6. madātyayādinidānam

Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મદાત્યયનિદાનંનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

વાતકફોહેતુસામાન્યાદ્ધાતુશોષણસામાન્યાચ્ચ રાજયક્ષ્માનન્તરં મદાત્યયાદિનિર્ણયાધ્યાયારમ્ભઃ| મદેનાત્યયો મદાત્યયઃ| મદહેતુકો વ્યાધિરિત્યર્થઃ| મદો નામ ચિત્તધાતુવિકારઃ| સ ચ મદકાર્ય્યમ્| મદ્યં ચ યથાકારણતાં તત્ર પ્રતિપદ્યતે તથા તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિના દર્શયતિ|| ૧||

Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષાસૂક્ષ્મમામ્લં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ| વિકાશિ વિશદં મદ્યમોજસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ||૨||

તીક્ષ્ણાદિગુણદશકસંયુક્તં મદ્યમ્| તેનાસ્માન્ મદ્યાત્તીક્ષ્ણાદિગુણવિપરીતમન્દાદિગુણદશકસંયુક્તસ્યૌજસૌ વિપર્ય્યય એવ||૨||

Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3

તીક્ષ્ણાદયો વિષેઽપ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ| જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષવૃત્તિતઃ||૩||

તીક્ષ્ણાદયો ગુણા વિષેઽપ્યુક્તાઃ| તત્રસ્થાશ્ચ તે જીવિતાન્તાય જાયન્તે| તત્ર તેષામુત્કર્ષવૃત્તિહેતુઃ| અનેનૈતત્કથયતિ-વિષં મદ્યં સમમેવૌજસો વિપરીતમિતિ|| ૩||

Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4

તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં મન્દાદીનોજસો ગુણાન્| દશભિર્દશસંક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિક્રિયામ્| આદ્યે મદ્યે...............................||૪||

અત એવ મદ્યં તીક્ષ્ણાદિગુણમોજસોઃ મન્દાદિગુણમ્; અતો વિપર્ય્યયાન્મદ્યં સેવિતં તીક્ષ્ણાદિભીઃ સર્વૈર્દશભિર્ગુણૈરોજસો મન્દાદીન્ દશાપિ ગુણાન્ વિક્ષોભ્ય ચેતોવિક્રિયાં નયતિ| અયમાદ્યો મદઃ|| ૪||

Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5

...............દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ| દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યવબુધ્યતે||૫||

તતો મદ્યસ્યાઽતિપાનેન દ્વિતીયો મદો ભવતિ| યસ્મિન્ પ્રમાદાયતને પ્રમાદકરણભૂતે સ્થિતઃ પુરુષો દુર્વિકલ્પહતઃ સન્ મૂઢસ્તદેવ સુખમિત્યવબુધ્યતે|| ૫||

Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6

મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજસતામસઃ| નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ||૬||

તતોઽપિ તૃતીયો મદો ભવતિ| યસ્ય દ્વિતીયેન તથાવિધઃ સન્ધિર્ભવતિ| યં સન્ધિં રજસ્તમોભ્યાં યુક્તઃ સન્ પુરુષો નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ| નિરઙ્કુશઃ સ્વતન્ત્રવૃત્તિઃ વ્યાલો દુષ્ટગજઃ|| ૬||

Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7

ઇયં ભૂમિરવદ્યાનાં દૌશ્શીલ્યસ્યેદમાસ્પદમ્| એકોઽયં બહુમાર્ગાયા દુર્ગતેર્દેશિકઃ પરમ્||૭||

અવદ્યાનાં દોષાણામિયં ભૂમિઃ| યો મધ્યમોત્તમયોઃ સન્દિગ્ધઃ| દેશિકઃ ઉપદેષ્ટા|| ૭||

Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8

નિશ્ચેષ્ટઃ શવવચ્છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ| મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્||૮||

યદા તુ તૃતીયં મદં સમ્પૂર્ણં પ્રાપ્નોતિ તદા સઃ પાપાન્મરણાદપિ પાપતરાં દશામવસ્થાં ગતો નિશ્ચેષ્ટઃ સન્ શવવચ્છેતે| એતદેવાઽન્તરોક્તં મદત્રયલક્ષણમ્|| ૮||

Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9

ધર્માધર્મં સુખં દુઃખમર્થાનર્થં હિતાહિતમ્| યદાઽસ્ક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્છીલયેદ્બુધઃ||૯||

તચ્ચ મદ્યં બુધઃ શીલયિતું નાર્હતિ| યસ્મિન્નાઽસક્તે ધર્માધર્માદિકં દૃષ્ટફલં ન જાનાતિ| તન્મદ્યં કથં બુધઃ શીલયેત્||૯||

Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10

મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ચ સંશ્રિતાઃ| સોન્માદમદમૂર્ચ્છાયાઃ સાઽપસ્મારાપતાનકાઃ||૧૦||

મદ્યે નિત્યં મોહાદયઃ સંશ્રિતાઃ તત્કારણત્વાત્ અપતાનકો વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે|| ૧૦||

Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11

યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર સર્વમસાધુ યત્| અયુક્તિયુક્તમન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા| મદ્યં ત્રિવર્ગધીધૈર્યલજ્જાદેરપિ નાશનમ્||૧૧||

અથવા કિં મોહાદિભિરુક્તૈર્યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર યદસાધુ તત્સર્વં સ્થિતમેવ| તચ્ચ મદ્યમયુક્ત્યાયુક્તં સુતરામસાધુ| તથા ચાન્નમયુક્તિયુક્તં વ્યાધયે ભવતિ| અથવા મરણાય ભવતિ| એતન્ન કદાચિદદૃષ્ટક્ષત્યૈ| મદ્યં પુનરયુક્તિયુક્તં ત્રિવર્ગાદિનાશનેઽપિ પર્ય્યાપ્તં ભવતિ| ધીર્વસ્તુગ્રહણશક્તિઃ| ધૈર્ય્યં મનસઃ સ્થિરત્વમ્| આદિગ્રહણેનાન્યેષાં શ્લાઘ્યાનાં ગુણાનાં ગ્રહણમ્|| ૧૧||

Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12

નાઽતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ| સ્નિગ્ધાઃ સત્વવયોયુક્તા મદ્યનિત્યાસ્તદન્વયાઃ| મેદઃ કફાધિકા મન્દવાતપિત્તાઃ દૃઢાગ્નયઃ||૧૨||

તચ્ચ મદ્યં ન સર્વત્ર દોષાવહત્વેન સમ્ભવતિ| યતો બલ્યાદયો બહુનાપિ મદ્યેન નાઽતિમાદ્યન્તિ| તદન્વયાઃ મદ્યકુલોત્પન્નાઃ||૧૨||

Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13

વિપર્યયેઽતિમાદ્યન્તિ વિસ્ત્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ચ યે| મદ્યેન ચામ્લરૂક્ષેણ સાઽજીર્ણે બહુનાતિ ચ||૧૩||

તત્સ્વરૂપવિપર્ય્યયે ચાઽતિમાદ્યન્તિ| તથા વિસ્ત્રબ્ધાઃ સુવિશ્વસ્તાઃ તથા કુપિતાશ્ચ યે અમ્લરૂક્ષેણ ચ મદ્યેન સર્વ એવાતિમાદ્યન્તિ| ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તથા સાઽજીર્ણે પીતેનાપિ| બહુના ચ પીતેન||૧૩||

Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મદાત્યયાઃ| સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૧૪||

વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેન ચ ચત્વારો મદાત્યયાઃ સ્યુઃ| સર્વેષામપિ ત્રિદોષજત્વે ભૂયસા વ્યપદેશઃ|| ૧૪||

Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમેહા હૃદયવ્યથા| વિડ્ભેદઃ સતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયા જ્વરોઽરુચિઃ| શિરઃ પાર્શ્વાસ્થિક્કમ્પો મર્મભેદસ્ત્રિકગ્રહઃ| જ્વરો વિબન્ધસ્તિમિરં કાસશ્વાસપ્રજાગરાઃ| સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ| પ્રલાપશ્છર્દિરુત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃસ્વપ્નદર્શનમ્||૧૫||

સર્વેષાં મદાત્યયાનાં પ્રમેહાદિસાધારણં લિઙ્ગમ્| સૌમ્યાગ્નેયા જ્વરો યો મિશ્રલક્ષણ ઇત્યુક્તઃ|| ૧૫||

Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16

વિશેષાજ્જાગરશ્વાસકમ્પમૂર્ધરુજોઽનિલાત્| સ્વપ્ને ભ્રમત્યુત્પતતિ પ્રેતૈશ્ચ સહ ભાષતે||૧૬||

એષુ લિઙ્ગેષુ સત્સ્વપિ વાતિકે જાગરાદિકં સાતિશયં ભવતિ||૧૬||

Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17

પિત્તાદ્દાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારતૃડ્ભ્રમાઃ| દેહો હરિતહારિદ્રો રક્તનેત્રકપાલતા||૧૭||

પિત્તાદ્દાદિકમ્|| ૧૭||

Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18

શ્લેષ્મણા છર્દિહૃલ્લાસનિદ્રોદર્દાઙ્ગગૌરમ્||૧૮||

શ્લેષ્મણા છર્દ્યાદિકમ્|| ૧૮||

Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19

સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં...............||૧૯||

સન્નિપાતિકે મદાત્યયે સર્વં લિઙ્ગત્વમ્| ઇતિ મદાત્યયઃ||૧૯||

Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20

...................ંઉક્ત્વા મદ્યં પિબેષુ યઃ| સહસાઽનુચિતં ચાન્યત્તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ| ભવેતાં મારુતાત્કષ્ટૌ દુર્બલસ્ય વિશેષતઃ||૨૦||

અનન્તરં મદ્યકારણૌ ધ્વંસકવિક્ષયૌ નિર્ણીયેતે| યો નરો મદ્યપઃ સન્ મદ્યં બહુકાલં ત્યક્ત્વા સહસાઽન્યદનુચિતં મદ્યં પિબેત્ તસ્ય વાતાદ્ધેતોર્ધ્વંસકવિક્ષયૌ નામ્ના કષ્ટૌ વ્યાધી ભવેતામ્||૨૦||

Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21

ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા| શબ્દાઽસહત્ત્વં તન્દ્રા ચ ........................||૨૧||

દુર્બલસ્ય તુ વિશેષેણ તૌ સ્યાતામ્| ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવાદિ લક્ષણમ્||૨૧||

Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22

...................વિક્ષયેઽઙ્ગશિરોઽતિરુક્| હૃત્કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહઃ કાસસ્તૃષ્ણાવમિજ્વરઃ||૨૨||

વિક્ષયેઽઙ્ગરુગાદિ|| ૨૨||

Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23

નિવૃત્તો યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્| વિકારૈઃ સ્પૃશ્યતે જાતુ ન સ શારીરમાનસૈઃ||૨૩||

મદ્યમુપસંહરતિ-નિવૃત્ત ઇત્યાદિના| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24

રજોમોહાહિતાહારપરસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ| રસાસૃક્ચેતનાવાહિસ્ત્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ| મદમૂર્ચ્છાયસંન્યાસા યથોત્તરબલોત્તરાઃ||૨૪||

અનન્તરં મદ્યવચ્ચિત્તોપઘાતસામાન્યાદત્રૈવ મદાદયો નિર્ણીયન્તે| રજોમોહાદ્યભ્યાસપરસ્ય પુરુષસ્ય દોષૈ રસાદિવાહિષુ સ્ત્રોતસ્સુ રુદ્ધેષુ મોહાદયો વ્યાધિવિશેષા ઉત્પદ્યન્તે| તે ચ યથોત્તરં બલાધિકાઃ| મદામૂર્ચ્છાયસ્તતઃ સંન્યાસ ઇતિ|| ૨૪||

Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25

મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ચ રક્તમદ્યવિષૈરપિ||૨૫||

તેષુ ચ વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેન રક્તમદ્યવિષૈશ્ચેતિ સપ્ત ભેદાઃ||૨૫||

Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26

સક્તાઽનલ્પદ્રુતાભાષશ્ચલસ્ખલિતચેષ્ટિતઃ| રૂક્ષશ્યાવારુણતનુર્મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્||૨૬||

સક્તાભાષત્વાદિયુક્તઃ પુરુષો વાતોદ્બવે મદે ભવેત્|| ૨૬||

Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27

પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ||૨૭||

પિત્તેન ક્રોધનત્વાદિયુક્તઃ|| ૨૭||

Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28

સ્વલ્પાસમ્બદ્ધવાક્પાણ્ડુઃ કફાદ્ધયાનપરોઽલસઃ||૨૮||

કફાદ્ધયાનપરત્વાદિયુક્તઃ|| ૨૮||

Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29

સર્વાત્મા સન્નિપાતેન.................||૨૯||

સન્નિપાતેનાઽનન્તરોક્તં સર્વલિઙ્ગમ્|| ૨૯||

Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30

............................. રક્તાત્સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા| પિત્તલિઙ્ગઞ્ચ ......................................||૩૦||

રક્તાત્ મદે સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા પિત્તલિઙ્ગઞ્ચ ભવતિ|| ૩૦||

Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31

.................... મદ્યેન વિકૄતેહાસ્વરાઙ્ગતા||૩૧||

મદ્યેન મદે વિકૃતેહત્વાદિલિઙ્ગમ્|| ૩૧||

Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32

વિષાત્કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકશ્ચ સઃ||૩૨||

વિષાન્મદે કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ ભવતિ| સ એવ સર્વ-મદેભ્યોઽધિકો દુસ્સાધ્યતાવહઃ|| ૩૨||

Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33

લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ||૩૩||

તેષુ ચ શોણિતાદિમદેષુ વાતાદીન્ લક્ષણોત્કર્ષાત્ લક્ષયેત્| અનેનૈતદુક્તમ્-રક્તમદ્યવિષમદાઃ યદ્યપિ ત્રિદોષજાસ્તથાઽપ્યુત્કૃષ્ટેન વાતાદીનામન્યતમસ્યાઽધિક્યં વ્યવસ્યેત્| ઇત્યુક્તા મદાઃ||૩૩||

Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34

અરુણં નીલકૃષ્ણં વા ખં પશ્યન્ પ્રવિશેત્તમઃ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપર્ભ્રમઃ| કાર્શ્યં ચ શ્યાવારુણા છાયા મૂર્ચ્છાયે મારુતાત્મકે||૩૪||

મૂર્ચ્છાયા ઉચ્યન્તે| મારુતાત્મકે મૂર્ચ્છાયે પુરુષોઽરુણં નીલં કૃષ્ણં વા આકાશં પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશેત્| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત્| હૃત્પીડાદિકં ચાત્ર ભવતિ તમઃ પ્રવેશઃ અચૈતન્યમ્|| ૩૪||

Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35

પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્તમઃ| વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃટ્તાપપીડિતઃ| ભિન્નવિણ્નીલપીતાભો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ||૩૫||

રક્તં પીતં વેત્યાદિપિકૃન્મૂર્ચ્છાયાઃ લક્ષણમ્|| ૩૫||

Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36

કફેન મેઘસઙ્ગાશં પશ્યન્નાકાશમાવિશેત્| તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યેત સહૃલ્લાસપ્રસેકવાન્| ગુરુભિસ્તિમિતૈરઙ્ગૈરાદ્રચર્માવનદ્ધવત્||૩૬||

મેઘેત્યાદિકં કફમૂર્ચ્છાલક્ષણમ્||૩૬||

Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37

સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દોષૈરપસ્માર ઇવાઽપરઃ| પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૩૭||

ત્રિભિર્દોષૈર્મૂર્ચ્છાયઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વરૂપો ભવતિ| મહારમ્ભત્વેઽપર ઇવાઽપસ્મારઃ| અયં તુ મૂર્ચ્છાયો બીભત્સચેષ્ટિતૈર્મૂત્રપુરીષોત્સર્ગાદિભિર્વિના નિશ્ચેષ્ટં પૌરુષમાશુ પાતયતિ|| ૩૭||

Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38

દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્| સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસેનૌષધૈર્વિના||૩૮||

અપસ્મારાદ્ વિના મદમૂર્ચ્છાયયોઃ પુનરવબોધે દોષેષ્વિત્યાદિનાહેતુરુચ્યતે| દેહિનાં કૃતવેગેષુ સત્સુ દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ સ્વયમેવૌષધનિરપેક્ષમેવોપશામ્યન્ત્યાઽઽવેગકાલમ્| સંન્યાસઃ પુનરૌષધૈર્વિના ન શામ્યતિ|| ૩૮||

Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાઽઽક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ| સંન્યાસં સન્નિપતિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ| કુર્વન્તિ તેન પુરુષઃ કાષ્ઠભૂતો મૃતોપમઃ| મ્રિયેત શીઘ્રં-શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે||૩૯||

સંન્યાસઃ ક ઉચ્યત ઇત્યાઽઽહ-વાગિત્યાદિ| અતિબલા સ્વકારણવિશેષવશાદ્વાતાદયો દુષ્ટાઃ વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાઽઽક્ષિપ્ત ગૃહીત્વા પરસ્પરં સન્નિવર્તિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રિતાશ્ચ સંન્યાસં કુર્વન્તિ| પ્રાણાયતનં હૃદયાદિ| તેન ચ સંન્યાસેન પુરુષઃ કાષ્ઠભૂતો મૃતોપમશ્ચ ભવતિ| તત્ર યદિ શીઘ્રં ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે તતો મ્રિયેતૈવ|| ૩૯||

Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40

અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાતટે| સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્ત્તયેત્||૪૦||

તથા ભિષક સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્| અગાધે ગમ્ભીરે ગ્રાહબહુલે અતટે ચ સલિલૌઘે નિમજ્જન્તં નરં યથાબાન્ધવા નિવર્તયન્તિ|| ૪૦||

Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41

મદમાનરોષતોપ્રભૃતિભિરભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ| યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન||૪૧||

મદમાનેત્યાદિના મદાત્યયનિદાનત્વાન્મદ્યેનૈવોપસંહરન્નાહ| તોષો હર્ષઃ| પ્રભૃતિશબ્દેન કામક્રોધાદયઃ|યુક્તાયુક્તં ચ સમમિતિ કૃત્યાકૃત્યાવિવેકો ન ભવતિ|| ૪૧||

Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6

બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામવયવાંસિ| પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપ યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્||૪૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને મદાત્યયનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

એવં વિધિહીનસ્ય દોષમુક્ત્વા બલકાલેત્યાદિના વિધિયુક્તસ્ય પુનર્ગુણમાહ| બલાદીનિ પૃથઙ્નિરૂપ્ય બલાદ્યનુરૂપમેવ યદિ મદ્યં પિબતિ તતોઽમૃતમેવ પિબતિ|| ૪૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ