14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānam

Adhikarana atha kuShThashvitrakRuminidAnaM nAma caturdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાન નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ધાતૂપધાતુત્વગેકદોષસામાન્યાદ્વિસર્પાઽનન્તરં કુષ્ઠાદિનિર્ણયાયાધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana kuShThanidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના| સાધુનિન્દાવધાન્યસ્વહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ| પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈર્વેરિતા મલાઃ| સિરાઃ પ્રપદ્ય તિર્ય્યગ્ગાસ્ત્વગ્લસીકાસૃગામિષમ્| દૂષયન્તઃ શ્લથીકૃત્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ| ત્વચઃ કુર્વન્તિ વૈવર્ણ્યં દુષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિ તત્||૨||

સર્વકુષ્ઠાનાં સામાન્યેન હેતુમાહ-મિથ્યાહારેત્યાદિના| મિથ્યાહારાદિના તથા સાધુનિન્દાવધાદિભિર્નાનાવિધૈઃ પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ કૃતૈઃ પ્રાક્તનૈર્જન્માન્તરકૃતૈર્વા| મલા દુષ્ટાસ્ત્વચો વૈવર્ણ્યં યત્કુર્વન્તિ તત્ કુષ્ઠમુશન્તિ મુનય ઇતિ શેષઃ| સિરાઃ પ્રપદ્યેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિઃ|| ૨||

Adhikarana kuShThashabdanirvacanam (3) · Śloka 3

કાલેનોપેક્ષિતં યસ્માત્સર્વં કુષ્ણાતિ તદ્વપુઃ||૩||

કાલેનેત્યાદિના કુષ્ઠશબ્દસ્યાર્થઃ|| ૩||

Adhikarana bAhyakuShThasya samprAptiH (4) · Śloka 4

પ્રપદ્ય ધાતૂન્ વ્યાપ્યાન્તઃ સર્વન્ સંક્લેદ્ય ચાવહેત્| સસ્વેદક્લેદસઙ્કોથાન્ કૃમીન્ સૂક્ષ્માન્ સુદારુણાન્| લોમત્વક્સ્નાયુધમનીસ્તરુણાઽસ્થીનિ યૈઃ ક્રમાત્| ભક્ષયેચ્છ્વિત્રમસ્માચ્ચ કુષ્ઠં બાહ્યમુદાહૃતમ્||૪||

પ્રપદ્યેત્યાદિ કાલેનોપેક્ષિતમિત્યનુવર્તતે| તત્ કુષ્ઠં ધાતૂન્ પ્રપદ્યતાંશ્ચ સંક્લેદ્ય કૃમીનાવહેચ્છરીરે| યૈઃ કૃમિભિઃ કરણભૂતૈર્લોમાદીનિ ક્રમાત્ કુષ્ઠં ભક્ષયેત્| તરુણાસ્થીનિ કર્ણનાસાદિગતાનીહ યાન્યુક્તાનિ| અસ્માત્ કારણાત્ શ્વિત્રં બાહ્યકુષ્ઠશબ્દેનોચ્યતે| ક્લેદકૃમ્યાદ્યભાવાત્| સત્યાપિ ત્વગ્રોગત્વ ઇત્યર્થઃ| સુબોધમ્|| ૪||

Adhikarana kuShThaprabhedAH (5) · Śloka 5

કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ||૫||

પૃથગ્દોષૈઃ ત્રીણિ| સંસર્ગેણ ચ ત્રીણિ| સન્નિપાતેનૈકમિતિ સપ્તવિધાનિ કુષ્ઠાનિ|| ૫||

Adhikarana tridoShajatve~api kuShThAnAM doShAdhikyAnurodhena vyapadeshaH (6) · Śloka 6

સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકત્વતઃ||૬||

નન્વેવં સત્યેકદોષજં દ્વિદોષજં ચ કુષ્ઠં ન સર્વં ત્રિદોષજં સ્યાદિત્યત આહ-સર્વેષ્વપીત્યાદિ| સર્વેષ્વપિ કુષ્ઠેષુ સન્નિપાતજેષ્વધિકત્વેન વ્યપદેશઃ| સન્નિપાતસ્ય સમવિષમાત્મકત્વાત્||૬||

Adhikarana kuShThaprabhedeShu doShAdhikyAnmahAkuShThAni (7) · Śloka 7

વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તાદૌદુમ્બરં કફાત્| મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ઋશ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકાઃ| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્રુદ્દશતારુષી| પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા| સર્વૈઃ સ્યાત્કાકણં પર્વં ત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્| પુણ્ડરીકર્શ્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ||૭||

વાતેનેત્યાદિના સપ્તવિધસ્ય કુષ્ઠસ્ય નામાન્યુચ્યન્તે| યાન્યાશ્રિત્ય લક્ષણં વિધીયતે| વાતાદેકં પિત્તાદેકં દ્વે કફાત્| એકં વાતપિત્તાત્| ષડ્ વાતકફાત્| ષટ્ કફપિત્તાત્| એકં સન્નિપાતાદેવમેતાન્યષ્ટદશ કુષ્ઠાનિ| એષાં મધ્યે કપાલૌદુમ્બરમણ્ડલદદ્રુકાકણપુણ્ડરીકર્શ્યજિહ્વાનિ સપ્ત મહાકુષ્ઠાન્યુચ્યન્તે|| ૭||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8) · Śloka 8

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ| દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિઃ શ્રમઃ| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ| રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽપિ કોથનમ્| રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્||૮||

અતિશ્લક્ષ્ણેત્યાદિના સર્વકુષ્ઠપૂર્વરૂપમ્| અસ્વેદોઽયન્તં સ્વેદાભાવઃ| કોઠા ઉત્સન્નાનિ મણ્ડલાનિ| વ્રણાનાં ભિન્નસ્ફોટભવાનાં કોથનમ્| રૂઢાનામપિ વ્રણાનાં પુનઃ|| ૮||

Adhikarana kApAlakuShThalakShaNam (9) · Śloka 9

કૃષ્ણારુણકપાલાભં રૂક્ષં સુપ્તં ખરં તનુ| વિસ્તૃતાસમપર્ય્યન્તં હૃષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્| તોદાઢ્યમલ્પકણ્ડૂકં કાપાલં શીઘ્રસર્પિ ચ||૯||

અથ ક્રમેણાષ્ટાદશાનાં કુષ્ઠાનાં લક્ષણમુચ્યતે-કૃષ્ણારુણેત્યાદિના| કપાલો ઘટાકર્પરઃ| સુપ્તમચેતનમ્| વિસ્તૃતાનિ વિસ્તીર્ણાનિ| અસમાનિ હ્રસ્વદીર્ઘાણિ પર્ય્યન્તાનિ યસ્ય તત્તથોક્રમ્| શીઘ્રસર્પિ ચ ક્ષિપ્રવ્યાપીતિ કાપાલમ્|| ૯||

Adhikarana audumbarakuShThalakShaNam (10) · Śloka 10

પક્વોદુમ્બરતામ્રત્વગ્રોમગૌરસિરાચિતમ્| બહલં બહુલક્લેદં રક્તં દાહરુજાકરમ્| આશૂત્થાનાવદરણકૃમિવિદ્યાદુદુમ્બરમ્||૧૦||

પક્વોદુમ્બરફલવત્ તામ્રાણિ ત્વગ્લોમાનિ ચ યસ્ય તત્તથોક્તમ્| બહલં ઘનમ્| આશૂત્થાનાદીનિ યસ્ય તદેવમ્| અવદરણં કોથનમ્|| ૧૦||

Adhikarana maNDalakuShThalakShaNam (11) · Śloka 11

સ્થિરં સ્ત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તમનાશુગમ્| અન્યોન્યાસક્તમુત્સન્નં બહુકણ્ડૂસ્રુતિક્રિમી| શ્લક્ષ્ણપીતાભપર્ય્યન્તં મણ્ડલં પરિમણ્ડલમ્||૧૧||

સ્થિરત્વાદિયુતં મણ્ડલં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| બહુકણ્ડ્વાદિકં યત્ર તત્તથોક્તમ્| પરિમણ્ડલં વર્તુલમ્|| ૧૧||

Adhikarana vicarcikAkuShThalakShaNam (12) · Śloka 12

સકણ્ડૂપિટકાશ્યાવાલસીકાઢ્યા વિચર્ચિકા||૧૨||

સકણ્ડિવત્યાદિના વિચર્ચિકા| લસીકા જલપ્રાયઃ|| ૧૨||

Adhikarana RuShyajihvakuShThalakShaNam (13) · Śloka 13

પરુષં તનુરક્તાન્તમન્તઃ શ્યાવં સમુન્નતમ્| સતોદદાહસૃક્ક્લેદં કર્કશૈઃ પિટકૈશ્ચિતમ્| ઋષ્યજિહ્વાકૃતિપ્રોક્તમૃષ્યજિહ્વં બહિકૃમિ||૧૩||

પરુષમિત્યાદિના ઋષ્યજિહ્વમ્| ઋષ્યજિહ્વા રોહિજિહ્વા|

Adhikarana carmaikakuShThalakShaNam (14) · Śloka 14

હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્મ .......................||૧૪||

હસ્તિચર્મેત્યાદિના ચર્મ|| ૧૪||

Adhikarana ekAkhyakuShThalakShaNam (15) · Śloka 15

.................................. એકાખ્યં મહાશ્રયમ્| અસ્વેદં મત્સ્યશકલસન્નિભં .........................||૧૫||

એકાખ્યમિત્યાદિના એકાખ્યમ્| મહાશ્રયં ગમ્ભીરમૂલમ્| મત્સ્યશકલસન્નિભાન્તં ચ|| ૧૫||

Adhikarana kiTibhakuShThalakShaNam (16) · Śloka 16

................................... કિટિભં પુનઃ| રૂક્ષં કિણખરસ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્||૧૬||

કિટિભમિત્યાદિના કિટિભમ્| કિણમઙ્ગે ઘર્ષણાત્ ગ્રન્થિસ્તદ્વત્ ખરસ્પર્શમ્|| ૧૬||

Adhikarana sidhmakuShThalakShaNam (17) · Śloka 17

સિધ્મં રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્| શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુશ્વેતતામ્રં દૌગ્ધિકપુષ્પવત્| પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાયે સ્યાત્ ...........................||૧૭||

રૂક્ષમિત્યાદિના સિધ્મમ્|| ૧૭||

Adhikarana alasakuShThalakShaNam (18) · Śloka 18

.............................. ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચિતમ્| રક્તૈરલસકં ..........................................||૧૮||

ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચિતમિત્યેવમન્તર્લક્ષણમ્| અલસકં રક્તૈર્ગણ્ડૈર્ભવતિ|| ૧૮||

Adhikarana vipAdikAkuShThalakShaNam (19) · Śloka 19

....................... પાણિપાદદાર્યો વિપાદિકાઃ| તીવ્રાત્યો મન્દકણ્ડ્વશ્ચ સરાગપિટકાચિતાઃ||૧૯||

પાણિપાદદરણાદિ વિપાદિકાલક્ષણમ્|| ૧૯||

Adhikarana dadrukuShThalakShaNam (20) · Śloka 20

દીર્ઘપ્રતાના દૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિઃ| ઉત્સન્નમણ્ડલા દદ્રુઃ કણ્ડૂમત્યનુષઙ્ગિણી||૨૦||

દદ્રુલિઙ્ગમાહ| દીર્ઘપ્રતાના દૂર્વાવત્ શાદ્વલકાણ્ડવત્| ઉત્સન્નં મણ્ડલં યસ્યાઃ| અનુષઙ્ગિણી બહુકાલસ્થા|| ૨૦||

Adhikarana shatArukuShTham (21) · Śloka 21

સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિરક્તશ્યાવં બહુવ્રણમ્| શતારુઃ ક્લેદજન્ત્વાઢ્યં પ્રાયશઃ પૂર્વજન્મ ચ||૨૧||

શરુઃ સ્થૂલમૂલત્વાદિલિઙ્ગમ્| જન્તવઃ કૃમયઃ| પર્વાણ્યસ્થિસન્ધીનિ|| ૨૧||

Adhikarana puNDarIkakuShTham (22) · Śloka 22

રક્તાન્તમન્તરાપાણ્ડુકણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્| સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ પદ્મપત્રમિવાંશુભિઃ| ઘનભૂરિલસીકાસૃક્પ્રાયમાશુ બિભેદિ ચ| પુણ્ડરીકમ્ ............................||૨૨||

રક્તાન્તાદિ પુણ્ડરીકલક્ષણમ્| અન્તર્મધ્યે આપાણ્ડુઃ| અંશવો રજાંસિ તૈરાચિતમ્|| ૨૨||

Adhikarana visphoTakuShTham (23) · Śloka 23

........... તનુત્વગ્ભિશ્ચિતં સ્ફોટૈઃ સિરારુણૈઃ| વિસ્ફોટઃ ............................................||૨૩||

તનુત્વગ્ભિરિત્યાદિવિસ્ફોટલક્ષણમ્| વિસ્ફોટાસ્તનુત્વચઃ|

Adhikarana pAmAkuShThalakShaNam (24) · Śloka 24

............................. પિટકાઃ પામાકણ્ડૂક્લેદરુજાધિકાઃ| સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણાઃ બહ્વયઃ પ્રાયઃ સ્ફિક્પાણિકૂર્પરે||૨૪||

પિટકા ઇત્યાદિપામાલક્ષણમ્| કણ્ડ્વાદ્યન્વિતાઃ પિટકાઃ પામા ઇત્યુચ્યન્તે| તચ્ચ પામાખ્યં સ્ફિગાદૌ પ્રાયો ભવતિ|| ૨૪||

Adhikarana carmadalakuShThalakShaNam (25) · Śloka 25

સસ્ફોટમસ્પર્શસહં કણ્ડ્વાતોદદાહવત્| રક્તં દલચ્ચર્મદલઃ ..................||૨૫||

સસ્ફોટમિત્યાદિના ચર્મદલમ્|| ૨૫||

Adhikarana kAkaNakuShThalakShaNam (26) · Śloka 26

........................... કાકણં તીવ્રદાહરુક્| પૂર્વં રક્તઞ્ચ કૄષ્ણઞ્ચ કાકનન્દીફલોપમમ્| કુષ્ઠલિઙ્ગૈર્યુતં સર્વૈર્નૈકવર્ણં તતો ભવેત્||૨૬||

તીવ્રદાહયુતત્વાદિ કાકણલક્ષણમ્| કાકનન્દી ગુઞ્જા| તત્ફલમર્ધે કૃષ્ણમર્ધે રક્તં ભવતિ| તચ્ચ સર્વદોષજત્વાત્ સર્વલિઙ્ગમનેકવર્ણં ચ ભવેદિતિ|| ૨૬||

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatAM tattalli~ggakarmabhirvidyAt (27) · Śloka 27

દોષભેદીયવિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ| કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણતાં .................||૨૭||

એતેષુ ચ કાપાલાદ્યેષુ કુષ્ઠેષુ પ્રત્યેકં વાતાદ્યન્યતમદોષોલ્બણતાં (અ. સં. સૂ. અ. - ૨૦) દોષભેદીયવિહિતૈર્વાતાદીનાં લિઙ્ગૈઃ કર્મભિશ્ચાદિશેત્| અસ્મિન્ કુષ્ઠવિશેષે ઇયાન્ દોષકોપ ઇતિ| દોષાણાં લિઙ્ગકર્મભિઃ સ્રંસવ્યાસાદિભિઃ (અ. સં. સૂ. અ. - ૨૦) પરિપૂર્ણાપરિપૂર્ણૈરધ્યવસ્યેત્|| ૨૭||

Adhikarana kuShThe asAdhyaM kuShTham (28) · Śloka 28

............................... સર્વદોષોલ્બણં ત્યજેત્| રિષ્ટોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જશુક્રસમાશ્રયમ્||૨૮||

તત્ર યસ્મિન્ સર્વ ઉવોલ્બણાસ્તં ત્યજેત્| રિષ્ટોક્તં (અ. સં. શા. - ૭૧૫) 'કુષ્ઠં વિશીર્ય્યમાણાઙ્ગં' ઇત્યાદિના અસ્થ્યાદ્યાશ્રયં યત્તચ્ચ ત્યજેત્| અસ્થ્યાદ્યાશ્રયસ્યાત્રૈવ લક્ષણં વક્ષ્યતે (અ. સં. વિ. - ૫૫૯) ઇત્યેતત્સર્વમસાધ્યમ્|| ૨૮||

Adhikarana yApyakuShTham (29) · Śloka 29

યાપ્યં મેદોગતં ..............................||૨૯||

મેદોગતં યાપ્યમ્|| ૨૯||

Adhikarana kRucchrakuShTham (30) · Śloka 30

.............................. કૃચ્છ્રં પિત્તાદ્વન્દ્વાસ્રમાંસગમ્||૩૦||

પિત્તાદિવિશિષ્ટં કૃચ્છ્રમ્|| ૩૦||

Adhikarana sukhasAdhyaM kuShTham (31) · Śloka 31

અકૃચ્છ્રં કફવાતઢ્યં ત્વક્સ્થમેકમલઞ્ચ યત્||૩૧||

કફવાતજમકૃચ્છ્રં સુખમિત્યર્થઃ| તથા ત્વગાશ્રયમેકદોષં ચ|| ૩૧||

Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (32) · Śloka 32

તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદવૈવર્ણ્યરૂક્ષતાઃ||૩૨||

તત્રેત્યાદિના ત્વગાદ્યાશ્રયવિશેષવશેન કુષ્ઠલક્ષણમુચ્યતે| તેષુ મધ્યે ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદાદયઃ|| ૩૨||

Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (33) · Śloka 33

સ્વેદસ્વાપશ્વયથવઃ શોણિતે||૩૩||

શોણિતસ્થિતે સ્વેદાદયઃ|| ૩૩||

Adhikarana mAMsagatakuShThalakShaNam (34) · Śloka 1

પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેદઃ સન્ધિષુ ચાધિકમ્||૧||

પાણિપાદસ્ફોટાદયો માંસગે|| ૩૪||

Adhikarana medogatakuShThalakShaNam (35) · Śloka 35

કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં દૂલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ||૩૫||

કૌણ્યાદયો મિદઃસ્થિતે| કૌણ્યં વિકલપાણિત્વમ્|| ૩૫||

Adhikarana asthimajjagatakuShTha lakShaNam (36) · Śloka 36

નાસાભઙ્ગોઽસ્થિમજ્જસ્થે નેત્રરાગઃ સ્વરક્ષયઃ| ક્ષતે ચ કૃમયઃ ..............................||૩૬||

નાસાભઙ્ગો નેત્રરાગઃ સ્વરક્ષયઃ ક્ષતે ચ કૃમયશ્ચેત્યેતદસ્થિસ્થે મજ્જસ્થે ચ|| ૩૬||

Adhikarana shukragatakuShThalakShaNam (37) · Śloka 37

........................ શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્||૩૭||

સ્વદારાણામપત્યાનાં ચ બાધનં કુષ્ઠસમ્ભવઃ શુક્રાશ્રિતે કુષ્ઠે ભવતિ|| ૩૭||

Adhikarana raktAdyAshritakuShTheShu yathApUrvaM li~ggAnA~jca sambhavaH (38) · Śloka 38

યથાપૂર્વઞ્ચ સર્વાણિ સ્યુર્લિઙ્ગાન્યસૃગાદિષુ||૩૮||

અસૃગાદિસ્થિતે કુષ્ઠે યથાપૂર્વં લિઙ્ગાનિ સ્યુઃ| યસ્મિન્ ધાતૌ સ્થિતં તસ્ય યઃ પૂર્વો ધાતુઃ તલ્લિઙ્ગાન્યપિ તત્ર ભવન્તીત્યર્થઃ| તેન રક્તાશ્રયે ત્વગ્લિઙ્ગાન્યપિ તત્ર ભવન્તિ| માંસાશ્રયે કુષ્ઠે ત્વગ્રક્તાશ્રયાણિ| મેદોગે ત્વગ્રક્તમાંસાશ્રયાણિ| અસ્થિગે ત્વગાદિમેદોઽન્તાશ્રયાણિ લક્ષણાનિ| એવં યાવચ્છુક્રમ્| શુક્રગે સર્વાણ્યેવ લિઙ્ગાનિ ભવન્તીત્યુક્તં કુષ્ઠમ્|| ૩૮||

Adhikarana shvitrasya nidAnAdi (39) · Śloka 39

કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં ચારુણઞ્ચ તત્| નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્||૩૯||

કુષ્ઠૈકસમ્ભવમિત્યાદિના શ્વિત્રમુચ્યતે| કુષ્ઠેનૈકઃ સદૃશો નિદાનદોષદૂષ્યસમ્પ્રાપ્ત્યાદિકં સમ્ભવો યસ્ય તત્ તથોક્તમ્| તચ્ચ શ્વિત્રં નામ્ના કિલાસં ચારુણમપરિસ્રાવિ ચ નિર્દિષ્ટમાચાર્ય્યૈઃ| તથા ત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયં ત્રયો ધાતવો વાતપિત્તશ્લેષ્માણ ઉદ્ભવઃ ત્રયસ્ય| ધાતવો રક્તમાંસમેદોલક્ષણા આશ્રયો યસ્ય તત્તથોક્તમ્| ધાતુશબ્દેનોભયમુદ્ભવશ્ચ સંશ્રયશ્ચ ગૃહ્યતે|| ૩૯||

Adhikarana shvitre doShabhedena varNabhedaH (40) · Śloka 40

વાતાદ્રૂક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્| સદાહં રોમવિધ્વંસિકફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુઃ| સકણ્ડૂ ચ ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદસ્સુ ચાદિશેત્||૪૦||

વાતાદિત્યાદિનોદ્ભવધાતુત્રયક્રમેણ લક્ષણમુચ્યતે| સંશ્રયધાતુષુ વર્ણેનૈવેદૃક્ક્રમેણૈવાદિશેત્| તેન રૂક્ષારુણં વર્ણેન રક્તાશ્રિતં શ્વિત્રમ્| તામ્રં માંસગતમ્| શ્વેતં મેદોગતમિતિ|| ૪૦||

Adhikarana shvitre yathottaraM kRucchratvam (41) · Śloka 41

વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||૪૧||

ઉભયં ક્રમેણ કૃચ્છ્રમ્| તચ્ચોત્તરોત્તરમ્| ઉભયં વાતાદ્યુદ્ભવં રક્તાદિસંશ્રયં ચોત્તરોત્તરં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| તેન વાતજં રક્તાશ્રિતં કૃચ્છ્રમ્| તતોઽપિ પિત્તજં માંસાશ્રિતમ્| તતોઽપિ કફજં મેદોગતમ્|| ૪૧||

Adhikarana sAdhyashvitralakShaNam (42) · Śloka 42

અશુક્લરોમા બહુલમસંસૃષ્ટં મિથોનવમ્| અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં ..........||૪૨||

અશુક્લરોમત્વાદિયુક્તં શ્વિત્રં સાધ્યમ્|| ૪૨||

Adhikarana asAdhyashvitralakShaNam (43) · Śloka 43

.......................... વર્જ્યમતોઽન્યથા| ગુહ્યપાણિતલોષ્ઠેશુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્| વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છતા||૪૩||

તદ્વિપર્યયે વર્જ્યમ્| ગુહ્યાદિષુ જાતમચિરન્તમપિ વર્જ્યમ્|

Adhikarana sarvarogANAM sa~gkrAmakatvam (44) · Śloka 44

સ્પર્શૈકાહારશ્ય્યાદિસેવનાત્ પ્રાયશો ગદાઃ| સર્વે સઞ્ચારિણો નેત્રત્વગ્વિકારાવિશેષતઃ||૪૪||

પ્રસઙ્ગેનાહ-સ્પર્શેત્યાદિ| સુબોધમ્| ઇતિ શ્વિત્રમુક્તમ્|

Adhikarana kRumINAM dvaividhyam (45) · Śloka 45

કૃમયસ્તુ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ||૪૫||

કૃમય ઉચ્યન્તે| દ્વિવિધાઃ કૃમયઃ| બાહ્યા અભ્યન્તરશ્ચ|| ૪૫||

Adhikarana kRumINAM cAturvidhyam (46) · Śloka 46

બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ||૪૬||

જન્મભેદેન ચતુર્વિધાઃ કેચિદ્બહિર્મલજાઃ| કેચિત્કફજાઃ કેચિદસૃગ્જાઃ| કેચિદ્વિડ્જાઃ| ઇતિ બહિર્મલાઃ શરીરબાહ્યઃ કેશવસ્ત્રાદિમલઃ|| ૪૬||

Adhikarana kRumINAM sa~gkhyA (47) · Śloka 47

નામતો વિંશતિવિધાઃ ..............................||૪૭||

પુનર્નામભેદેન સર્વે વિંશતિવિધાઃ|| ૪૭||

Adhikarana bAhyakRuminidAnapramANAdi (48) · Śloka 48

.................................બાહ્યાસ્તત્રામૃતોદ્ભવાઃ| તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ| બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ| દ્વિધા તે કોઠપિટકાકણ્ડૂકણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે||૪૮||

તત્ર બાહ્યા બહિર્મલજાઃ| તે હ્યમૃજાહેતુકાઃ|| ૪૮||

Adhikarana AntarakRumINAM kAraNAtkuShThotpattiH (49) · Śloka 49

કુષ્ઠૈકસમ્ભવોઽન્તર્જાઃ...........................||૪૯||

કુષ્ઠેત્યાદિ| અન્તર્જાઃ કફાદિજન્માનઃ| સર્વે કુષ્ઠૈકહેતવઃ|

Adhikarana shleShmajakRumINAM visheShanidAnam (50) · Śloka 50

............................ શ્લેષ્મજાસ્તેષુ ચાધિકમ્| મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિસક્તુનવોદનૈઃ||૫૦||

તેષુ ચાન્તરેષુ મધ્યે શ્લેષ્મજા અધિકં મધુરાદિભિર્ભવન્તિ|

Adhikarana purIShajakRumINAM visheShanidAnam (51) · Śloka 51

શકૃજ્જા બહુવિડ્ધાન્યપર્ણશાકૌકુલાદિભિઃ||૫૧||

શકૃજ્જા બહુવિડ્ધાન્યાદિભિર્જાયન્તે| ઓકુલં કૃતાન્ન ઉક્તમ્| કાણ્ડસ્થાન્યપક્વાનિ ભૃષ્ટાનિ સ્યાનીતિ|| ૫૧||

Adhikarana kaphajakRumINAM sambhavasthAnAni (52) · Śloka 52

કફાદાઽઽમાશયે જાતા બદ્ધા સર્પન્તિ સર્વતઃ| પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્કેચિત્ ગણ્ડૂપદોપમાઃ| રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાણવઃ| શ્વેતા તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે| અન્ત્રાદા ઉદરવેષ્ટાહૃદયાદા મહારૂહાઃ| ચુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાઃ તે તુ કુર્વતે| હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્| મૂર્ચ્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્||૫૨||

કફાદિત્યાદિ| તત્ર કફજા આમાશયે જાતાઃ| વૃદ્ધાઃ સન્તઃ પશ્ચાત્સર્વજઠરે સર્પન્તિ| સુબોધમ્|

Adhikarana raktajakRumINAM sthAnamAkRutishca (53) · Śloka 53

રક્તવાહિસિરાસ્થાનારક્તજા જન્તવોષ્ણવઃ| અપાદાવૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ||૫૩||

રક્તવાહીત્યાદિ| રક્તજા જન્તવઃ અણવઃ સૂક્ષ્માસ્તેષાં રક્તવાહિન્યઃ સિરાઃ સ્થાનમ્|| ૫૩||

Adhikarana raktajakRumINAM nAmAni (54) · Śloka 54

કેશાદા લોમવિધ્વંસા લોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ| ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ||૫૪||

તે ચ કેશાદાદયશ્ચત્વારઃ| સહસૌરસમાતર ઇતિ દ્વૌ| એવં ષટ્| એકે સૌરસાઃ| અપરે માતરઃ|| ૫૪||

Adhikarana purIShajakRumINAM sthAnam (55) · Śloka 55

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽધોવિસર્પિણઃ||૫૫||

પક્વેત્યાદિ| પુરીષોત્થાઃ કૃમયઃ પક્વાશયે જાયન્તે| અધોમુખાશ્ચ ભવન્તિ|| ૫૫||

Adhikarana purIShajakRumINAM vRuddhau lakShaNAni (56) · Śloka 56

વૃદ્ધાસ્તે સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદામાશયોન્મુખાઃ| તદાઽસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસાવિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ||૫૬||

તેષુ ચ વૃદ્ધત્વાદ્યદાઽઽમાશયોન્મુખતા ભવતિ તદાઽસ્ય પુરુષસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસા વિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનો ભવન્તિ|| ૫૬||

Adhikarana purIShajakRumINAmAkRutirvarNashca (57) · Śloka 57

પુથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ||૫૭||

તે ચ પૃથ્વાદિગુણાઃ|| ૫૭||

Adhikarana purIShajakRumINAM nAmAni (58) · Śloka 58

તે પઞ્ચ નામ્ના કૃમયઃ કકેતુકમકેરુકાઃ| સૌસુરાદાઃ સલૂનાખ્યા લેહિહાઃ...............||૫૮||

કકેરુકાદયઃ લેલિહાન્તાશ્ચેતિ પઞ્ચ નામાનઃ|| ૫૮||

Adhikarana purIShajakRumivikArAH (59-14) · Śloka 14

.................................જનયન્તિ ચ| વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતઃ| રોમહર્ષાગ્નિસદનગુદકણ્ડૂવિનિર્ગમાન્||૫૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ- સંગ્રહસંહિત્યાં નિદાનસ્થાને કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિ- નિદાનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

એતે વિડ્ભેદાદીન્ જનયન્તિ| એવં વિંશતિઃ કૃમયઃ| દ્વૌ બહિર્મલજૌ| સપ્ત કફજાઃ| ષડ્રક્તજાઃ| પઞ્ચ પુરીષજાઃ ઇતિ|| ૫૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ