6. madātyayādinidānam

Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મદાત્યયનિદાનંનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2

તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષાસૂક્ષ્મમામ્લં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ| વિકાશિ વિશદં મદ્યમોજસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ||૨||

Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3

તીક્ષ્ણાદયો વિષેઽપ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ| જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષવૃત્તિતઃ||૩||

Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4

તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં મન્દાદીનોજસો ગુણાન્| દશભિર્દશસંક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિક્રિયામ્| આદ્યે મદ્યે...............................||૪||

Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5

...............દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ| દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યવબુધ્યતે||૫||

Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6

મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજસતામસઃ| નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ||૬||

Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7

ઇયં ભૂમિરવદ્યાનાં દૌશ્શીલ્યસ્યેદમાસ્પદમ્| એકોઽયં બહુમાર્ગાયા દુર્ગતેર્દેશિકઃ પરમ્||૭||

Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8

નિશ્ચેષ્ટઃ શવવચ્છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ| મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્||૮||

Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9

ધર્માધર્મં સુખં દુઃખમર્થાનર્થં હિતાહિતમ્| યદાઽસ્ક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્છીલયેદ્બુધઃ||૯||

Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10

મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ચ સંશ્રિતાઃ| સોન્માદમદમૂર્ચ્છાયાઃ સાઽપસ્મારાપતાનકાઃ||૧૦||

Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11

યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર સર્વમસાધુ યત્| અયુક્તિયુક્તમન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા| મદ્યં ત્રિવર્ગધીધૈર્યલજ્જાદેરપિ નાશનમ્||૧૧||

Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12

નાઽતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ| સ્નિગ્ધાઃ સત્વવયોયુક્તા મદ્યનિત્યાસ્તદન્વયાઃ| મેદઃ કફાધિકા મન્દવાતપિત્તાઃ દૃઢાગ્નયઃ||૧૨||

Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13

વિપર્યયેઽતિમાદ્યન્તિ વિસ્ત્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ચ યે| મદ્યેન ચામ્લરૂક્ષેણ સાઽજીર્ણે બહુનાતિ ચ||૧૩||

Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14

વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મદાત્યયાઃ| સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૧૪||

Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમેહા હૃદયવ્યથા| વિડ્ભેદઃ સતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયા જ્વરોઽરુચિઃ| શિરઃ પાર્શ્વાસ્થિક્કમ્પો મર્મભેદસ્ત્રિકગ્રહઃ| જ્વરો વિબન્ધસ્તિમિરં કાસશ્વાસપ્રજાગરાઃ| સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ| પ્રલાપશ્છર્દિરુત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃસ્વપ્નદર્શનમ્||૧૫||

Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16

વિશેષાજ્જાગરશ્વાસકમ્પમૂર્ધરુજોઽનિલાત્| સ્વપ્ને ભ્રમત્યુત્પતતિ પ્રેતૈશ્ચ સહ ભાષતે||૧૬||

Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17

પિત્તાદ્દાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારતૃડ્ભ્રમાઃ| દેહો હરિતહારિદ્રો રક્તનેત્રકપાલતા||૧૭||

Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18

શ્લેષ્મણા છર્દિહૃલ્લાસનિદ્રોદર્દાઙ્ગગૌરમ્||૧૮||

Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19

સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં...............||૧૯||

Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20

...................ંઉક્ત્વા મદ્યં પિબેષુ યઃ| સહસાઽનુચિતં ચાન્યત્તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ| ભવેતાં મારુતાત્કષ્ટૌ દુર્બલસ્ય વિશેષતઃ||૨૦||

Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21

ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા| શબ્દાઽસહત્ત્વં તન્દ્રા ચ ........................||૨૧||

Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22

...................વિક્ષયેઽઙ્ગશિરોઽતિરુક્| હૃત્કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહઃ કાસસ્તૃષ્ણાવમિજ્વરઃ||૨૨||

Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23

નિવૃત્તો યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્| વિકારૈઃ સ્પૃશ્યતે જાતુ ન સ શારીરમાનસૈઃ||૨૩||

Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24

રજોમોહાહિતાહારપરસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ| રસાસૃક્ચેતનાવાહિસ્ત્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ| મદમૂર્ચ્છાયસંન્યાસા યથોત્તરબલોત્તરાઃ||૨૪||

Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25

મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ચ રક્તમદ્યવિષૈરપિ||૨૫||

Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26

સક્તાઽનલ્પદ્રુતાભાષશ્ચલસ્ખલિતચેષ્ટિતઃ| રૂક્ષશ્યાવારુણતનુર્મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્||૨૬||

Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27

પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ||૨૭||

Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28

સ્વલ્પાસમ્બદ્ધવાક્પાણ્ડુઃ કફાદ્ધયાનપરોઽલસઃ||૨૮||

Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29

સર્વાત્મા સન્નિપાતેન.................||૨૯||

Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30

............................. રક્તાત્સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા| પિત્તલિઙ્ગઞ્ચ ......................................||૩૦||

Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31

.................... મદ્યેન વિકૄતેહાસ્વરાઙ્ગતા||૩૧||

Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32

વિષાત્કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકશ્ચ સઃ||૩૨||

Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33

લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ||૩૩||

Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34

અરુણં નીલકૃષ્ણં વા ખં પશ્યન્ પ્રવિશેત્તમઃ| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપર્ભ્રમઃ| કાર્શ્યં ચ શ્યાવારુણા છાયા મૂર્ચ્છાયે મારુતાત્મકે||૩૪||

Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35

પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્તમઃ| વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃટ્તાપપીડિતઃ| ભિન્નવિણ્નીલપીતાભો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ||૩૫||

Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36

કફેન મેઘસઙ્ગાશં પશ્યન્નાકાશમાવિશેત્| તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યેત સહૃલ્લાસપ્રસેકવાન્| ગુરુભિસ્તિમિતૈરઙ્ગૈરાદ્રચર્માવનદ્ધવત્||૩૬||

Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37

સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દોષૈરપસ્માર ઇવાઽપરઃ| પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૩૭||

Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38

દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્| સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસેનૌષધૈર્વિના||૩૮||

Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39

વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાઽઽક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ| સંન્યાસં સન્નિપતિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ| કુર્વન્તિ તેન પુરુષઃ કાષ્ઠભૂતો મૃતોપમઃ| મ્રિયેત શીઘ્રં-શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે||૩૯||

Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40

અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાતટે| સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્ત્તયેત્||૪૦||

Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41

મદમાનરોષતોપ્રભૃતિભિરભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ| યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન||૪૧||

Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6

બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામવયવાંસિ| પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપ યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્||૪૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને મદાત્યયનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||