14. kuṣṭhaśvitrakr̥minidānam

Adhikarana atha kuShThashvitrakRuminidAnaM nAma caturdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાન નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana kuShThanidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

મિથ્યાહારવિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના| સાધુનિન્દાવધાન્યસ્વહરણાદ્યૈશ્ચ સેવિતૈઃ| પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈર્વેરિતા મલાઃ| સિરાઃ પ્રપદ્ય તિર્ય્યગ્ગાસ્ત્વગ્લસીકાસૃગામિષમ્| દૂષયન્તઃ શ્લથીકૃત્ય નિશ્ચરન્તસ્તતો બહિઃ| ત્વચઃ કુર્વન્તિ વૈવર્ણ્યં દુષ્ટાઃ કુષ્ઠમુશન્તિ તત્||૨||

Adhikarana kuShThashabdanirvacanam (3) · Śloka 3

કાલેનોપેક્ષિતં યસ્માત્સર્વં કુષ્ણાતિ તદ્વપુઃ||૩||

Adhikarana bAhyakuShThasya samprAptiH (4) · Śloka 4

પ્રપદ્ય ધાતૂન્ વ્યાપ્યાન્તઃ સર્વન્ સંક્લેદ્ય ચાવહેત્| સસ્વેદક્લેદસઙ્કોથાન્ કૃમીન્ સૂક્ષ્માન્ સુદારુણાન્| લોમત્વક્સ્નાયુધમનીસ્તરુણાઽસ્થીનિ યૈઃ ક્રમાત્| ભક્ષયેચ્છ્વિત્રમસ્માચ્ચ કુષ્ઠં બાહ્યમુદાહૃતમ્||૪||

Adhikarana kuShThaprabhedAH (5) · Śloka 5

કુષ્ઠાનિ સપ્તધા દોષૈઃ પૃથઙ્મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ||૫||

Adhikarana tridoShajatve~api kuShThAnAM doShAdhikyAnurodhena vyapadeshaH (6) · Śloka 6

સર્વેષ્વપિ ત્રિદોષેષુ વ્યપદેશોઽધિકત્વતઃ||૬||

Adhikarana kuShThaprabhedeShu doShAdhikyAnmahAkuShThAni (7) · Śloka 7

વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તાદૌદુમ્બરં કફાત્| મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ઋશ્યાખ્યં વાતપિત્તજમ્| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભસિધ્માલસવિપાદિકાઃ| વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મપિત્તાદ્રુદ્દશતારુષી| પુણ્ડરીકં સવિસ્ફોટં પામા ચર્મદલં તથા| સર્વૈઃ સ્યાત્કાકણં પર્વં ત્રિકં દદ્રુ સકાકણમ્| પુણ્ડરીકર્શ્યજિહ્વે ચ મહાકુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ||૭||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8) · Śloka 8

અતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શસ્વેદાસ્વેદવિવર્ણતાઃ| દાહઃ કણ્ડૂસ્ત્વચિ સ્વાપસ્તોદઃ કોઠોન્નતિઃ શ્રમઃ| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ| રૂઢાનામપિ રૂક્ષત્વં નિમિત્તેઽલ્પેઽપિ કોથનમ્| રોમહર્ષોઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યં કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્||૮||

Adhikarana kApAlakuShThalakShaNam (9) · Śloka 9

કૃષ્ણારુણકપાલાભં રૂક્ષં સુપ્તં ખરં તનુ| વિસ્તૃતાસમપર્ય્યન્તં હૃષિતૈર્લોમભિશ્ચિતમ્| તોદાઢ્યમલ્પકણ્ડૂકં કાપાલં શીઘ્રસર્પિ ચ||૯||

Adhikarana audumbarakuShThalakShaNam (10) · Śloka 10

પક્વોદુમ્બરતામ્રત્વગ્રોમગૌરસિરાચિતમ્| બહલં બહુલક્લેદં રક્તં દાહરુજાકરમ્| આશૂત્થાનાવદરણકૃમિવિદ્યાદુદુમ્બરમ્||૧૦||

Adhikarana maNDalakuShThalakShaNam (11) · Śloka 11

સ્થિરં સ્ત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેતરક્તમનાશુગમ્| અન્યોન્યાસક્તમુત્સન્નં બહુકણ્ડૂસ્રુતિક્રિમી| શ્લક્ષ્ણપીતાભપર્ય્યન્તં મણ્ડલં પરિમણ્ડલમ્||૧૧||

Adhikarana vicarcikAkuShThalakShaNam (12) · Śloka 12

સકણ્ડૂપિટકાશ્યાવાલસીકાઢ્યા વિચર્ચિકા||૧૨||

Adhikarana RuShyajihvakuShThalakShaNam (13) · Śloka 13

પરુષં તનુરક્તાન્તમન્તઃ શ્યાવં સમુન્નતમ્| સતોદદાહસૃક્ક્લેદં કર્કશૈઃ પિટકૈશ્ચિતમ્| ઋષ્યજિહ્વાકૃતિપ્રોક્તમૃષ્યજિહ્વં બહિકૃમિ||૧૩||

Adhikarana carmaikakuShThalakShaNam (14) · Śloka 14

હસ્તિચર્મખરસ્પર્શં ચર્મ .......................||૧૪||

Adhikarana ekAkhyakuShThalakShaNam (15) · Śloka 15

.................................. એકાખ્યં મહાશ્રયમ્| અસ્વેદં મત્સ્યશકલસન્નિભં .........................||૧૫||

Adhikarana kiTibhakuShThalakShaNam (16) · Śloka 16

................................... કિટિભં પુનઃ| રૂક્ષં કિણખરસ્પર્શં કણ્ડૂમત્પરુષાસિતમ્||૧૬||

Adhikarana sidhmakuShThalakShaNam (17) · Śloka 17

સિધ્મં રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમન્તર્ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્| શ્લક્ષ્ણસ્પર્શં તનુશ્વેતતામ્રં દૌગ્ધિકપુષ્પવત્| પ્રાયેણ ચોર્ધ્વકાયે સ્યાત્ ...........................||૧૭||

Adhikarana alasakuShThalakShaNam (18) · Śloka 18

.............................. ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂયુતૈશ્ચિતમ્| રક્તૈરલસકં ..........................................||૧૮||

Adhikarana vipAdikAkuShThalakShaNam (19) · Śloka 19

....................... પાણિપાદદાર્યો વિપાદિકાઃ| તીવ્રાત્યો મન્દકણ્ડ્વશ્ચ સરાગપિટકાચિતાઃ||૧૯||

Adhikarana dadrukuShThalakShaNam (20) · Śloka 20

દીર્ઘપ્રતાના દૂર્વાવદતસીકુસુમચ્છવિઃ| ઉત્સન્નમણ્ડલા દદ્રુઃ કણ્ડૂમત્યનુષઙ્ગિણી||૨૦||

Adhikarana shatArukuShTham (21) · Śloka 21

સ્થૂલમૂલં સદાહાર્તિરક્તશ્યાવં બહુવ્રણમ્| શતારુઃ ક્લેદજન્ત્વાઢ્યં પ્રાયશઃ પૂર્વજન્મ ચ||૨૧||

Adhikarana puNDarIkakuShTham (22) · Śloka 22

રક્તાન્તમન્તરાપાણ્ડુકણ્ડૂદાહરુજાન્વિતમ્| સોત્સેધમાચિતં રક્તૈઃ પદ્મપત્રમિવાંશુભિઃ| ઘનભૂરિલસીકાસૃક્પ્રાયમાશુ બિભેદિ ચ| પુણ્ડરીકમ્ ............................||૨૨||

Adhikarana visphoTakuShTham (23) · Śloka 23

........... તનુત્વગ્ભિશ્ચિતં સ્ફોટૈઃ સિરારુણૈઃ| વિસ્ફોટઃ ............................................||૨૩||

Adhikarana pAmAkuShThalakShaNam (24) · Śloka 24

............................. પિટકાઃ પામાકણ્ડૂક્લેદરુજાધિકાઃ| સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણાઃ બહ્વયઃ પ્રાયઃ સ્ફિક્પાણિકૂર્પરે||૨૪||

Adhikarana carmadalakuShThalakShaNam (25) · Śloka 25

સસ્ફોટમસ્પર્શસહં કણ્ડ્વાતોદદાહવત્| રક્તં દલચ્ચર્મદલઃ ..................||૨૫||

Adhikarana kAkaNakuShThalakShaNam (26) · Śloka 26

........................... કાકણં તીવ્રદાહરુક્| પૂર્વં રક્તઞ્ચ કૄષ્ણઞ્ચ કાકનન્દીફલોપમમ્| કુષ્ઠલિઙ્ગૈર્યુતં સર્વૈર્નૈકવર્ણં તતો ભવેત્||૨૬||

Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatAM tattalli~ggakarmabhirvidyAt (27) · Śloka 27

દોષભેદીયવિહિતૈરાદિશેલ્લિઙ્ગકર્મભિઃ| કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણતાં .................||૨૭||

Adhikarana kuShThe asAdhyaM kuShTham (28) · Śloka 28

............................... સર્વદોષોલ્બણં ત્યજેત્| રિષ્ટોક્તં યચ્ચ યચ્ચાસ્થિમજ્જશુક્રસમાશ્રયમ્||૨૮||

Adhikarana yApyakuShTham (29) · Śloka 29

યાપ્યં મેદોગતં ..............................||૨૯||

Adhikarana kRucchrakuShTham (30) · Śloka 30

.............................. કૃચ્છ્રં પિત્તાદ્વન્દ્વાસ્રમાંસગમ્||૩૦||

Adhikarana sukhasAdhyaM kuShTham (31) · Śloka 31

અકૃચ્છ્રં કફવાતઢ્યં ત્વક્સ્થમેકમલઞ્ચ યત્||૩૧||

Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (32) · Śloka 32

તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદવૈવર્ણ્યરૂક્ષતાઃ||૩૨||

Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (33) · Śloka 33

સ્વેદસ્વાપશ્વયથવઃ શોણિતે||૩૩||

Adhikarana mAMsagatakuShThalakShaNam (34) · Śloka 1

પાણિપાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેદઃ સન્ધિષુ ચાધિકમ્||૧||

Adhikarana medogatakuShThalakShaNam (35) · Śloka 35

કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં દૂલનં સ્યાચ્ચ મેદસિ||૩૫||

Adhikarana asthimajjagatakuShTha lakShaNam (36) · Śloka 36

નાસાભઙ્ગોઽસ્થિમજ્જસ્થે નેત્રરાગઃ સ્વરક્ષયઃ| ક્ષતે ચ કૃમયઃ ..............................||૩૬||

Adhikarana shukragatakuShThalakShaNam (37) · Śloka 37

........................ શુક્રે સ્વદારાપત્યબાધનમ્||૩૭||

Adhikarana raktAdyAshritakuShTheShu yathApUrvaM li~ggAnA~jca sambhavaH (38) · Śloka 38

યથાપૂર્વઞ્ચ સર્વાણિ સ્યુર્લિઙ્ગાન્યસૃગાદિષુ||૩૮||

Adhikarana shvitrasya nidAnAdi (39) · Śloka 39

કુષ્ઠૈકસમ્ભવં શ્વિત્રં કિલાસં ચારુણઞ્ચ તત્| નિર્દિષ્ટમપરિસ્રાવિત્રિધાતૂદ્ભવસંશ્રયમ્||૩૯||

Adhikarana shvitre doShabhedena varNabhedaH (40) · Śloka 40

વાતાદ્રૂક્ષારુણં પિત્તાત્તામ્રં કમલપત્રવત્| સદાહં રોમવિધ્વંસિકફાચ્છ્વેતં ઘનં ગુરુઃ| સકણ્ડૂ ચ ક્રમાદ્રક્તમાંસમેદસ્સુ ચાદિશેત્||૪૦||

Adhikarana shvitre yathottaraM kRucchratvam (41) · Śloka 41

વર્ણેનૈવેદૃગુભયં કૃચ્છ્રં તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||૪૧||

Adhikarana sAdhyashvitralakShaNam (42) · Śloka 42

અશુક્લરોમા બહુલમસંસૃષ્ટં મિથોનવમ્| અનગ્નિદગ્ધજં સાધ્યં શ્વિત્રં ..........||૪૨||

Adhikarana asAdhyashvitralakShaNam (43) · Śloka 43

.......................... વર્જ્યમતોઽન્યથા| ગુહ્યપાણિતલોષ્ઠેશુ જાતમપ્યચિરન્તનમ્| વર્જનીયં વિશેષેણ કિલાસં સિદ્ધિમિચ્છતા||૪૩||

Adhikarana sarvarogANAM sa~gkrAmakatvam (44) · Śloka 44

સ્પર્શૈકાહારશ્ય્યાદિસેવનાત્ પ્રાયશો ગદાઃ| સર્વે સઞ્ચારિણો નેત્રત્વગ્વિકારાવિશેષતઃ||૪૪||

Adhikarana kRumINAM dvaividhyam (45) · Śloka 45

કૃમયસ્તુ દ્વિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ||૪૫||

Adhikarana kRumINAM cAturvidhyam (46) · Śloka 46

બહિર્મલકફાસૃગ્વિડ્જન્મભેદાચ્ચતુર્વિધાઃ||૪૬||

Adhikarana kRumINAM sa~gkhyA (47) · Śloka 47

નામતો વિંશતિવિધાઃ ..............................||૪૭||

Adhikarana bAhyakRuminidAnapramANAdi (48) · Śloka 48

.................................બાહ્યાસ્તત્રામૃતોદ્ભવાઃ| તિલપ્રમાણસંસ્થાનવર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ| બહુપાદાશ્ચ સૂક્ષ્માશ્ચ યૂકા લિક્ષાશ્ચ નામતઃ| દ્વિધા તે કોઠપિટકાકણ્ડૂકણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે||૪૮||

Adhikarana AntarakRumINAM kAraNAtkuShThotpattiH (49) · Śloka 49

કુષ્ઠૈકસમ્ભવોઽન્તર્જાઃ...........................||૪૯||

Adhikarana shleShmajakRumINAM visheShanidAnam (50) · Śloka 50

............................ શ્લેષ્મજાસ્તેષુ ચાધિકમ્| મધુરાન્નગુડક્ષીરદધિસક્તુનવોદનૈઃ||૫૦||

Adhikarana purIShajakRumINAM visheShanidAnam (51) · Śloka 51

શકૃજ્જા બહુવિડ્ધાન્યપર્ણશાકૌકુલાદિભિઃ||૫૧||

Adhikarana kaphajakRumINAM sambhavasthAnAni (52) · Śloka 52

કફાદાઽઽમાશયે જાતા બદ્ધા સર્પન્તિ સર્વતઃ| પૃથુબ્રધ્નનિભાઃ કેચિત્કેચિત્ ગણ્ડૂપદોપમાઃ| રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્તનુદીર્ઘાસ્તથાણવઃ| શ્વેતા તામ્રાવભાસાશ્ચ નામતઃ સપ્તધા તુ તે| અન્ત્રાદા ઉદરવેષ્ટાહૃદયાદા મહારૂહાઃ| ચુરવો દર્ભકુસુમાઃ સુગન્ધાઃ તે તુ કુર્વતે| હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણમવિપાકમરોચકમ્| મૂર્ચ્છાચ્છર્દિજ્વરાનાહકાર્શ્યક્ષવથુપીનસાન્||૫૨||

Adhikarana raktajakRumINAM sthAnamAkRutishca (53) · Śloka 53

રક્તવાહિસિરાસ્થાનારક્તજા જન્તવોષ્ણવઃ| અપાદાવૃત્તતામ્રાશ્ચ સૌક્ષ્મ્યાત્કેચિદદર્શનાઃ||૫૩||

Adhikarana raktajakRumINAM nAmAni (54) · Śloka 54

કેશાદા લોમવિધ્વંસા લોમદ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ| ષટ્ તે કુષ્ઠૈકકર્માણઃ સહસૌરસમાતરઃ||૫૪||

Adhikarana purIShajakRumINAM sthAnam (55) · Śloka 55

પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તેઽધોવિસર્પિણઃ||૫૫||

Adhikarana purIShajakRumINAM vRuddhau lakShaNAni (56) · Śloka 56

વૃદ્ધાસ્તે સ્યુર્ભવેયુશ્ચ તે યદામાશયોન્મુખાઃ| તદાઽસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસાવિડ્ગન્ધાનુવિધાયિનઃ||૫૬||

Adhikarana purIShajakRumINAmAkRutirvarNashca (57) · Śloka 57

પુથુવૃત્તતનુસ્થૂલાઃ શ્યાવપીતસિતાસિતાઃ||૫૭||

Adhikarana purIShajakRumINAM nAmAni (58) · Śloka 58

તે પઞ્ચ નામ્ના કૃમયઃ કકેતુકમકેરુકાઃ| સૌસુરાદાઃ સલૂનાખ્યા લેહિહાઃ...............||૫૮||

Adhikarana purIShajakRumivikArAH (59-14) · Śloka 14

.................................જનયન્તિ ચ| વિડ્ભેદશૂલવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યપારુષ્યપાણ્ડુતઃ| રોમહર્ષાગ્નિસદનગુદકણ્ડૂવિનિર્ગમાન્||૫૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ- સંગ્રહસંહિત્યાં નિદાનસ્થાને કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિ- નિદાનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||