Adhikarana atha jvaranidAnaM nAma dvitIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో జ్వరనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వరోగాణాం సామాన్యేన నిదానముక్త్వా జ్వరాదివిశేషేణోచ్యతే| తత్రాపి జ్వరస్య ప్రాధాన్యాత్ పూర్వమధ్యాయ ఆరభ్యతే| యద్యపి ప్రాగ్రూపసంప్రాప్త్యాదికముచ్యతే, తథాపి నిదానేన ప్రాధాన్యాద్వయపదేశః|| 1||
Adhikarana jvarasyAShTau kAraNAni (2) · Śloka 2
అష్టాభిః కారణైర్జ్వరః సంజాయతే| మనుష్యాణాం పృథగ్దోషైః సంసృష్టైః సన్నిపాతితైరాగంతునా చ||2||
अष्टाभिः कारणैर्ज्वरः सञ्जायते| मनुष्याणां पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपातितैरागन्तुना च||२||
🔊 Audio coming soon
ఏవం జ్వరస్యాష్టౌ కారణాని| ఆగంతుకారణస్య యద్యపి బహువిధత్వం తథాప్యాన్యతంత్రప్రసిద్ధసంఖయాబురోధేనోక్తమవిశేషేణ| తత్ర ప్రథమమేవ తావద్దోషజా నిశ్చీయంతే| పశ్చాదాఽఽగంతుకారణం|| 2||
Adhikarana jvarasamprAptiH (3) · Śloka 3
తత్ర యథోక్తైః ప్రకోపనవిశేషైః ప్రకుపితా దోషాః ప్రవిశ్యామాశయమూష్మణా మిశ్రీభూయా ఽఽ మమనుగమ్య రసస్వేదవాహీని స్త్రోతాంసి విధాయ పిత్తం తు ద్రవత్వాత్తప్తమివ జలమనలముపహత్య సర్వేఽపి చ దోషాః పక్తారం స్వస్థానాద్ బహిర్నిరస్య సహ తేన సకలమపి శరీరమభిసర్పంతస్తత్సంపర్కాల్లబ్ధబలేన స్వేనోష్మణా నితరాం దేహోష్మాణమేధయంతో ఽంతస్స్త్రోతోముఖపిధానాత్ స్తంభమాదధానా బహిరపి స్వేదమపహరంతః సర్వేంద్రియాణి చోపతాపయంతో జ్వరమభినిర్వర్త్తయంతి||3||
तत्र यथोक्तैः प्रकोपनविशेषैः प्रकुपिता दोषाः प्रविश्यामाशयमूष्मणा मिश्रीभूया ऽऽ ममनुगम्य रसस्वेदवाहीनि स्त्रोतांसि विधाय पित्तं तु द्रवत्वात्तप्तमिव जलमनलमुपहत्य सर्वेऽपि च दोषाः पक्तारं स्वस्थानाद् बहिर्निरस्य सह तेन सकलमपि शरीरमभिसर्पन्तस्तत्सम्पर्काल्लब्धबलेन स्वेनोष्मणा नितरां देहोष्माणमेधयन्तो ऽन्तस्स्त्रोतोमुखपिधानात् स्तम्भमादधाना बहिरपि स्वेदमपहरन्तः सर्वेन्द्रियाणि चोपतापयन्तो ज्वरमभिनिर्वर्त्तयन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యథోక్తైరిత్యాదేర్దోషా జ్వరమభినిర్వర్తయంతీతి సంబంధః| యథోక్తైః ప్రకోపననిదానైస్తిక్తకట్వాదిభిః ఊష్మాణా ఆమాశయస్థేనాఽగ్న్యభిధానేన| పిత్తస్యాయం విశేషః| యదుష్ణమపి ద్రవత్చాదనలస్య జాఠరస్యోపహననం జలమివోష్ణం| శేషం సర్వదోషసాధారణం| దోషాణాం స ఊష్మా యేన పచ్యతే| తథా చ దోషధాతుషు స్వల్పా అనలభాగాః ప్రదర్శితాః| అత్ర చ ప్రతిరోగమధ్యాయేషు యత్ పృథఙ్నిదానకీర్త్తనం తద్వయాధేః స్వరూపాధిగమనాయ చికిత్సాకాలే హేతువిపరీతౌషధపరిజ్ఞానార్థం చ| సంప్రాప్తేరపి కీర్త్తనం వ్యాధిపరిజ్ఞానాయ| చికిత్సాకాలేఽపి తథా తథావిధసంప్రాప్త్యన్యథాకరణేన తత్సంప్రాప్తికస్య రోగస్య వినాశో భవతీతి ప్రతిబోధనాయ చ| తథా చ విపులమతివైద్యౌఽపచారస్వరూపవిశేషాత్ తత్కార్యవిశేషాద్దోషకార్య్యవిశేషేభ్యశ్చ దోషాణాం సంప్రాప్తౌ జ్ఞాతాయాం గూఢలింగస్యాపి వ్యాధేః స్వరూపమధిగచ్ఛత్యేవ| తథా ప్రతిరోగప్రదర్శితాయాః సంప్రాప్తేః స్వాధ్యాయోక్తచ్చికిత్సితాత్ ప్రకారాంతరేణాపి యతో వినాశః కర్త్తుం పార్య్యతే తతోఽవశ్యమేవ రోగోపశమః| సర్వస్యామపి చికిత్సాయాం సంప్రాప్తివినాశనమేవ ప్రధానం ప్రయోజనం| తథా జ్వరచికిత్సతే ఆమాశయస్థో హత్వగ్నిం సామో మార్గాన్ పిధాయ యత్| విదధాతి జ్వరం దోషస్తస్మాత్కుర్వీత లంఘనం| ఇతి|| 3||
Adhikarana jvarapUrvarUpANi (4) · Śloka 4
తస్యేమాని పూర్వరూపాణి ముఖవైరస్యమన్నానభిలాషో గురు- గాత్రత్వమాలస్యమల్పప్రాణతా గతిస్ఖలనం నిద్రాధిక్యమర- తిరసూయా హితోపదేశేషు ప్రద్వేషో బాలేషు మధురేషు చ భక్ష్ణ్యే- ష్వమ్లలవణకటుకాభినందనమవిపాకోఽంగమర్దశ్చక్షుషో- రాకులత్వం సాశ్రుతా జృంభా వినామః క్లమో రోమహర్షః శబ్దా- నలాంబుశీతవాతజచ్ఛాయాతపేష్వకస్మాదిచ్ఛాద్వేషౌ చ| తద- నంతరం వ్యక్తిభావో జ్వరస్యేతి||4||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि मुखवैरस्यमन्नानभिलाषो गुरु- गात्रत्वमालस्यमल्पप्राणता गतिस्खलनं निद्राधिक्यमर- तिरसूया हितोपदेशेषु प्रद्वेषो बालेषु मधुरेषु च भक्ष्ण्ये- ष्वम्ललवणकटुकाभिनन्दनमविपाकोऽङ्गमर्दश्चक्षुषो- राकुलत्वं साश्रुता जृम्भा विनामः क्लमो रोमहर्षः शब्दा- नलाम्बुशीतवातऴच्छायातपेष्वकस्मादिच्छाद्वेषोउ च| तद- नन्तरं व्यक्तिभावो ज्वरस्येति||४||
🔊 Audio coming soon
ముఖవైరస్యాదీని జ్వరస్య పూర్వరూపాణ్యుక్తాని| అవిశిష్టదోషైర్యద్యాపి జ్వరయతి, తథాపి భవిష్యత్ప్రతీతిర్దోషానురోధేనైవాఽస్ఫుటత్వమల్పత్వంచ విజ్ఞేయం| తథాహి గురుగాత్రత్వం భవిష్యతి కఫజ్వరే| ఏవం సర్వత్ర కల్ప్యం| ఏతాన్యపి వ్యాధివిశేషపరిజ్ఞానాయోపయుజ్యంతే చికిత్సాయై చ| తథా ద్రుష్టమాత్ర ఏవ పూర్వరుపే తేన నిదానవిశేషేణ చ రోగస్య స్వరూపం పరిచ్ఛిన్నం భవతి| తదా తస్మింకాల ఉపక్రాంతో రోగః క్షిప్రతరమేవ ప్రశమమాపద్యతే| కదాచిద్ దృష్టే పూర్వరూపే విశిష్టదోషతా రోగస్యానిధిగతా భవతి| తత్ర సకలరోగసాధారణరోగవిశేషమాత్రాశ్రయణేనైవ చికిత్సా ప్రయుక్తా కింసుఖాయ న సంపద్యతే ? ఏతదేన హృది కృత్వా భట్టారహరిచంద్రేణ వా శబ్దస్యానీర్దిష్టస్యాప్రాధాన్యం ప్రదర్శయితుం లఘ్వశనమపతర్పణం వేత్యత్ర జ్వరపూర్వరూపేక్షులఘ్వశనస్య ప్రాధాన్యం లంఘనస్యాప్రధాన్యం వ్యాఖ్యాతం| తచ్చ భిషక్శాస్త్రనిష్ణాతా నాంగీకుర్వంతి| యతో న పూర్వపదర్శనమాత్రేణైవ భిషక్ చికిత్సాయాం ప్రవర్త్తతే| అపితు నిదానాది కించిజ్జానాత్యేవ| తతశ్చ యేన స్నిగ్ధగుర్వాదికం కఫకారణముపయుక్తం తస్యాపతర్పణం త్యక్త్వా లఘ్వశనం ప్రధానం న భవతీతి| భట్టారకేణ తు పూర్వరూపేషు సకలదోషసాధారణత్వాత్ లఘ్వశనస్య ప్రాధాన్యముక్తం| అల్పప్రాణతా చేష్టాస్వశక్తత్వం| అరతిర్న క్వచిదవస్థితి| అసూయా పరస్య దోషావిష్కరణం| హితోపదేషాదిషు ప్రద్వేషః| అన్నాద్యనభినందమవిపాకోఽన్నాదీనాం| ఆకులత్వం సాశ్రుతా చ చక్షుషోరేవ| జృంభా సన్ముఖవికాసో గాత్రవినామః| శబ్దాదిష్వకారణేనైవేచ్ఛాతథైవ పునర్ద్వేషః| తదనంతరం ప్రాగ్రూపాణామనంతరం క్రమేణ జ్వరస్య వ్యక్తీభావో భవతి|| 4||
Adhikarana vAtajvaralakShaNAni (5) · Śloka 5
భవతి చాత్ర ఆగమాపగమక్షోభమృదుతా వేదనోష్మణాం| వైషమ్యం తత్ర గాత్రాంగే తాస్తాః స్యుర్దేదనాశ్చలాః| పాదయోః సుప్తతా స్తంభః పిండికోద్వేష్టేనం క్లమః| విశ్లేష ఇవ సంధీనాం సాద ఊర్వోః కటీగ్రహః| పృష్ఠం క్షోదమివాప్నోతి నిష్పీడ్యత ఇవోదరం| భిద్యంత ఇవ చాస్థీని పార్శ్వగాని విశేషతః| హృదయస్య గ్రహస్తోదః ప్రాజనేనేవ వక్షసః| స్కంధయోర్మథనం బాహ్వోర్భేదః పీడనమంసయోః| అశక్తిర్భక్షణే హన్వోర్జృంభణం కర్ణయోః స్వనః| నిస్తోదః శంఖయోర్మూర్ధ్ని వేదనా విరసాస్యతా| కషాయాస్యత్వమథవా మలానామప్రవర్త్తనం| రూక్షారుణత్వగాస్యాక్షినఖమూత్రపురీషతా| ప్రసేకారోచకాశ్రద్ధాఽవిపికాస్వేదజాగరాః| కంఠౌష్ఠశోషస్తృట్శుష్కౌ ఛర్దికాసౌ విషాదితా| హర్షో రోమాంగదంతేషు వేపథుః క్షవథోర్గ్రహః| భ్రమః ప్రలాపో ఘర్మేక్షా వినామశ్చానిలజ్వరే||5||
भवति चात्र आगमापगमक्षोभमृदुता वेदनोष्मणाम्| वैषम्यं तत्र गात्राङ्गे तास्ताः स्युर्देदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टेनं क्लमः| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्| भिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः| निस्तोदः शङ्खयोर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्त्तनम्| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनखमूत्रपुरीषता| प्रसेकारोचकाश्रद्धाऽविपिकास्वेदजागराः| कण्ठौष्ठशोषस्तृट्शुष्कोउ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः| भ्रमः प्रलापो घर्मेक्षा विनामश्चानिलज्वरे||५||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్రేతి తంత్రారీతిః| ఆగమాపగమేత్యాద్యనిలజ్వరస్య రూపం భవతీతి సంబంధః| వేదనానామూష్మణాం చ వాతవశాత్ కదాచిదాగమో భవతి కదాచిదపగమః| అనిత్యసద్భావో వా| కదాచిత్క్షోభోభవతి| కదాచిన్మ్రుదుత్వం| అథవా వేదనాదీనాం దేహదేశవిశేషతః కాలవిశేషతశ్చ వైషమ్యమనేకరూపత్వం భవతి| తత్ర-తత్ర చ వాయ్వాశ్రయేఽంగే తాస్తా వాయుకారణా వేదనాశ్చలాః స్యుః| సుబోధం| ప్రాజనం ప్రతోదః శిరసి అధికం వేదనా| ఆస్య విరసత్వం విశేషానాఖ్యేయదుష్టరసత్వం| మలాః మూత్రశకృత్స్వేదాదయః| త్వగాదీనాం రూక్షారుణతా| కాసచ్ఛర్దిషోః శుష్కత్వం కఫాదీనామప్రవృత్తిః| వాతజ్వరేఽవశ్యం క్షవథోర్గ్రహః| సర్వస్య చ రూపకీర్త్తనం వ్యాధిస్వరూపవిశేష పరిజ్ఞానాయ పృథక్ చికిత్సితప్రతివిధానాయ చ|| 5||
Adhikarana pittajvaralakShaNAni (6) · Śloka 6
యుగపద్వయాప్తిరంగానాంప్రలాపః కటువక్త్రతా| నాసాస్యపాకః శీతేచ్ఛా భ్రమో మూర్చ్ఛా మదోఽరతిః| విట్స్త్రసం పిత్తవమనం రక్తష్ఠీవనమమ్లకః| రక్తకోఠోద్గమః పీతహరితత్వం త్వగాదిషు| స్వేదో నిఃశ్వాసవైగంధ్యమతితృష్ణా చ పిత్తజే||6||
युगपद्वयाप्तिरङ्गानाम्प्रलापः कटुवक्त्रता| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्त्रसं पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||६||
🔊 Audio coming soon
యుగపజ్జ్వరవ్యాప్త్యాది పిత్తజం భవతీతి సంబంధః| రక్తానాం కోఠోనాం సోత్సేధానాం మండలానాముద్గమః|| 6||
Adhikarana kaphajvaralakShaNAni (7) · Śloka 7
విశేషాదరుచిర్జాడ్యం స్త్రోతోరోధోఽల్పవేగతా| ప్రసేకో ముఖమాధుర్యం హృల్లేపశ్వాసపీనసాః| హృల్లాసశ్ఛదనం కాసః స్తంభః శ్వైత్యం త్వగాదిషు| అంగేషు శీతపిటకాస్తంద్రోదర్దః కఫోద్భవే||7||
विशेषादरुचिर्जाड्यं स्त्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुखमाधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः| हृल्लासश्छदनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटकास्तन्द्रोदर्दः कफ़ोद्भवे||७||
🔊 Audio coming soon
సాతిశయా అరుచిర్జాడ్యాదయో రోగాః కఫజ్వరే భవంతీతి| అల్పవేగతా జ్వరస్య| హృదయోత్క్లేశయుక్తః ప్రసేకః| ఛర్దనం యథాసంభవం కఫాదీనాం|| 7||
Adhikarana sva-svakAle pravRutyAdi ca vAtAdijvarANAM li~ggam (8) · Śloka 8
కాలే యథాస్వం సర్వేషాం ప్రవృత్తిర్వృద్ధిరేవ వా| నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశాయితా||8||
काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాం వాతాపిత్తకఫజ్వరాణాం యథాస్వం కాలే గ్రీష్మాపరాహ్నవర్షాశరన్మధ్యందినశిశిరవసంతాదికే ప్రవృత్తిరథవా వృద్ధిర్భవతి| ఇదమపి రూపం యథా నిదానత్వేనోక్తానాం వాతజ్వరే తిక్తాదీనాం పిత్తజ్వరే కట్వాదీనాం కఫజ్వరే మధురాదీనాం చానుపశయోఽసుఖావహత్వం యథాస్వం విపరీతానాం చోపశయత్వం సుఖానుబంధిత్వమితి|| 8||
Adhikarana saMsargajvarasAmAnyalakShaNam (9) · Śloka 9
యథాస్వం లింగసంసర్గే జ్వరః సంసర్గజోఽపి చ||9||
यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजोऽपि च||९||
🔊 Audio coming soon
పృథగ్దోషాణాం జ్వరణాం లింగముక్త్వా మిశ్రదోషజానాముచ్యతేయథాస్వమితి| యథాస్వం లింగముక్త్వా సతి తావత్ జ్వరస్తత్సంసర్గజో విశేషః| తేన వాతపిత్తజ్వరలింగమిశ్రీభావే వాతపిత్తజ్వరే విజ్ఞేయః| వాతకఫజ్వరలింగసంసర్గే వాతకఫజ్వరశ్చ| ఏవం పిత్తకఫేఽపీతి యథాస్వంశబ్దార్థః| అపి చేతి సముచ్చయే|| 9||
Adhikarana vAtapittajvaralakShaNAni (10) · Śloka 10
శిరోఽర్తిమూర్చ్ఛాభిదదాహమేహా- కంఠాస్యశోషాఽరతిపర్వభేదాః| ఉన్నిద్రతా తృడ్భ్రమరోమహర్షాః జృంభాఽతివాక్త్వం చ చలాత్సపిత్తాత్||10||
शिरोऽर्तिमूर्च्छाभिददाहमेहा- कण्ठास्यशोषाऽरतिपर्वभेदाः| उन्निद्रता तृड्भ्रमरोमहर्षाः जृम्भाऽतिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||१०||
🔊 Audio coming soon
శిరోర్త్యాదీని వాతపితజ్వరలక్షణాని|| 10||
Adhikarana vAtashleShmajvaralakShaNAni (11) · Śloka 11
తాపహాన్యరుచిపర్వశిరోరుక్ పీనసశ్వసనసకాసవిబంధాః| శీతజాడ్యాతిమిరభ్రమతంద్రాః శ్లేష్మవాతజనితం జ్వరలింగం||11||
तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनसकासविबन्धाः| शीतजाड्यातिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितं ज्वरलिङ्गम्||११||
🔊 Audio coming soon
తాపహాన్యాదీని వాతశ్లేష్మజ్వరలక్షణాని|| 11||
Adhikarana pittashleShmajvaralakShaNAni (12) · Śloka 12
శీతస్తంభస్వేదదాహావ్యవస్థా తృష్ణా కాసః శ్లేష్మపిత్తప్రవృత్తిః| మోహస్తంద్రా లిప్తాతిక్తాస్యతా చ జ్ఞేయం రూపం శ్లేష్మపిత్తజ్వరస్య||12||
शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णा कासः श्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रा लिप्तातिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||१२||
🔊 Audio coming soon
శీతాద్యవ్యవస్థాదీని పిత్తశ్లేష్మజ్వరలక్షణాని పిత్తశ్లేష్మప్రవృత్తిశ్ఛర్ద్యాః|| 12||
Adhikarana sannipAtajvaralakShaNAnyasAdhyatvAdi ca (13) · Śloka 13
సర్వజో లక్షణైః సర్వైర్దాహోఽత్ర చ ముహుర్ముహః| తద్వచ్ఛీతం మహానిద్రా దివాజాగరణం నిశి| సదా వా నైవ వా నిద్రా ముహుః స్వేదోఽతి నైవ వా| గీతనర్త్తనహాస్యాదివికృతేహా ప్రవర్త్తనం| సస్త్రుతీ కలుషే రక్తే భుగ్నే లులితపక్ష్మణీ| అక్ష్ణీ పిండికా పార్శ్వమూర్ధపర్వాస్థిరుగ్భ్రమః| సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ కంఠః శూకైరివావృతః| పరిదగ్ధాఖరాజిహ్వాగురుస్త్రస్తాంగసంధితా| రక్తపిత్తకఫష్ఠీవో లోడనం శిరసోఽతితృట్| కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం| హృద్వచ్యథా మలసంసర్గః ప్రవృత్తిర్వాఽల్పశోఽతి వా| స్నిగ్ధాస్యతా బలభ్రంశః స్వరసాదః ప్రలాపితా| దోషాపాకశ్చిరాత్తంద్రా ప్రతతం కంఠకూజనం| సన్నిపాతమభిన్యాసం తం బ్రూయాచ్చ హృతౌజసం| వాయునా కఫరుద్ధేన పిత్తమంతః ప్రపీడితం| వ్యవాయిత్వాచ్చ సౌక్ష్మ్యాచ్చ బహిర్మార్గం ప్రవర్త్తతే| తేన హారిద్రనేత్రత్వం సన్నిపాతోద్భవే జ్వరే| దోషే విబద్ధే నష్టేఽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః| అసాధ్యః సోఽన్యథాకృచ్ఛ్రో భవేద్వైకల్యదోఽపి వా||13||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवाजागरणं निशि| सदा वा नैव वा निद्रा मुहुः स्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्त्तनहास्यादिविकृतेहा प्रवर्त्तनम्| सस्त्रुती कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्ष्णी पिण्डिका पार्श्वमूर्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः| सस्वनोउ सरुजोउ कर्णोउ कण्ठः शूकैरिवावृतः| परिदग्धाखराजिह्वागुरुस्त्रस्ताङ्गसन्धिता| रक्तपित्तकफ़ष्ठीवो लोडनं शिरसोऽतितृट्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्| हृद्वच्यथा मलसंसर्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता| दोषापाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतोउजसम्| वायुना कफ़रुद्धेन पित्तमन्तः प्रपीडितम्| व्यवायित्वाच्च सोउक्ष्म्याच्च बहिर्मार्गं प्रवर्त्तते| तेन हारिद्रनेत्रत्वं सन्निपातोद्भवे ज्वरे| दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नोउ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः सोऽन्यथाकृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వజ ఇత్యాదినా సన్నిపాతజ్వరో నిర్ణీయతే-సర్వజ ఇతి| సర్వైర్లక్షణైః పృథక్సంసర్గోక్తైః| అత్ర చ సన్నిపాతేఽయం విశేషఃముహుర్దాహో ముహుః శీతం| సుబోధం| వికృతగీతాదీహాప్రవర్తనం| అక్షీణి సస్త్రుతీత్యాది లక్షణే| భుగ్నే కనీనికాపాంగయోరతీక్ష్ణే| పిండీకాదీనాం రుక్| పరిదగ్ధేవ పరిదగ్ధాజిహ్వాఖరస్పర్శా చ| గుర్వంగతాస్త్రసంధితా చ భవతి| శిరసో లోడనం చలనం| కోఠా నిర్ముఖాః పిటకాప్రాయాః| మాలానాం సంగోఽప్రవృత్తిః| అథవా సంప్రాప్త్యాదివిశేషవశేన స్తోకస్తోకం ప్రవృత్తిః అథవాఽపి ప్రవృత్తి| తస్య సన్నిపాతస్యాభిన్యాసహతౌజసౌ పర్య్యాయౌ| స చ సన్నిపాతజ్వరో దోషే విబద్ధేఽస్థిరేఽగ్నౌ చ నష్టే సతి సర్వైర్లక్షణైః సంపూర్ణో భవతి తదాఽసాధ్యః| అన్యథా దోషే చలే బలవతి చాఽగ్నావసంపూర్ణ లక్షణశ్చ భవతి తదా కృచ్ఛ్రసాధ్యః| వైకల్యదో వా భవతి|| 13||
Adhikarana dAhapUrvashItapUrvasannipAtajvaro, dAhapUrvasya dustaratvaM ca (14) · Śloka 14
అన్యచ్చ సన్నిపాతోత్థో యత్ర పిత్తం పృథక్స్థితం| త్వచి కోష్ఠేఽథవా దాహం విదధాతి పురోఽను వా| తద్వద్వాతకఫౌ శీతం దాహాదిర్దుస్తరస్తయోః||14||
अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक्स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा| तद्वद्वातकफ़ौ शीतं दाहादिर्दुस्तरस्तयोः||१४||
🔊 Audio coming soon
అన్యచ్చ సన్నిపాతవిశేషోత్థో జ్వరో యదా దోషైరేవం సన్నివిష్టైర్భవతీతి| తదైవంస్వరూపో భవతి| కీదృగిత్యుచ్యతే-అన్యచ్చేతి| దోషత్రయేఽపి కుపితే యత్ర పిత్తం పృథగ్వర్త్తతే పృథగ్వాతకఫౌ తదా జ్వరవేగకాలే పూర్వం దాహం విదధాతి పశ్చాచ్ఛీతం| తదా పునస్త్వచి వాతకఫౌ వర్త్తేతే కోష్ఠే పిత్తం తదా పూర్వం శీతం విధత్తః పశ్చాద్దాహం| తయోః శీతపూర్వదాహపూర్వంయోర్దాహాదిర్దుస్తరః|| 14||
Adhikarana shItapUrvajvare shIte shAnte upadravAH (15) · Śloka 15
శీతాదౌ తత్ర పిత్తేన కఫే స్యందితశోషితే| శీతే శాంతేఽమ్లకో మూర్చ్ఛా మదస్తృష్ణా చ జాయతే||15||
शीतादौ तत्र पित्तेन कफ़े स्यन्दितशोषिते| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते||१५||
🔊 Audio coming soon
శీతాదౌ పునః కోష్ఠస్థేనోదీర్ణేన పిత్తేన కఫే స్త్రావితే శోషితే చ సతి శాంతే పిత్తాధిక్యాదమ్లకాదికం జాయతే| మూర్చ్ఛా మోహః|| 15||
Adhikarana dAhapUrvajvare dAhe shAnte upadravAH (16) · Śloka 16
దాహదౌ పునరంతే స్యుస్తంద్రాష్ఠీవవమిక్లమాః||16||
दाहदौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||१६||
🔊 Audio coming soon
దాహాదౌ పునః కోష్ఠే వాతకఫోదీర్ణతయా వేగం కృత్వా దాహే శాంతే కఫకార్య్యాణి తంద్రాదీని భవంతి| ఇతి దోషైః సప్తవిధో జ్వర ఉక్తః|| 16||
Adhikarana AgantujvarAH (17) · Śloka 17
ఆగంతురభిఘాతాభిషంగశాపాభిచారతః| చతుర్ధా............................||17||
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा............................||१७||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుస్త్వష్టమశ్చతుర్ధా అభిఘాతాదితః|| 17||
Adhikarana abhighAtajajvaranidAnaM samprAptishca (1) · Śloka 1
........ ఽత్ర క్షతచ్ఛేదదాహాద్యైరభిఘాతజః||1||
........ ऽत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिघातजः||१||
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana tasya samprAptiH (18) · Śloka 18
శ్రమాచ్చ తస్మిన్ పవనః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్| సవ్యథాశోఫవైవర్ణ్యం సరుజం కురుతే జ్వరం||18||
श्रमाच्च तस्मिन् पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं सरुजं कुरुते ज्वरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర క్షతాదిభిర్యః సోఽభిఘాతజః| తస్మిన్ హి క్షాంతే పవనః స్వభావాత్ ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్ సవ్యథాదికం జ్వరం కురుతే| ప్రాయో గ్రహణం క్వచిద్ వ్యభిచారప్రదర్శనార్థం|| 18||
Adhikarana abhiSha~ggajAH jvarAH (19) · Śloka 19
గ్రహావేశౌషధవిషక్రోధభీశోకకామజః| అభిషంగాద్ ................................||19||
ग्रहावेशोउषधविषक्रोधभीशोककामजः| अभिषङ्गाद् ................................||१९||
🔊 Audio coming soon
యో హి గ్రహావేశాదిజో జ్వరః సోఽభిషంగాద్విజ్ఞేయః| గ్రహా దేవాదయో వక్ష్యమాణాః|| 19||
Adhikarana grahajajvaralakShaNam (20) · Śloka 20
..............గ్రహేణాస్మిన్నకస్మాద్ధాసరోదనే|20|
..............ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने|२०|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana oShadhigandhApariNAmaH (20) · Śloka 20
ఓషధీగంధజే మూర్చ్ఛా శిరోరుక్శ్వయథు క్షవః|20|
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक्श्वयथु क्षवः|२०|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana viShapariNAmaH (20) · Śloka 20
విషాన్మూర్చ్ఛాఽతిసారాస్యశ్యావతాదాహహృద్గదాః|20|
विषान्मूर्च्छाऽतिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः|२०|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana krodhapariNAmaH (20) · Śloka 20
క్రోధాత్ కంపః శిరోరుక్ చ|20|
क्रोधात् कम्पः शिरोरुक् च|२०|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana bhayashokAbhyAM pralApaH (20) · Śloka 20
ప్రలాపో భయశోకజే|20|
प्रलापो भयशोकजे|२०|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana kAmaje vipattiH (20) · Śloka 20
కామాన్మోహోఽరుచిర్దాహో హ్నీనిద్రాధీధృతిక్షయః|20|
कामान्मोहोऽरुचिर्दाहो ह्नीनिद्राधीधृतिक्षयः|२०|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana grahAdijajvareShu doShasa~ggatiH (20) · Śloka 20
గ్రహాదౌ సన్నిపాతస్య భయాదౌ మరుతస్త్రయే| కోపః క్రోధే తు పిత్తస్య యౌ తు శాపాభిచారజౌ| సన్నిపాతజ్వరౌ ఘోరౌ తావహ్యతమౌ మతౌ||20||
ग्रहादोउ सन्निपातस्य भयादोउ मरुतस्त्रये| कोपः क्रोधे तु पित्तस्य योउ तु शापाभिचारजोउ| सन्निपातज्वरोउ घोरोउ तावह्यतमोउ मतोउ||२०||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం గ్రహాదౌ త్రయే గ్రహౌషధివిషలక్షణే సన్నిపాతస్య కోపో భవతి| భయాదౌ త్రయే భీశోకకామాఖ్యే మరుతో వాయోః కోపో భవతి| క్రోధే కోపే పిత్తస్య కోపః| శాపేనాభిచారేణ చ యౌ జ్వరౌ తౌ సన్నిపాతేన ఘోరౌ భవతః| తౌ చాతిశయేనాఽసాహ్యౌ మతావాగకర్త్తృణాం| శాపమపరాధాద్గుర్వాదయో విదధతి|| 20||
Adhikarana abhicArajajvaralakShaNam (21) · Śloka 21
తత్రాభిచారికైర్మంత్రైర్హూయమానస్య తప్యతే| పర్వం చేతస్తతో దేహస్తతో విస్ఫోటతృడ్భ్రమైః| సదాహమూర్చ్ఛైర్గ్రస్తస్య ప్రత్యహం వర్ధతే జ్వరః| ఇతి జ్వరోఽష్టధా దృష్టః..............||21||
तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते| पर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फ़ोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्धते ज्वरः| इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः..............||२१||
🔊 Audio coming soon
అభిచారే త్వాఽఽభిచారికైర్మంత్రైరముం దహేతి హూయమానస్య ప్రథమమేవ చేతస్తప్యతే| తతో దేహః| తతో విస్ఫోటాదిగ్రస్తస్య ప్రత్యహం జ్వరో వర్ధతే| ఇతి దోషాగంతుభేదాదష్టధా జ్వరో దృష్ట ఆయుర్వేదవిద్భిః|
Adhikarana jvarasya dvaividhyam (22) · Śloka 22
.............సమాసాద్ ద్వివిధస్తు సః| శారీరో మానసః సౌమ్యస్తీక్ష్ణోఽంతర్బహిరాశ్రయః| ప్రాకృతో వైకృతః సాధ్యోఽసాధ్యః సామో నిరామకః||22||
.............समासाद् द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः||२२||
🔊 Audio coming soon
ఏవమపి భవన్ సంక్షేపే ద్వివిధః| శారీరి మానస ఇతి ద్వివిధః| సౌమ్యస్తీక్ష్ణ ఇత్యేవమపి ద్వివిధః| అంతరాశ్రయో బహిరాశ్రయ ఇత్యేవమపి| తథా ప్రాకృతో వైకృతః సాధ్యోఽసాధ్యః సామో నిరామక ఇతి|
Adhikarana shArIramAnasayossaumyatIkShNayeshca lakShaNam (23) · Śloka 23
పూర్వం శరీరే శారీరే తాపో మనసి మానసే| పవనే యోగవాహిత్వాచ్ఛీతం శ్లేష్మయుతే భవేత్| దాహః పిత్తయుతే మిశ్రం మిశ్రే...............||23||
पूर्वं शरीरे शारीरे तापो मनसि मानसे| पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| दाहः पित्तयुते मिश्रं मिश्रे...............||२३||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం శారీరాదీనాం పూర్వం శరీర ఇత్యాదినా లక్షణముచ్యతే పుర్వమితి| శ్లేష్మసంయుక్తే పవనే పవనస్య యోగవాహిత్వాత్ జ్వరే శీతం భవత్యర్థాత్ స ఏవః సౌమ్యః| ఏవం పిత్తయుయే పవనే దాహః| స జ్వరస్తీక్ష్ణః| మిశ్రే శ్లేష్మసంయుతే పిత్తసంయుతే చ పవనే మిశ్రం శీతం దాహం చ| మిశ్రే తూత్కర్షేణ వ్యపదేశాత్ సౌమ్యతీక్ష్ణద్వయాద్వయతిరేకః|| 23||
Adhikarana antarAshrayabahirAshrayayorlakShaNam (24) · Śloka 24
..............అంతః సంశ్రయే పునః| జ్వరేఽధికం వికారాః స్యురంతః క్షోభో మలగ్రహః| బహిరేవ బహిర్వేగే తాపోఽపి చ సుసాధతా||24||
..............अन्तः संश्रये पुनः| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| बहिरेव बहिर्वेगे तापोऽपि च सुसाधता||२४||
🔊 Audio coming soon
అంతస్సంశ్రయే జ్వరే అంతః కోష్ఠేఽధికం వికారాః స్యుః| సత్యాపి సర్వాంగోపతాపే| బర్హిర్వేగే తు బహిరేవ తాపో నాఽంతర్వికరాః| తత్ర చ సుసాధతా అర్థాల్లభ్యతేఽంతర్వేగే దుస్సాధతేతి|| 24||
Adhikarana prAkRutavaikRutajvarau sAdhyAsAdhyatva~jca (25) · Śloka 25
అపి చ-- వర్షాశరద్వసంతేషు వాతాద్యైః ప్రాకృతః క్రమాత్| వైకృతోఽన్యః సదుస్సాధ్యః ప్రాయశ్చ ప్రాకృతోఽనిలాత్||25||
अपि च-- वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः सदुस्साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||२५||
🔊 Audio coming soon
అపి చేతి సముచ్చతే| యథాక్రమేణ వర్షాసు యో వాతజో జ్వరః స ప్రాకృత ఉచ్యతే| తథా శరది పిత్తజో జ్వరః| వసంతే కఫజశ్చ| అతః ఉక్తాదన్యో వైకృతః|| 25||
Adhikarana vAtajvarasya duHsAdhatA (26) · Śloka 26
సః దుఃసాధో భవతి ప్రాయశ్చ ప్రకృతోఽనిలాత్| ఏకమార్గక్రియారంభవ్యతివృత్తేర్మహాత్యయాత్||26||
सः दुःसाधो भवति प्रायश्च प्रकृतोऽनिलात्| एकमार्गक्रियारम्भव्यतिवृत्तेर्महात्ययात्||२६||
🔊 Audio coming soon
ప్రయోగ్రహణమసాకల్యార్థం| కథం వాయునా యః ప్రాకృతః స ఏవ దుఃసాధ్యః ఇత్యాహఏకమార్గ ఇత్యాది| ఏకమార్గ ఇత్యాది| ఏకమార్గో| ఏకమార్గో యః క్రియాయా ఆరంభః| తస్య వ్యతివృత్తేర్విపర్య్యాసాత్తథా మహాత్యయాదపి| వైకృతానాం యదేవ దుఃసాధ్యకారణత్వం తదేవాస్య ప్రాకృతస్యాపి సతః| జ్వరే తావత్ పుర్వలంఘనముచ్యతే| తన్నైకవిధం| తద్వాయావపథ్యమత ఏవ రోగస్యాన్యః క్రియామార్గోఽన్యశ్చ దోషస్య| తథా వాయునా ప్రకుపితేన యదా నిష్పద్యతే తతో మహాత్యయాద్ధేతోర్వాయునా ప్రాకృతోఽపి జ్వరః దుఃసాధ్యః|| 26||
Adhikarana varShAsu duShTamarutajvarotpattiH (27) · Śloka 27
వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితో జ్వరం| కుర్యాత్...........................................||27||
वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात्...........................................||२७||
🔊 Audio coming soon
యశ్చ ప్రాకృతో వాతాదిభిరుక్తః సః ప్రాధాన్యాపేక్షయా| యస్మాద్ దోషాంతరమపి తత్రానుబలం భవత్యస్య ప్రదర్శనార్థముచ్యతే| వర్షాస్విత్యాది | వర్షాసు యదా మారుతి దుష్టో జ్వరం కుర్య్యాత్| తదా పిత్తశ్లేష్మభ్యామన్వితో జ్వరం కుర్య్యాత్| నాఽనన్వితః తదా జ్వరో వాతికోఽప్యవశ్యం పిత్తశ్లేష్మాణౌ సంప్రాప్త్యభిముఖౌ భవతః| సహాయబలలాభాత్తు జ్వరమనుబధ్నతః|| 27||
Adhikarana sharadi duShTapittajvarotpattiH (28) · Śloka 28
పిత్తం చ శరది తస్య చాఽనుబలః కఫః| తత్ప్రకృత్యా విసర్గాచ్చ తత్ర నాఽనశనాద్ధయం||28||
पित्तं च शरदि तस्य चाऽनुबलः कफः| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नाऽनशनाद्धयम्||२८||
🔊 Audio coming soon
శరది చ పిత్తం దుష్టం జ్వరం కుర్య్యాత్| తస్య చ పిత్తస్య జ్వరం కర్త్తుమభ్యుద్యతస్య శరద్యనుబలః కఫో భవతి| అస్య చోభయస్య హేతుద్వయం| తత్ప్రకృత్యా విసర్గాచ్చ| వర్షాసు మారుతో దుష్టః పిత్తశ్లేష్మాన్వితో జ్వరం కుర్య్యాదిత్యత్ర హేతుః కాలస్య తథావిధస్వభావత్వం| పితంచ శరాది తస్య చాఽనుబలః కఫ ఇత్యత్ర హేతుర్విసర్గాదితి| తత్ర వాతికే వర్షాసు పిత్తశ్లేష్మానుగతత్వాదనశనాత్ భయం నాస్తి| తథా పైత్తికే పిత్తకఫానుబంధాత్వాదనశనాద్భయం నాసిత| తత్ర లంఘనం విధేయమేవేత్యర్థః|| 28||
Adhikarana vasante duShTakaphajvarotpattiH (29) · Śloka 29
కఫో వసంతే తమపి వాతపిత్తం భవదను||29||
कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवदनु||२९||
🔊 Audio coming soon
వసంతే కఫో దుష్టో జ్వరం కుర్య్యాత్| తమపి కఫమను వాతపిత్తం భవేత్| ప్రకృత్యా ఆదానాచ్చేత్యాదిశబ్దాల్లభ్యతే| తథా కఫజేఽప్యతిలంఘనాద్యత్నతో రక్షేదిత్యర్థాల్లభ్యతే|| 29||
Adhikarana sAdhyAsAdhyajvaralakShaNam (30) · Śloka 30
బలవత్స్వల్పదోషేషు జ్వరః సాధ్యోఽనుపద్రవః| సర్వథా వికృతిజ్ఞానే ప్రాగసాధ్య ఉదాహృతః||30||
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||३०||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యోఽసాధ్య ఇతి ద్వైవిధ్యముచ్యతే| బలవత్స్వల్పదేషేషు యో జ్వరోఽనుపద్రవశ్చ స సాధ్యః| ఉపద్రవాః ప్రలాపభ్రమాదయః| యస్త్వసాధ్యః స ప్రక్శారీరే వికృతవ్యాధివిజ్ఞానీయే సర్వేణ ప్రకారేణోదాహృతి 'జ్వరో నిహంతి బలవాణ్ ( శా0-6.96 ) ఇత్యాదినా|
Adhikarana sAmapacyamAnanirAmajvaralakShaNAni (31) · Śloka 31
జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వమగ్లానిర్బహుమూత్రతా| న ప్రవృత్తిర్న విడ్జీర్ణా న క్షుత్సామజ్వరాకృతిః| జ్వరవేగోఽధికం తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః| మలప్రవృత్తిరుత్క్లేశః పచ్యమానస్య లక్షణం| జీర్ణతాఽమవిపర్య్యాసాత్సప్తరాత్రం చ లంఘనాత్||31||
ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः| ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्| जीर्णताऽमविपर्य्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्||३१||
🔊 Audio coming soon
సామో నిరామక ఇతి ద్వైవిధ్యముయతే-జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వమిత్యాది| సుబోధం| పచ్యమానతా సామత్వాదన్యా| జీర్ణతా నిరామత్వం| సా చ జీర్ణతా ఆమలక్షణాజ్జ్వరోపదర్వతీక్ష్ణత్వాదేర్విపరీతాద్ విజ్ఞేయా| న కేవలమత ఏవ జీర్ణతా విజ్ఞేయా| యావత్ సప్తరాత్రం లంఘనాచ్చ జీర్ణతా జ్వరస్య విజ్ఞేయా| తేనైతదుక్తం భవతి సప్తమాపదహ్నః పూర్వమామలింగాభావేఽపి యథాసంభవేన లంఘనేన లంఘితస్య జీర్ణజ్వరోక్తం న కించిద్విధేయం | తథా సప్తాహా దూర్ధ్వమప్యామలక్షణసద్భావే జీర్ణజ్వరరోక్తం ప్రతిషిధ్యతే| ఇత్యుభయమప్యాఽఽమవిపర్య్యాసః సప్తరాత్రం లంఘనం చ జీర్ణతాలక్షణమితి|
Adhikarana jvarasya prakArAntareNa pa~jcavidhatvam (32) · Śloka 32
జ్వరః పంచవిధః ప్రోక్తో మలకాలబలాబలాత్| ప్రాయః స సన్నిపాతేన భూయసా త్వపదిశ్యతే| సంతతః సతతోఽన్యేద్యుస్తృతీయకచర్థకౌ||32||
ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्| प्रायः स सन्निपातेन भूयसा त्वपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचर्थकोउ||३२||
🔊 Audio coming soon
బహుభిర్భేదైర్జ్వరస్య ద్వైవిధ్యముక్త్వా ప్రకారాంతరేణ పంచవిధత్వముచ్యతే-జ్వర ఇత్యాది| ఏకోఽపి జ్వరో మలానాం దుష్టానాం వాతాదీనాం బలవత్వాదబఓవత్వాచ్చ పంచధా భవతి| మలశబ్దో దోషవాచీ| తథా జ్వరకారణదోషకోపేయః కాలో నిమిత్తతాం యాతి తస్య బలవత్వాదబలవత్వాచ్చ పంచధా భవతీతి| తథా చ ప్రదర్శయిష్యతే మలానాం బలాబలం| తుల్యదుష్యాదివర్ధితాః సంతతం కుర్య్యురిత్యాది| తథా స ప్రత్యనీకో విషమం కుర్య్యాద్వృద్ధిక్షయాన్విత ఇతి| కాలోఽపి యథోత్తరమిత్యాద్యనంతరమేవ వక్ష్యతే| స పంచవిధః ప్రాయః సన్నిపాతేన భవతి| అపదిశ్యతే తు భూయసా దోషేణ| వాతికాదివిశేషేణ యోఽయం వక్ష్యమాణలక్షణః సంతతాదిః సః ప్రాయేణ సాన్నిపాతికో భవతీతి ప్రాయోగ్రహణం క్వచిద్వ్యభిచారసూచనార్థం| యథోక్తరూపేభ్యః సంతతాదిభ్యోఽన్యస్మాత్ పరిదృశ్యమానాదవ్యతిరేకః| సంతత ఇత్యాదినా పంచానాం నామాన్యుచ్యంతే|| 32||
Adhikarana teShAM sAmAnyA samprAptiH (33) · Śloka 33
ధాతుమూత్రశకృద్వాహిస్త్రోతసాం వ్యాపినో మలాః| తాపయంతుస్తనుం సర్వాః తుల్యదుష్యాదివర్ధితాః| బలినో గురవః స్తబ్ధా విశేషేణ రసాశ్రితాః| సంతతం నిష్ప్రతిద్వంద్వాః జ్వరకుర్య్యుః సుదుః సహం||33||
धातुमूत्रशकृद्वाहिस्त्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तुस्तनुं सर्वाः तुल्यदुष्यादिवर्धिताः| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वाः ज्वरकुर्य्युः सुदुः सहम्||३३||
🔊 Audio coming soon
ధాతుమూత్రేత్యాదినా సంతతస్యోత్పత్తిరుచ్యతే| ఏవంభూతా మలా దుష్టావాతాదయః సంతతం జ్వరం దుసఃహం కుర్య్యురితి సంబంధః| ధాత్వా దివాహిస్త్రోతాంసి వ్యాపినస్తథా తుల్యైర్దుష్యాదిభిర్వర్ధితాః| అతఏవ నిష్ప్రతిద్వంద్వాః| యథా వాతధికా దోషాః దుష్యేఽస్థిన| దేశే జాంగలేఽబలస్య పురుషస్య| కాలే వర్షాసు| అగ్నవిషమే| వాతప్రకృతేర్వృద్ధస్య హీనసత్వస్య రుక్షాదిసాత్మ్యస్య| ఇత్యేవమాది| ప్రతిపక్షైరఖండితశక్తిత్వాద్వలినః| సామత్వాదగురవః| స్తబ్ధా ఊర్ధ్వమధశ్చాఽనిః సరణాత్| విశేషేణ రసాశ్రితా అతిశయనే రసాఖ్యం ధాతుమాశ్రితాః| రసవద్రక్తాదీన్ దూషయంతీతి విశేషగ్రహణాం సుదుః సహం సుతరామ సహ్యమితి|| 33||
Adhikarana tatrAgniveshamatam (34) · Śloka 34
మలాంజ్వరోష్మాధాతూన్ వా శీఘ్రం క్షపయంస్తతః| సర్వాకారం రసాదీనాం శుద్ధ్యాఽశుద్ధ్యాఽపి వాక్రమాత్| వాతపిత్తకఫైః సప్త దశ ద్వాదశవాసరాన్| ప్రాయోఽనుయాతి మర్య్యాదాం మోక్షాయ చ వధాయ చ| ఇత్యాగ్నివేశస్య మతం........................||34||
मलाञ्ज्वरोष्माधातून् वा शीघ्रं क्षपयंस्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वाक्रमात्| वातपित्तकफ़ैः सप्त दश द्वादशवासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्य्यादां मोक्षाय च वधाय च| इत्याग्निवेशस्य मतं........................||३४||
🔊 Audio coming soon
తస్మిశ్చ సంతతే జ్వరోష్మా దృష్టాదృష్టకారణవిశేషవైచిత్ర్యాత్ సర్వప్రకారేణ రసాదీనిం శుద్ధయా కదాచిన్మలం క్షపయేత్| అశుద్ధయా వా రసాదీనాం కదాచిద్ధాతూన్ క్షయపేత్| ఊష్మణః క్షపణధర్మత్వాత్| తతో హేతోర్వాతాదిభిః క్రమాద్రసాదీనాం శుద్ధయామలాన్ క్షపయన్ సప్తాదివాసరాన్ మోక్షాయ మర్య్యాదామనుయాతి| రసాదీనాం తు సర్వా కారాఽశుద్ధాయా ధాతూన్ క్షపయన్ వధాయ మర్య్యాదామనుయాతి| జ్వరోష్మా వాతాధికః సప్తవాసరాన్| పిత్తాధికో దశ| శ్లేష్మకాధికో ద్వాదశ| ఇతి క్రమార్థః| ఇత్యిగ్నివేశస్య మతం|| 34||
Adhikarana hArItamatam (35) · Śloka 35
......................హారీతస్య పునః స్మృతిః| ద్విగుణా సప్తమీ యావన్నవమ్యేకాదశీ తథా| ఏషాత్రిదోషమర్య్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ| శుద్ధ్యశుద్ధౌ జ్వరః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్త్తతే||35||
.....................्आरीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा| एषात्रिदोषमर्य्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धोउ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्त्तते||३५||
🔊 Audio coming soon
హారీతః పునరేవమనుజానాతి| చతుర్దశవాసరాన్ వాతాధికో మోక్షాయ వధాయ వా మర్య్యాదామనుయాతి జ్వరోష్మా| అష్టాదశ పిత్తాధికఝ్| ద్వావింశతిః శ్లేష్మాధిక ఇతి| యదా తు రసాదీనాం మధ్యే కేషాంచిచ్ఛుద్ధిరశుద్ధిశ్చ కేషాంచిత్తదా సంతతో జ్వరో న ముంచతి| నాపి శుద్ధిం సూత్రోక్తేన ప్రకారేణ ( అ0 సం0-26 ) జ్ఞాతవ్యా| ఇతి ఇతి సంబంధః| ఇతి సంతత ఉక్తః|| 35||
Adhikarana viShamajvarotpattiH (36) · Śloka 36
కృశానాం వ్యాధిముక్తానాం మిథ్యాహారాదిసేవినాం| అల్పోఽపి దోషో దూష్యాదేర్లబ్ధ్వాఽన్యరమతో బలం| సప్రత్యనీకో విషమం కుర్య్యాద్వృద్ధిక్షయాన్వితః||36||
कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यरमतो बलम्| सप्रत्यनीको विषमं कुर्य्याद्वृद्धिक्षयान्वितः||३६||
🔊 Audio coming soon
కృశానామిత్యాదినా సంతతాదిర్విషమజ్వర ఉచ్యతే| యే కృశా వ్యాధిముక్తాశ్చ మిథ్యాహారవిహారసేవినశ్చి తేషామల్పోఽపి దోషో దూష్యాదీనామన్యతమతో బలం లబ్ధ్వా సప్రత్యనీకః సప్రతిపక్షః క్షయవృద్ధిభాక్ విషమం సంతతాదిచతుష్టయురూయం జ్వరం కురుతే| అథవా కృశానా మిత్యాదినా 'భవంత్యాహ్ని న పంచమే ఇత్యేవమంతేన గ్రంథేన సంతతాదీనాం చతుర్ణాం జ్వరాణాం సాధారణాం రూపం సంతతాచ విశిష్టతా ప్రదర్శతే| కృశానామితి స్వాభావికదౌర్బల్యం| వ్యాధిముక్తానామిత్యవస్థావిశేషకృతం| మిథ్యాహారాదిసేవినామిత్యాఽఽహారకృతం గృహీతం| వృద్ధిక్షయాన్వితత్వే సప్రత్యనీకత్వం హేతుః| సదృశదూష్యాదిప్రసాదాత కదాచిద్గృద్ధాయాన్వితః| ప్రత్యనీకప్రసాదాచ్చ కదాచిత్| క్షయాన్విత ఇతి| అనేనే చైతదుక్తం భవతి--బలవాన్ దోషో దూష్యాదీనాం సర్వేష సదృశానాం బలం లబ్ధ్వా నిష్ప్రతిపక్షః సన్నవిచ్ఛిన్నోష్మాణం సంతతాఖ జ్వరమేకరూపం కురుతే| తద్వైపరీత్యే విషమం జ్వరం సంతతాదికం తత్ర యదా దూష్యాదీని ప్రభూతాని సదృశాని ప్రాప్నోతి న సర్వాణి తద సంతతజ్వరం కరోతి| యాని త్వసదృశాని తాని ప్రతిపక్షాణి| యదా తు తత ఊనాని సదృశాని ప్రాప్నోతి తదా క్రమేణాఽన్యేద్యుష్కాదీన్|| 36||
Adhikarana viShamajvarANAM vicchinnasantApatve kAraNam (37) · Śloka 37
సూక్ష్మసూక్ష్మతరాస్యేషు దూరదూరతరేషు చ| దోషో రక్తాదిమార్గేషు శనైరల్పశ్చిరేణ యత్| యాతి దేహం చ నాశేషం భూయిష్ఠం భేషజేఽపి చ| క్రమోఽయం తేన విచ్ఛిన్నః సంతాపే లక్ష్యతే జ్వరః| విషమో విషమారంభః క్రియాకాలోఽనుషంగవాన్||37||
सूक्ष्मसूक्ष्मतरास्येषु दूरदूरतरेषु च| दोषो रक्तादिमार्गेषु शनैरल्पश्चिरेण यत्| याति देहं च नाशेषं भूयिष्ठं भेषजेऽपि च| क्रमोऽयं तेन विच्छिन्नः सन्तापे लक्ष्यते ज्वरः| विषमो विषमारम्भः क्रियाकालोऽनुषङ्गवान्||३७||
🔊 Audio coming soon
సూక్ష్మసూక్ష్మతరాస్యేత్యాదినా సంతతాదీనాం చతుర్ణాం విషమజ్వరాణాం విచ్ఛిన్నసంతాపత్వే కారణముచ్యతే| ఇహ హి ధాతువాహీని స్త్రోతాంస్యుక్తాని| తాని చ ప్రతానసదృశాని| క్రమేశ మూలే-మూలే స్థూలాన్యఽగ్రే సూక్ష్మాణి| తత్ర సూక్ష్మాస్యేషు సూక్ష్మతరాస్యేషు చ తథా దూరేషు దూరతరేషు చ రక్తాదిస్త్రోతస్సు యద్యస్మాదల్పో దోషః శనైర్యాతి చిరేణ స్థానాం ప్రాప్నోతి| నిఃశేషంచ దేహం న వ్యాప్నోతి| తేన కారణేన కాయవిషమో విచ్ఛిన్నసంతాపో లక్ష్యతే| అనేనైతదుక్తం| ప్రభూతో దోషోఽతిస్థూలముఖేషు స్త్రోతః సు యద్యస్మాచ్ఛీఘ్రం మహానిమ్ననికటదేశేషు చ గచ్ఛన్ సంతజ్వరమభినిర్వర్తయతి| అల్పస్తు దోషః సూక్ష్మముఖేషు మహానిమ్నాద్దూరేషు చ రక్తాదిమార్గేషు గచ్ఛన్ శనైశ్చ గచ్ఛన్ సంతతం కురుతే| తతోఽప్యల్పః సూక్ష్మతరాస్యేషు దూరతరేషు చ గచ్ఛన్ అన్యేద్యుమభినిర్వర్తయతి| తతోఽప్యల్పస్సూక్ష్మతమాస్యేషు దూరతమేషు చ గచ్ఛన్ అతిమందగతిరతిచిరేణ గచ్ఛంస్తృతీయకమభినిర్వర్తయతి| తతోఽప్యతిశయేన చతుర్థకో వాచ్యః| అత ఏవ చ వ్యాప్తేశ్చిరేణ దోషస్య వేగాత్ సంతాపస్య విచ్ఛేదః| సంతతాదౌ చ ప్రయుజ్యమానే భేషజే భూయిష్ఠమయమేవ క్రమః| తేన సంతతే శీఘ్రం భేషజేన దోషస్య ప్రాప్తే శీఘ్రం జ్వర ఉపశామ్యతి| సంతాతాదౌ తు క్రమేణ దోషస్య దూరదూరతరస్త్రోతోఽనుగతత్వాత్| తథైవ భేషజేన చిరేణ చిరతరేణ చోపశమః| భూయిష్ఠగ్రహణం బాహుల్యోపలక్షణార్థం| తేన కించిద్భేషజం ప్రథమమేవ రసస్త్రోతాంసి ప్రాప్య సకలం శరీరం ప్రాప్నేతి| కించిద్భేషజం ప్రథమమేవ రసస్త్రోతాంసి ప్రాప్యః సకలం శరీరం ప్రాప్నోతి| కించితు ధాతుక్రమేణ దూరతరాణి స్త్రోతాంసి గత్వేతి| తేన యతో హేతోర్విచ్ఛిన్నసంతాపస్తత ఏవ విషమో నైకరూపః| అతశ్చ విషమో యతో విషమారంభక్రియా కాలోఽనుషంగవాన్| అనేనైతద్దర్శయతి-యథా సంతతః స్వేన రూపేణ దుఃసాధ్యః తథా సంతతాద్విపరీతరూపోఽపి విషమోఽనేన రూపేణ దుఃసాధ్య తథా సంతతద్విపరీతరుపోఽపి విషమోఽనేన రుపేణ దుఃసాధ్య ఏవ| తేన విషమ ఇత్యాస్యాః సంజ్ఞాయాః ప్రవృత్తినిమిత్తమనేకరుపతా కృఛ్రసాధ్యతా చ| విషమః అసమః ఆరంభః ప్రథమా ప్రవృత్తిర్యస్య స విషమారంభః| యథా చతుర్థకే| కఫేన హేతునా పూర్వం జంఘాభ్యాం ప్రభావం దర్శయేత్| శిరసశ్చానిలాత్పూర్వం ప్రభావం దర్శయేత్| ఇతి విషమారంభః| విషమా క్రియా యత్ర దోషస్య|ఔషధస్య వా| దోషస్య యథా గ్రాహీ పిత్తానిలాన్మూర్ధ్న ఇత్యాది ఔషధస్య ప్రభావం దర్శయేత్| ఇతి ఇత్యాదోఉషధస్య యథా చికిత్సిత ( అ సం చి- 2 )| మాసం మేధ్యమమన్నేన సహ సేవిత్వోల్లిద్ ఇత్యత్ర విషమత్వం సంతర్పణమపతర్పణంచ| విZషమకాలోఽనియతపూర్వాహ్ణాద్యాగమకాలః| తథా వ యః సంతర్పణంచ| విషమకాలోఽనియతపూర్వాహ్ణాద్యాగమకాలః| తథా చ యః సంతతాదిరేకస్మిన్నహని పూర్వాహ్ణే మతః సోఽన్యస్మిన్నపరాఽహ్ణేఽపి భవన్ దృష్ట ఇత్యేతత్ త్రయం విషమసంజ్ఞాయా హేతుః| అనుషంగావాన్ యః స్వల్పేనైవ హేతునా నివృత్తః పునరనుషజ్యతే| ఏతదపి సంజ్ఞాహేతుః|| 37||
Adhikarana doSheNa cirAjjvarotpAdane hetuH (38) · Śloka 38
యథోత్తరం మందగతిర్మందశక్తితర్యథా యథా| కాలేనాప్నోతి సదృశాన్ స రసాదీంస్తథా తథా| దోషో జ్వరయతి క్రుద్ధశ్చిరాచ్చిరతరేణ చ||38||
यथोत्तरं मन्दगतिर्मन्दशक्तितर्यथा यथा| कालेनाप्नोति सदृशान् स रसादींस्तथा तथा| दोषो ज्वरयति क्रुद्धश्चिराच्चिरतरेण च||३८||
🔊 Audio coming soon
దోషస్య మందగతిత్వే చ మందశక్తితాయాం చ కారణముక్త్వా సిద్ధరూపేణోచ్యతే-యథోత్తరమిత్యాది| యథోత్తరం ధాతుః స్త్రోతస్సు మందగతిః సన్ దోషో మందశక్తిశ్చ యథా-యథా చిరతరాదికేన కాలేన సదృశాన్ రసాదీన్ ప్రాప్నోతి తథా-తథా క్రుద్ధః సన్ చిరాచ్చిరతరాచ్చ జ్వరయతి| తేనైతదుక్తం భవతి-ప్రథమమేవ రసవాహీని స్త్రోతాంసి స్థూలముఖాని ప్రాప్య వపుర్వ్యాప్తిమభినిర్వర్త్య సకలదూష్యాదిసాదృశ్యాత్ సంతతమభినిర్వర్తయతి| యదా తు దూరసూక్ష్మస్త్రోతో గమనాపేక్షా దోషస్యాఽసదృశదూష్యలబ్ధిరప్రాప్తిశ్చ తదావిచ్ఛిన్నసంతాపం సంతతం| తథా చ వాతాశ్రయో దోష ఇత్యాది వక్ష్యతే|| 38||
Adhikarana doShabIjaprasare dRuShTAntaH (39) · Śloka 39
భూమౌ స్థితం జలైః సిక్తం కాలమేవ ప్రతీక్షతే| అంకురాయ యథా బీజం దోషబీజం రుజే తథా||39||
भूमोउ स्थितं जलैः सिक्तं कालमेव प्रतीक्षते| अङ्कुराय यथा बीजं दोषबीजं रुजे तथा||३९||
🔊 Audio coming soon
అస్యైవార్థస్య స్ఫుటీకరణాయ భూమౌ స్థితమిత్యాదినా దృష్టాంత ఉచ్యతే| స్వకారణసామగ్రీసంపన్నం శాలిబీజాంకురాయ యథాఽవశ్యం కాలమపేక్షతే| తేన తథైవ దోషబీజం రుజే కాలమపేక్షతే| భూమ్యా దోషాశ్రయస్య సాదృశ్యం| జలసేకేన సాదృశ్యం దూష్యస్య తేనైతదక్తం భవతి-యావద్యావతా కాలేన సదృశదూష్యాదికం దోషో లభతే తావత్తావతా జ్వరాఖ్యాం రుజాం జనయతీతి|| 39||
Adhikarana viShamajvarANAM pravarttanapraNAlIH (40) · Śloka 40
వేగం కృత్వా విషం యద్వద్వాఽఽశయే లీయతేఽబలం| కుప్యత్వాప్తబలం భూయః కాలే దోషవిషం తథా||40||
वेगं कृत्वा विषं यद्वद्वाऽऽशये लीयतेऽबलम्| कुप्यत्वाप्तबलं भूयः काले दोषविषं तथा||४०||
🔊 Audio coming soon
వేగం కృత్వేత్యాదినా రుక్ప్రశమే పునర్భావే చ దృష్టాంత ఉచ్యతే| యథా విషం వేగం కృత్వా అబలం సద్ ఆశయే స్వే స్థానే లీయతే| పునశ్చ సదౄశకారణవశాదాఽఽప్తబలం సద్వేగాయ స్వే కాలే కుప్యతి, తద్వద్దోషవిషమపి|| 40||
Adhikarana viShamajvarasamprAptiH (41) · Śloka 41
ఏవం జ్వరాః ప్రవర్తంతే విషమాః సంతతాదయః| దోషః ప్రవర్త్తతే తేషాం స్వే కాలే జ్వరయన్ బలీ| నివర్త్తతే పునశ్చైష ప్రత్యనీకబలాబలః||41||
एवं ज्वराः प्रवर्तन्ते विषमाः सन्ततादयः| दोषः प्रवर्त्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली| निवर्त्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः||४१||
🔊 Audio coming soon
ఏవమిత్యాదినా సూక్ష్మేత్యాద్యుక్తం విషమజ్వరసంప్రాప్తిం నిగమయతి|
Adhikarana lInadoShajvarasya kArshyAdikRutatvam (42) · Śloka 42
క్షీణే దోషే జ్వరః సూక్ష్మో రసాదిష్వేవ లీయతే| లీనత్వాత్ కార్శ్యవైవర్ణ్యజాడ్యాదీనాధాతి సః||42||
क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते| लीनत्वात् कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनाधाति सः||४२||
🔊 Audio coming soon
క్షీణోదోషోఇత్యాదినా ఉక్తవిశిష్టామంతరానివృత్తిం నిగమయతి| వేగం కృత్వా దోషే క్షీణే జ్వరః సూక్ష్మః సన్ రసాదిణులీయతే| లీనత్వాచ్చ కార్శ్యదీనాఽఽదధాతి| నైవ స్థాస్థ్యం|| 42||
Adhikarana pa~jcamadine jvarAsambhave hetuH (43) · Śloka 43
అతిలీనోఽతిమందత్వాద్భవత్యాహ్ని న పంచమే||43||
अतिलीनोऽतिमन्दत्वाद्भवत्याह्नि न पञ्चमे||४३||
🔊 Audio coming soon
లీన ప్రసంగేనాగతమపేక్ష్యోచ్యతే-అతిలీన ఇత్యాది| ఏవం కస్యచిదాఽఽశంకా భవతి| యథా మజ్జాశ్రితే దోషే చతుర్థే దివసే జ్వరో భవతి| ఏవం శుక్రస్థితే దోషే పంచమే కశ్చిత్ పంచమే ప్రాప్తేన కశ్చిత్ పంచమే విషమజ్వరో దృష్ట ఇతి తాం ప్రత్యుచ్యతే| అతిలీనః సన్నతిమందగతిశ్చ సంస్కారభ్రంశాదపచయాచ్చ దోషో జ్వరం నాఽఽభినిర్వర్త్తయతి| అనేనైవ షష్ఠాదిషు శంకా నిరస్తా| మజ్జానం యావత్ప్రాప్తశ్చతుర్థో యావద్దోషస్య శక్తితర్భవత్యత్ర స్వభావో హేతుః| యత్తు శుక్రస్థే జ్వరే తమసో దర్శనాదిలక్షణముక్తం తచ్ఛుక్రమేవాధిష్ఠాయ దోషస్య జ్వరకారణత్వం| న తు ధాతువ్యాప్తిక్రమేణేతి|| 43||
Adhikarana santatajvaraH (44) · Śloka 44
దోషో రక్తాశ్రయాః ప్రాయః కరోతి సంతతం జ్వరం| అహోరాత్రస్య స ద్వి స్యాత్........................||44||
दोषो रक्ताश्रयाः प्रायः करोति सन्ततं ज्वरम्| अहोरात्रस्य स द्वि स्यात्........................||४४||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం స్నంతతాదీనాం విశేష ఉచ్యతే| ప్రాయో బాహుల్యేన| రక్తాశ్రయో దోషః సంతతజ్వరం కరోతి| ప్రాయోగ్రహణం రసాశ్రితత్వప్రతిషేధనివారణాయ| రసాశ్రితత్వస్య సకలజ్వరసాధారణత్వాత్| ఏవం సర్వేషు జ్వరేషు వాచ్యం| సః చ సంతతః అహోరాత్రస్య మధ్యే ద్వౌ వారౌ స్యాత్|| 44||
Adhikarana anyedyuShkajvaraH (45) · Śloka 45
............................సకృదన్యేద్యురాశ్రితః| తస్మిన్ మాంసవహా నాడీ.............................||45||
............................सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन् मांसवहा नाडी.............................||४५||
🔊 Audio coming soon
అన్యేద్యుః పునరహోరాత్రస్య సకృదేకవారం వేగం కరోతి| తస్మిన్ దోషా మాంసవహా నాడీరాశ్రితాః|| 45||
Adhikarana tRutIyakajvaraH (46) · Śloka 46
............................ మేదోనాడీస్తృతీయకే| గ్రాహీ పిత్తానిలాన్మూర్ధ్నస్త్రికస్య కఫపిత్తతః| స పృష్ఠస్యానిలకఫాత్స చైకాహాంతరః స్మృతః||46||
............................ मेदोनाडीस्तृतीयके| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफ़पित्ततः| स पृष्ठस्यानिलकफ़ात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||४६||
🔊 Audio coming soon
తృతీయకే మేదోవహా నాడీరాశ్రితా| పిత్తానిలాదధికాన్మూర్ధ్నః గ్రాహీ భవతి| తత్ర చాఽఽగంతుత్వాతు దోషస్య వైషమ్యం| కఫపిత్తాత్ త్వధికాత్ త్రికస్య గ్రీవాసంధేర్గ్రాహీ భవతి| అనిలాకఫాతు స జ్వరః పృష్ఠస్య గ్రాహీ| స చ తృతీయక ఏకాహాంతరః స్మృతః| సర్వస్య దోషస్యాగంతుత్వాదల్పబలత్వం|| 46||
Adhikarana caturthakajvaraH (47) · Śloka 47
చతుర్థకో మలే మేదో మజ్జాస్థ్యన్యతమస్థితే| మజ్జస్థ ఏవేత్యపరే ప్రభావం స తు దర్శయేత్| ద్విధా కఫేన జంఘాభ్యాం ప్రథమం శిరసోఽనిలాత్| గంభీరధాతుచారిత్వాత్ సన్నిపాతేన సంభవాత్| తుల్యోచ్ఛ్రాయాచ్చ దోషాణాం దుశ్చికిత్స్యశ్చతుర్థకః||47||
चतुर्थको मले मेदो मज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्| द्विधा कफ़ेन जङ्घाभ्यां प्रथमं शिरसोऽनिलात्| गम्भीरधातुचारित्वात् सन्निपातेन सम्भवात्| तुल्योच्छ्रायाच्च दोषाणां दुश्चिकित्स्यश्चतुर्थकः||४७||
🔊 Audio coming soon
చతుర్థకో జ్వరో దోషమేద ఆద్యన్యతమస్థే భవతి| కదాచిన్మేదస్థే అథవా మజ్జస్థే అథవా అస్థిస్థ ఇతి| అపరే పునరాచార్య్యా మజ్జస్థ ఏవ దోషే| చతుర్థకో ద్విధా ప్రభావం దర్శయేత్| కఫేనాఽధికేన పూర్వం జంఘాభ్యాం ప్రభావం దర్శయేత్| అనిలాత్తు పూర్వం శిరసః| రోగస్వభావాత్ పిత్తస్యానుద్రేకః| గంభీరధాతుచారిత్వాదిత్యాది సుబోధం|| 47||
Adhikarana caturthakaviparyayajvaraH (48) · Śloka 48
అస్థినజ్జోభయగతే చౌర్థకవిపర్య్యయః| త్రిధా ద్వయహం జ్వరయతి దినమేకం తు ముంచతి||48||
अस्थिनज्जोभयगते चौर्थकविपर्य्ययः| त्रिधा द्वयहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति||४८||
🔊 Audio coming soon
చర్థుకవిపర్య్యయో నామ్నా జ్వరోఽస్థిమజ్జాఖ్యోభయగదోషే భవతి| అస్య చ దోషాశ్రయానతివృత్తేర్దినసంఖయానతిక్రమాచ్చోహేశచతుర్థకాంతర్భావః| కేవలముభయాశ్రయత్వం ద్వయహం జ్వరణం చ విశేషః| స చతుర్థకవిపర్య్యస్త్రిధా భవతి| వోతాఽధికేన పిత్తేనశ్లేష్మణా వా| తు చతుర్థకవత్ ద్విధా| తచ్చ త్రివిధం ప్రాథమ్యవైషమ్యాభావతపూర్వవత్ ప్రభావముఖేన నోక్తం| కేవలం దోషలక్షణదర్శనేన బోద్ధవ్యం| ఇత్యుక్తాః సంతతాదయో జ్వరాః|| 48||
Adhikarana doShAdibalAbalavatvena jvarasambhavaH (49) · Śloka 49
బలాబలేన దోషాణామన్నచేష్టాదిజన్మనా| జ్వరః స్యాన్మనసస్తద్వత్కర్మణశ్చ తదా తదా||49||
बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा||४९||
🔊 Audio coming soon
ఏషాంచ సంతతాదీనామేవంరూపతా దృష్టా యత్సంతతాద్యన్యతమరూపో భూత్వాఽన్యతమరూపో భవతీతి పృష్ట ఇదమాహ-బలాబలేనేత్యాది దోషాణామన్నచేష్టాదిజన్మనా బలాబలేన మనసశ్చ బలాబలేన పూర్వ జన్మకృతస్య చ కర్మణాం బలాబలేన తదా తదా జ్వరః స్యాత్| ఏవ ముక్తం భవతి=దోషోఽబలః సంతతాద్యన్యతమభూమికాస్థోఽన్నాద్య న్యతమస్మాత్ బలం లబ్ధ్వా పూర్వాం పూర్వాతరాం వా భూమికామాసాదయతి| తథా బలవాన్ దోషోఽనంద్యన్యతమజన్మనా అబలవత్వేన పూర్వాం పూర్వతరాం వా భూమికామపహాయోత్తరాముత్తరాం వా గృహ్ణతి| ఆదిగ్రహణాత్ దేశ కాలాదీనాం గ్రహణం| మనశ్చ బలవద్దోషజ్వరహానికృదితి వక్ష్యతే|| 49||
Adhikarana rasadhAtugatajvaralakShaNam (50) · Śloka 50
ఉత్క్లేశో గౌరవం దైన్యం భంగోఽంగానాం విజృంభణం| అరోచకో వమిః సాదః సర్వస్మిన్ రసగే జ్వరే||50||
उत्क्लेशो गोउरवं दैन्यं भङ्गोऽङ्गानां विजृम्भणम्| अरोचको वमिः सादः सर्वस्मिन् रसगे ज्वरे||५०||
🔊 Audio coming soon
ఉత్క్లేశ ఇత్యాదినా రసాద్యాశ్రయవిశేషే జ్వరస్య లక్షణముచ్యతే రసగే జ్వరే సర్వస్మిన్ వాతాదిసంభవే ఉత్క్లేశాదీని భవంతి||
Adhikarana raktagatajvaralakShaNam (51) · Śloka 51
రక్తనిష్ఠీవనం తృష్ణా రక్తోష్ణపిటకోద్గమః| దాహారాగభ్రమమదప్రలాపా రక్తసంశ్రితే||51||
रक्तनिष्ठीवनम् तृष्णा रक्तोष्णपिटकोद्गमः| दाहारागभ्रममदप्रलापा रक्तसंश्रिते||५१||
🔊 Audio coming soon
రక్తనిష్ఠీవనాదీని రక్తస్యే మదో వక్ష్యమాణలక్షణః ( అ. సం. ని - 6 )|
Adhikarana mAMsagatajvaralakShaNam (52) · Śloka 52
తృడ్గ్లానిః సృష్టవర్చస్త్వగరందాహో భ్రమస్తమః| దౌర్గంధ్యం గాత్రవిక్షేపో మాంసస్థే...........||52||
तृड्ग्लानिः सृष्टवर्चस्त्वगर्न्दाहो भ्रमस्तमः| दोउर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो मांसस्थे...........||५२||
🔊 Audio coming soon
మాంసస్థే తృడాదీని|| 52||
Adhikarana medogatajvaralakShaNam (53) · Śloka 53
.............................. మేదసి స్థితే| స్వేదోఽతితృష్ణా వమనం స్వగంధస్యాఽసహిష్ణుతా| ప్రలాపో గ్లానిరుచిః..........................||53||
.............................. मेदसि स्थिते| स्वेदोऽतितृष्णा वमनं स्वगन्धस्याऽसहिष्णुता| प्रलापो ग्लानिरुचिः..........................||५३||
🔊 Audio coming soon
మేదస్థే స్వేదాదీని| స్వేదః శరీరోద్భవః|| 53||
Adhikarana asthigatajvaralakShaNam (54) · Śloka 54
.............. అస్థిస్థే త్వస్థిభేదబనం| దోషప్రవృత్తిరూర్ధ్వాధః శ్వాసాంగక్షేపకూజనం||54||
.............. अस्थिस्थे त्वस्थिभेदबनम्| दोषप्रवृत्तिरूर्ध्वाधः श्वासाङ्गक्षेपकूजनम्||५४||
🔊 Audio coming soon
అస్థిస్థే అస్థిభేదాదీని| ఊర్ధ్వమధశ్చ ప్రవృత్తిదౌషస్య కఫాదేః|
Adhikarana majjagatajvaralakShaNam (55) · Śloka 55
అంతర్దాహో బహిశ్శైత్యం శ్వాసో హిధ్మా చ మజ్జనే||55||
अन्तर्दाहो बहिश्शैत्यं श्वासो हिध्मा च मज्जने||५५||
🔊 Audio coming soon
మజ్జగతేఽంతర్దాహాదీని|| 55||
Adhikarana shukragatajvaralakShaNam (56) · Śloka 56
తమసోదర్శనం మర్మచ్ఛేదనం స్తబ్ధమేఢ్రతా| శుక్రప్రవృత్తిర్మృత్యుశ్చ జాయతే శుక్రసంశ్రయే||56||
तमसोदर्शनं मर्मच्छेदनं स्तब्धमेढ्रता| शुक्रप्रवृत्तिर्मृत्युश्च जायते शुक्रसंश्रये||५६||
🔊 Audio coming soon
శుక్రసంశ్రయే జ్వరే తమసో దర్శనాదీని జాయంతే|| 56||
Adhikarana dhAtugatajvarANAM duHsAdhyatvam (57) · Śloka 57
ఉత్తరోత్తరదుఃసాధ్యాః పంచాత్రాఽంత్యౌ తు వర్జయేత్||57||
उत्तरोत्तरदुःसाध्याः पञ्चात्राऽन्त्योउ तु वर्जयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon
అత్ర ధాత్వాశ్రయేషు పూర్వాదుత్తరోత్తర దుఃసాధ్యః| రసాశ్రితో దుఃసాధ్యః| తతోఽపి రక్తసమాశ్రితః| తతో మేదః సంశ్రయః| తతోఽస్థిత ఇత్యర్థః| అంత్యౌ మజ్జశుక్రసంశ్రయౌ వర్జయత్| చరకాచార్య్యస్తు మజ్జ్జగతస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమృచ్ఛతీ ( చ చి - 3.83 )|
Adhikarana pralepakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
ప్రలింపన్నివ గాత్రాణి శ్లేష్మణా గౌరవేణ చ| మందజ్వరః ప్రలేపస్తు సశీతః స్యాత్ప్రలేపకః|58|
प्रलिम्पन्निव गात्राणि श्लेष्मणा गौरवेण च| मन्दज्वरः प्रलेपस्तु सशीतः स्यात्प्रलेपकः|५८|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana vAtabalAsakajvara lakShaNam (58) · Śloka 58
నిత్యం మందజ్వరో రూక్షః శీతః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి| స్తబ్ధాంగః శ్లేష్మభూయిష్ఠో భవేద్వాతవలాసకః|58|
नित्यं मन्दज्वरो रूक्षः शीतः कृच्छ्रेण सिध्यति| स्तब्धाङ्गः श्लेष्मभूयिष्ठो भवेद्वातवलासकः|५८|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana hAridrakajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
హరిద్రాభేకవర్ణాభస్తద్వర్ణః యః ప్రమేహతి| స వై హారిద్రకో నామ జ్వరభేదోఽంతకః స్మృతః|58|
हरिद्राभेकवर्णाभस्तद्वर्णः यः प्रमेहति| स वै हारिद्रको नाम ज्वरभेदोऽन्तकः स्मृतः|५८|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana rAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
కఫవాతౌ సమౌ యస్య హీనపిత్తస్య దేహినిః| తీక్ష్ణో వా యది మందో జాయతే రాత్రికో జ్వరః|58|
कफ़वातोउ समोउ यस्य हीनपित्तस्य देहिनिः| तीक्ष्णो वा यदि मन्दो जायते रात्रिको ज्वरः|५८|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana pUrvarAtrikajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
దివాకరా పీతబలే వ్యాయామాచ్చ విశోషితే| శరీరే నియతం వాతాజ్జ్వరః స్యాత్ పూర్వరాత్రికః|58|
दिवाकरा पीतबले व्यायामाच्च विशोषिते| शरीरे नियतं वाताज्ज्वरः स्यात् पूर्वरात्रिकः|५८|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana shItajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
ఆమాశయే యదా దుష్టే శ్లేష్మపిత్తే వ్యవస్థితే| తదార్ధం శీతలం దేహే త్వర్ధంచోష్ణం ప్రజాయతే|58|
आमाशये यदा दुष्टे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते| तदार्धं शीतलं देहे त्वर्धञ्चोष्णं प्रजायते|५८|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana dAhajvaralakShaNam (58) · Śloka 58
కాయే పిత్తం యదా శ్లేష్మా చాంతే వ్యవస్థితః| ఊష్ణత్వం తేన దేహస్య శీతత్వం కరపాదయోః||58||
काये पित्तं यदा श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः| ऊष्णत्वं तेन देहस्य शीतत्वं करपादयोः||५८||
🔊 Audio coming soon
ప్రలింపన్నిత్యాది సుబోధం|| 58||
Adhikarana jvaramokShakAlIna lakShaNAni (59) · Śloka 59
ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోషో మోక్షకాలే విలీయతే| తతో నరః శ్వసన్ స్విద్యన్ కూజన్ వమతి చేష్టతే| వేపతే ప్రలపత్యుష్ణైశ్శీతైశ్చాఽంగైర్హతప్రభః| విసంజ్ఞో జ్వరవేగార్త్తః సక్రోధ ఇవ వీక్షతే| సదోషశబ్దం చ శకృద్ద్రవం సృజతి వేగవత్||59||
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैश्शीतैश्चाऽङ्गैर्हतप्रभः| विसंज्ञो ज्वरवेगार्त्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||५९||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్మిశ్చ జ్వరే జ్వరకారణో దోషః జ్వరమోక్షకాలే ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ విలీయతే| తతో ధాతుప్రక్షోభాదనంతరమిదం కురుతే| శ్వసన్నిత్యాది సుబోధం|| 59||
Adhikarana vigatajvaralakShaNAni (60-61) · Śloka 61
దేహో లఘువ్యపగతక్లమమోహతాపః పాకో ముఖే కరణసౌష్ఠవమవ్యథత్వం| స్వేదః క్షవః ప్రకృతియోగిమనోఽన్నలిప్సా కండూశ్చ మూర్ధ్ని విగతజ్వరలక్షణాని||60|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహస్య నిదానస్థానో జ్వరనిదానంనామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||61||
देहो लघुव्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसोउष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगिमनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||६०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम द्वितीयोऽध्यायः||६१||
🔊 Audio coming soon
దేహలఘుత్వాదీని విగతజ్వరస్య పురుషస్య లక్షణాని| స్వేదః శరీరజః|| 60|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే ద్వితీయోధ్యాయః