| ദ്വിധാ കഫേന ജങ്ഘാഭ്യാം പ്രഥമം ശിരസോऽനിലാത്| ഗമ്ഭീരധാതുചാരിത്വാത് സന്നിപാതേന സമ്ഭവാത്| തുല്യോച്ഛ്രായാച്ച ദോഷാണാം ദുശ്ചികിത്സ്യശ്ചതുര്ഥകഃ||൪൭||
चतुर्थको मले मेदो मज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्| द्विधा कफ़ेन जङ्घाभ्यां प्रथमं शिरसोऽनिलात्| गम्भीरधातुचारित्वात् सन्निपातेन सम्भवात्| तुल्योच्छ्रायाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः||४७||
🔊 Audio coming soon
ചതുര്ഥകോ ജ്വരോ ദോഷമേദ ആദ്യന്യതമസ്ഥേ ഭവതി| കദാചിന്മേദസ്ഥേ അഥവാ മജ്ജസ്ഥേ അഥവാ അസ്ഥിസ്ഥ ഇതി| അപരേ പുനരാചാര്യ്യാ മജ്ജസ്ഥ ഏവ ദോഷേ| ചതുര്ഥകോ ദ്വിധാ പ്രഭാവം ദര്ശയേത്| കഫേനാऽധികേന പൂര്വം ജങ്ഘാഭ്യാം പ്രഭാവം ദര്ശയേത്| അനിലാത്തു പൂര്വം ശിരസഃ| രോഗസ്വഭാവാത് പിത്തസ്യാനുദ്രേകഃ| ഗമ്ഭീരധാതുചാരിത്വാദിത്യാദി സുബോധമ്|| ൪൭||
Adhikarana caturthakaviparyayajvaraH (48) · Śloka 48
അസ്ഥിനജ്ജോഭയഗതേ ചൌര്ഥകവിപര്യ്യയഃ| ത്രിധാ ദ്വയഹം ജ്വരയതി ദിനമേകം തു മുഞ്ചതി||൪൮||
अस्थिनज्जोभयगते चौर्थकविपर्य्ययः| त्रिधा द्वयहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति||४८||
🔊 Audio coming soon
ചര്ഥുകവിപര്യ്യയോ നാമ്നാ ജ്വരോऽസ്ഥിമജ്ജാഖ്യോഭയഗദോഷേ ഭവതി| അസ്യ ച ദോഷാശ്രയാനതിവൃത്തേര്ദിനസങ്ഖയാനതിക്രമാച്ചോഹേശചതുര്ഥകാന്തര്ഭാവഃ| കേവലമുഭയാശ്രയത്വം ദ്വയഹം ജ്വരണം ച വിശേഷഃ| സ ചതുര്ഥകവിപര്യ്യസ്ത്രിധാ ഭവതി| വോതാऽധികേന പിത്തേനശ്ലേഷ്മണാ വാ| തു ചതുര്ഥകവത് ദ്വിധാ| തച്ച ത്രിവിധം പ്രാഥമ്യവൈഷമ്യാഭാവതപൂര്വവത് പ്രഭാവമുഖേന നോക്തമ്| കേവലം ദോഷലക്ഷണദര്ശനേന ബോദ്ധവ്യമ്| ഇത്യുക്താഃ സന്തതാദയോ ജ്വരാഃ|| ൪൮||
Adhikarana doShAdibalAbalavatvena jvarasambhavaH (49) · Śloka 49
ബലാബലേന ദോഷാണാമന്നചേഷ്ടാദിജന്മനാ| ജ്വരഃ സ്യാന്മനസസ്തദ്വത്കര്മണശ്ച തദാ തദാ||൪൯||
बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा||४९||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാഞ്ച സന്തതാദീനാമേവംരൂപതാ ദൃഷ്ടാ യത്സന്തതാദ്യന്യതമരൂപോ ഭൂത്വാऽന്യതമരൂപോ ഭവതീതി പൃഷ്ട ഇദമാഹ-ബലാബലേനേത്യാദി ദോഷാണാമന്നചേഷ്ടാദിജന്മനാ ബലാബലേന മനസശ്ച ബലാബലേന പൂര്വ ജന്മകൃതസ്യ ച കര്മണാം ബലാബലേന തദാ തദാ ജ്വരഃ സ്യാത്| ഏവ മുക്തം ഭവതി=ദോഷോऽബലഃ സന്തതാദ്യന്യതമഭൂമികാസ്ഥോऽന്നാദ്യ ന്യതമസ്മാത് ബലം ലബ്ധ്വാ പൂര്വാം പൂര്വാതരാം വാ ഭൂമികാമാസാദയതി| തഥാ ബലവാന് ദോഷോऽന്ന്ദ്യന്യതമജന്മനാ അബലവത്വേന പൂര്വാം പൂര്വതരാം വാ ഭൂമികാമപഹായോത്തരാമുത്തരാം വാ ഗൃഹ്ണതി| ആദിഗ്രഹണാത് ദേശ കാലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| മനശ്ച ബലവദ്ദോഷജ്വരഹാനികൃദിതി വക്ഷ്യതേ|| ൪൯||
Adhikarana rasadhAtugatajvaralakShaNam (50) · Śloka 50
ഉത്ക്ലേശോ ഗോഉരവം ദൈന്യം ഭങ്ഗോऽങ്ഗാനാം വിജൃമ്ഭണമ്| അരോചകോ വമിഃ സാദഃ സര്വസ്മിന് രസഗേ ജ്വരേ||൫൦||
उत्क्लेशो गोउरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम्| अरोचको वमिः सादः सर्वस्मिन् रसगे ज्वरे||५०||
🔊 Audio coming soon
ഉത്ക്ലേശ ഇത്യാദിനാ രസാദ്യാശ്രയവിശേഷേ ജ്വരസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ രസഗേ ജ്വരേ സര്വസ്മിന് വാതാദിസമ്ഭവേ ഉത്ക്ലേശാദീനി ഭവന്തി||
Adhikarana raktagatajvaralakShaNam (51) · Śloka 51
രക്തനിഷ്ഠീവനമ് തൃഷ്ണാ രക്തോഷ്ണപിടകോദ്ഗമഃ| ദാഹാരാഗഭ്രമമദപ്രലാപാ രക്തസംശ്രിതേ||൫൧||
रक्तनिष्ठीवनम् तृष्णा रक्तोष्णपिटकोद्गमः| दाहारागभ्रममदप्रलापा रक्तसंश्रिते||५१||
🔊 Audio coming soon
രക്തനിഷ്ഠീവനാദീനി രക്തസ്യേ മദോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ ( അ. സം. നി - ൬ )|
Adhikarana mAMsagatajvaralakShaNam (52) · Śloka 52
തൃഡ്ഗ്ലാനിഃ സൃഷ്ടവര്ചസ്ത്വഗര്ന്ദാഹോ ഭ്രമസ്തമഃ| ദോഉര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രവിക്ഷേപോ മാംസസ്ഥേ...........||൫൨||
तृड्ग्लानिः सृष्टवर्चस्त्वगर्न्दाहो भ्रमस्तमः| दोउर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे...........||५२||
🔊 Audio coming soon
മാംസസ്ഥേ തൃഡാദീനി|| ൫൨||
Adhikarana medogatajvaralakShaNam (53) · Śloka 53
.............................. മേദസി സ്ഥിതേ| സ്വേദോऽതിതൃഷ്ണാ വമനം സ്വഗന്ധസ്യാऽസഹിഷ്ണുതാ| പ്രലാപോ ഗ്ലാനിരുചിഃ..........................||൫൩||
.............................. मेदसि स्थिते| स्वेदोऽतितृष्णा वमनं स्वगन्धस्याऽसहिष्णुता| प्रलापो ग्लानिरुचिः..........................||५३||
🔊 Audio coming soon
മേദസ്ഥേ സ്വേദാദീനി| സ്വേദഃ ശരീരോദ്ഭവഃ|| ൫൩||
Adhikarana asthigatajvaralakShaNam (54) · Śloka 54
.............. അസ്ഥിസ്ഥേ ത്വസ്ഥിഭേദബനമ്| ദോഷപ്രവൃത്തിരൂര്ധ്വാധഃ ശ്വാസാങ്ഗക്ഷേപകൂജനമ്||൫൪||
.............. अस्थिस्थे त्वस्थिभेदबनम्| दोषप्रवृत्तिरूर्ध्वाधः श्वासाङ्गक्षेपकूजनम्||५४||
🔊 Audio coming soon
അസ്ഥിസ്ഥേ അസ്ഥിഭേദാദീനി| ഊര്ധ്വമധശ്ച പ്രവൃത്തിദോഉഷസ്യ കഫാദേഃ|
Adhikarana majjagatajvaralakShaNam (55) · Śloka 55
അന്തര്ദാഹോ ബഹിശ്ശൈത്യം ശ്വാസോ ഹിധ്മാ ച മജ്ജനേ||൫൫||
अन्तर्दाहो बहिश्शैत्यं श्वासो हिध्मा च मज्जने||५५||
🔊 Audio coming soon
മജ്ജഗതേऽന്തര്ദാഹാദീനി|| ൫൫||
Adhikarana shukragatajvaralakShaNam (56) · Śloka 56
തമസോദര്ശനം മര്മച്ഛേദനം സ്തബ്ധമേഢ്രതാ| ശുക്രപ്രവൃത്തിര്മൃത്യുശ്ച ജായതേ ശുക്രസംശ്രയേ||൫൬||
तमसोदर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता| शुक्रप्रवृत्तिर्मृत्युश्च जायते शुक्रसंश्रये||५६||
🔊 Audio coming soon
ശുക്രസംശ്രയേ ജ്വരേ തമസോ ദര്ശനാദീനി ജായന്തേ|| ൫൬||
Adhikarana dhAtugatajvarANAM duHsAdhyatvam (57) · Śloka 57
ഉത്തരോത്തരദുഃസാധ്യാഃ പഞ്ചാത്രാऽന്ത്യോഉ തു വര്ജയേത്||൫൭||
उत्तरोत्तरदुःसाध्याः पञ्चात्राऽन्त्योउ तु वर्जयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon
അത്ര ധാത്വാശ്രയേഷു പൂര്വാദുത്തരോത്തര ദുഃസാധ്യഃ| രസാശ്രിതോ ദുഃസാധ്യഃ| തതോऽപി രക്തസമാശ്രിതഃ| തതോ മേദഃ സംശ്രയഃ| തതോऽസ്ഥിത ഇത്യര്ഥഃ| അന്ത്യൌ മജ്ജശുക്രസംശ്രയൌ വര്ജയത്| ചരകാചാര്യ്യസ്തു മജ്ജ്ജഗതസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമൃച്ഛതീ ( ച ചി - ൩.൮൩ )|
Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി ശ്ലേഷ്മണാ ഗൌരവേണ ച| മന്ദജ്വരഃ പ്രലേപസ്തു സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ|൫൮|
प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च| मन्दज्वरः प्रलेपस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः|५८|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana vAtabalAsakajvara lakShaNam (58) · Śloka 58
നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശീതഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി| സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠോ ഭവേദ്വാതവലാസകഃ|൫൮|
नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतः कृच्छ्रेण सिध्यति| स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातवलासकः|५८|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana hAridrakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
ഹരിദ്രാഭേകവര്ണാഭസ്തദ്വര്ണഃ യഃ പ്രമേഹതി| സ വൈ ഹാരിദ്രകോ നാമ ജ്വരഭേദോऽന്തകഃ സ്മൃതഃ|൫൮|
हरिद्राभेकवर्णाभस्तद्वर्णः यः प्रमेहति| स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः|५८|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana rAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
കഫവാതോഉ സമോഉ യസ്യ ഹീനപിത്തസ്യ ദേഹിനിഃ| തീക്ഷ്ണോ വാ യദി മന്ദോ ജായതേ രാത്രികോ ജ്വരഃ|൫൮|
कफ़वातोउ समोउ यस्य हीनपित्तस्य देहिनिः| तीक्ष्णो वा यदि मन्दो जायते रात्रिको ज्वरः|५८|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana pUrvarAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
ദിവാകരാ പീതബലേ വ്യായാമാച്ച വിശോഷിതേ| ശരീരേ നിയതം വാതാജ്ജ്വരഃ സ്യാത് പൂര്വരാത്രികഃ|൫൮|
दिवाकरा पीतबले व्यायामाच्च विशोषिते| शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात् पूर्वरात्रिकः|५८|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana shItajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
ആമാശയേ യദാ ദുഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യവസ്ഥിതേ| തദാര്ധം ശീതലം ദേഹേ ത്വര്ധഞ്ചോഷ്ണം പ്രജായതേ|൫൮|
आमाशये यदा दुष्टे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते| तदार्धं शीतलं देहे त्वर्धञ्चोष्णं प्रजायते|५८|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana dAhajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
കായേ പിത്തം യദാ ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതഃ| ഊഷ്ണത്വം തേന ദേഹസ്യ ശീതത്വം കരപാദയോഃ||൫൮||
काये पित्तं यदा श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः| ऊष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः||५८||
🔊 Audio coming soon
പ്രലിമ്പന്നിത്യാദി സുബോധമ്|| ൫൮||
Adhikarana jvaramokShakAlIna lakShaNAni (59) · Śloka 59
ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷോ മോക്ഷകാലേ വിലീയതേ| തതോ നരഃ ശ്വസന് സ്വിദ്യന് കൂജന് വമതി ചേഷ്ടതേ| വേപതേ പ്രലപത്യുഷ്ണൈശ്ശീതൈശ്ചാऽങ്ഗൈര്ഹതപ്രഭഃ| വിസംജ്ഞോ ജ്വരവേഗാര്ത്തഃ സക്രോധ ഇവ വീക്ഷതേ| സദോഷശബ്ദം ച ശകൃദ്ദ്രവം സൃജതി വേഗവത്||൫൯||
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैश्शीतैश्चाऽङ्गैर्हतप्रभः| विसंज्ञो ज्वरवेगार्त्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||५९||
🔊 Audio coming soon
സര്വസ്മിശ്ച ജ്വരേ ജ്വരകാരണോ ദോഷഃ ജ്വരമോക്ഷകാലേ ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് വിലീയതേ| തതോ ധാതുപ്രക്ഷോഭാദനന്തരമിദം കുരുതേ| ശ്വസന്നിത്യാദി സുബോധമ്|| ൫൯||
Adhikarana vigatajvaralakShaNAni (60-61) · Śloka 61
ദേഹോ ലഘുവ്യപഗതക്ലമമോഹതാപഃ പാകോ മുഖേ കരണസോഉഷ്ഠവമവ്യഥത്വമ്| സ്വേദഃ ക്ഷവഃ പ്രകൃതിയോഗിമനോऽന്നലിപ്സാ കണ്ഡൂശ്ച മൂര്ധ്നി വിഗതജ്വരലക്ഷണാനി||൬൦|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതോഉ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസ്യ നിദാനസ്ഥാനോ ജ്വരനിദാനംനാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൬൧||
देहो लघुव्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसोउष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||६०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम द्वितीयोऽध्यायः||६१||
🔊 Audio coming soon
ദേഹലഘുത്വാദീനി വിഗതജ്വരസ്യ പുരുഷസ്യ ലക്ഷണാനി| സ്വേദഃ ശരീരജഃ|| ൬൦|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം നിദാനസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോധ്യായഃ