6. madātyayādinidānam

Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో మదాత్యయనిదానంనామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

వాతకఫోహేతుసామాన్యాద్ధాతుశోషణసామాన్యాచ్చ రాజయక్ష్మానంతరం మదాత్యయాదినిర్ణయాధ్యాయారంభః| మదేనాత్యయో మదాత్యయః| మదహేతుకో వ్యాధిరిత్యర్థః| మదో నామ చిత్తధాతువికారః| స చ మదకార్య్యం| మద్యం చ యథాకారణతాం తత్ర ప్రతిపద్యతే తథా తీక్ష్ణ ఇత్యాదినా దర్శయతి|| 1||

Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2

తీక్ష్ణోష్ణరూక్షాసూక్ష్మమామ్లం వ్యవాయ్యాశుకరం లఘు| వికాశి విశదం మద్యమోజసోఽస్మాద్విపర్యయః||2||

తీక్ష్ణాదిగుణదశకసంయుక్తం మద్యం| తేనాస్మాన్ మద్యాత్తీక్ష్ణాదిగుణవిపరీతమందాదిగుణదశకసంయుక్తస్యౌజసౌ విపర్య్యయ ఏవ||2||

Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3

తీక్ష్ణాదయో విషేఽప్యుక్తాశ్చిత్తోపప్లావినో గుణాః| జీవితాంతాయ జాయంతే విషే తూత్కర్షవృత్తితః||3||

తీక్ష్ణాదయో గుణా విషేఽప్యుక్తాః| తత్రస్థాశ్చ తే జీవితాంతాయ జాయంతే| తత్ర తేషాముత్కర్షవృత్తిహేతుః| అనేనైతత్కథయతి-విషం మద్యం సమమేవౌజసో విపరీతమితి|| 3||

Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4

తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్మద్యం మందాదీనోజసో గుణాన్| దశభిర్దశసంక్షోభ్య చేతో నయతి విక్రియాం| ఆద్యే మద్యే...............................||4||

అత ఏవ మద్యం తీక్ష్ణాదిగుణమోజసోః మందాదిగుణం; అతో విపర్య్యయాన్మద్యం సేవితం తీక్ష్ణాదిభీః సర్వైర్దశభిర్గుణైరోజసో మందాదీన్ దశాపి గుణాన్ విక్షోభ్య చేతోవిక్రియాం నయతి| అయమాద్యో మదః|| 4||

Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5

...............ద్వితీయే తు ప్రమాదాయతనే స్థితః| దుర్వికల్పహతో మూఢః సుఖమిత్యవబుధ్యతే||5||

తతో మద్యస్యాఽతిపానేన ద్వితీయో మదో భవతి| యస్మిన్ ప్రమాదాయతనే ప్రమాదకరణభూతే స్థితః పురుషో దుర్వికల్పహతః సన్ మూఢస్తదేవ సుఖమిత్యవబుధ్యతే|| 5||

Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6

మధ్యమోత్తమయోః సంధిం ప్రాప్య రాజసతామసః| నిరంకుశ ఇవ వ్యాలో న కించిన్నాచరేజ్జడః||6||

తతోఽపి తృతీయో మదో భవతి| యస్య ద్వితీయేన తథావిధః సంధిర్భవతి| యం సంధిం రజస్తమోభ్యాం యుక్తః సన్ పురుషో నిరంకుశ ఇవ వ్యాలో న కించిన్నాచరేజ్జడః| నిరంకుశః స్వతంత్రవృత్తిః వ్యాలో దుష్టగజః|| 6||

Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7

ఇయం భూమిరవద్యానాం దౌశ్శీల్యస్యేదమాస్పదం| ఏకోఽయం బహుమార్గాయా దుర్గతేర్దేశికః పరం||7||

అవద్యానాం దోషాణామియం భూమిః| యో మధ్యమోత్తమయోః సందిగ్ధః| దేశికః ఉపదేష్టా|| 7||

Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8

నిశ్చేష్టః శవవచ్ఛేతే తృతీయే తు మదే స్థితః| మరణాదపి పాపాత్మా గతః పాపతరాం దశాం||8||

యదా తు తృతీయం మదం సంపూర్ణం ప్రాప్నోతి తదా సః పాపాన్మరణాదపి పాపతరాం దశామవస్థాం గతో నిశ్చేష్టః సన్ శవవచ్ఛేతే| ఏతదేవాఽంతరోక్తం మదత్రయలక్షణం|| 8||

Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9

ధర్మాధర్మం సుఖం దుఃఖమర్థానర్థం హితాహితం| యదాఽస్క్తో న జానాతి కథం తచ్ఛీలయేద్బుధః||9||

తచ్చ మద్యం బుధః శీలయితుం నార్హతి| యస్మిన్నాఽసక్తే ధర్మాధర్మాదికం దృష్టఫలం న జానాతి| తన్మద్యం కథం బుధః శీలయేత్||9||

Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10

మద్యే మోహో భయం శోకః క్రోధో మృత్యుశ్చ సంశ్రితాః| సోన్మాదమదమూర్చ్ఛాయాః సాఽపస్మారాపతానకాః||10||

మద్యే నిత్యం మోహాదయః సంశ్రితాః తత్కారణత్వాత్ అపతానకో వాతవ్యాధౌ వక్ష్యతే|| 10||

Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11

యత్రైకః స్మృతివిభ్రంశస్తత్ర సర్వమసాధు యత్| అయుక్తియుక్తమన్నం హి వ్యాధయే మరణాయ వా| మద్యం త్రివర్గధీధైర్యలజ్జాదేరపి నాశనం||11||

అథవా కిం మోహాదిభిరుక్తైర్యత్రైకః స్మృతివిభ్రంశస్తత్ర యదసాధు తత్సర్వం స్థితమేవ| తచ్చ మద్యమయుక్త్యాయుక్తం సుతరామసాధు| తథా చాన్నమయుక్తియుక్తం వ్యాధయే భవతి| అథవా మరణాయ భవతి| ఏతన్న కదాచిదదృష్టక్షత్యై| మద్యం పునరయుక్తియుక్తం త్రివర్గాదినాశనేఽపి పర్య్యాప్తం భవతి| ధీర్వస్తుగ్రహణశక్తిః| ధైర్య్యం మనసః స్థిరత్వం| ఆదిగ్రహణేనాన్యేషాం శ్లాఘ్యానాం గుణానాం గ్రహణం|| 11||

Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12

నాఽతిమాద్యంతి బలినః కృతాహారా మహాశనాః| స్నిగ్ధాః సత్వవయోయుక్తా మద్యనిత్యాస్తదన్వయాః| మేదః కఫాధికా మందవాతపిత్తాః దృఢాగ్నయః||12||

తచ్చ మద్యం న సర్వత్ర దోషావహత్వేన సంభవతి| యతో బల్యాదయో బహునాపి మద్యేన నాఽతిమాద్యంతి| తదన్వయాః మద్యకులోత్పన్నాః||12||

Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13

విపర్యయేఽతిమాద్యంతి విస్త్రబ్ధాః కుపితాశ్చ యే| మద్యేన చామ్లరూక్షేణ సాఽజీర్ణే బహునాతి చ||13||

తత్స్వరూపవిపర్య్యయే చాఽతిమాద్యంతి| తథా విస్త్రబ్ధాః సువిశ్వస్తాః తథా కుపితాశ్చ యే అమ్లరూక్షేణ చ మద్యేన సర్వ ఏవాతిమాద్యంతి| ఇతి సంబంధః| తథా సాఽజీర్ణే పీతేనాపి| బహునా చ పీతేన||13||

Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14

వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్సర్వైశ్చత్వారః స్యుర్మదాత్యయాః| సర్వేఽపి సర్వైర్జాయంతే వ్యపదేశస్తు భూయసా||14||

వాతాదిభిః సన్నిపాతేన చ చత్వారో మదాత్యయాః స్యుః| సర్వేషామపి త్రిదోషజత్వే భూయసా వ్యపదేశః|| 14||

Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రమేహా హృదయవ్యథా| విడ్భేదః సతతం తృష్ణా సౌమ్యాగ్నేయా జ్వరోఽరుచిః| శిరః పార్శ్వాస్థిక్కంపో మర్మభేదస్త్రికగ్రహః| జ్వరో విబంధస్తిమిరం కాసశ్వాసప్రజాగరాః| స్వేదోఽతిమాత్రం విష్టంభః శ్వయథుశ్చిత్తవిభ్రమః| ప్రలాపశ్ఛర్దిరుత్క్లేశో భ్రమో దుఃస్వప్నదర్శనం||15||

సర్వేషాం మదాత్యయానాం ప్రమేహాదిసాధారణం లింగం| సౌమ్యాగ్నేయా జ్వరో యో మిశ్రలక్షణ ఇత్యుక్తః|| 15||

Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16

విశేషాజ్జాగరశ్వాసకంపమూర్ధరుజోఽనిలాత్| స్వప్నే భ్రమత్యుత్పతతి ప్రేతైశ్చ సహ భాషతే||16||

ఏషు లింగేషు సత్స్వపి వాతికే జాగరాదికం సాతిశయం భవతి||16||

Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17

పిత్తాద్దాహజ్వరస్వేదమోహాతీసారతృడ్భ్రమాః| దేహో హరితహారిద్రో రక్తనేత్రకపాలతా||17||

పిత్తాద్దాదికం|| 17||

Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18

శ్లేష్మణా ఛర్దిహృల్లాసనిద్రోదర్దాంగగౌరం||18||

శ్లేష్మణా ఛర్ద్యాదికం|| 18||

Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19

సర్వజే సర్వలింగత్వం...............||19||

సన్నిపాతికే మదాత్యయే సర్వం లింగత్వం| ఇతి మదాత్యయః||19||

Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20

....................ముక్త్వా మద్యం పిబేషు యః| సహసాఽనుచితం చాన్యత్తస్య ధ్వంసకవిక్షయౌ| భవేతాం మారుతాత్కష్టౌ దుర్బలస్య విశేషతః||20||

అనంతరం మద్యకారణౌ ధ్వంసకవిక్షయౌ నిర్ణీయేతే| యో నరో మద్యపః సన్ మద్యం బహుకాలం త్యక్త్వా సహసాఽన్యదనుచితం మద్యం పిబేత్ తస్య వాతాద్ధేతోర్ధ్వంసకవిక్షయౌ నామ్నా కష్టౌ వ్యాధీ భవేతాం||20||

Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21

ధ్వంసకే శ్లేష్మనిష్ఠీవః కంఠశోషోఽతినిద్రతా| శబ్దాఽసహత్త్వం తంద్రా చ ........................||21||

దుర్బలస్య తు విశేషేణ తౌ స్యాతాం| ధ్వంసకే శ్లేష్మనిష్ఠీవాది లక్షణం||21||

Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22

...................విక్షయేఽంగశిరోఽతిరుక్| హృత్కంఠరోధః సమ్మోహః కాసస్తృష్ణావమిజ్వరః||22||

విక్షయేఽంగరుగాది|| 22||

Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23

నివృత్తో యస్తు మద్యేభ్యో జితాత్మా బుద్ధిపూర్వకృత్| వికారైః స్పృశ్యతే జాతు న స శారీరమానసైః||23||

మద్యముపసంహరతి-నివృత్త ఇత్యాదినా| సుబోధం|| 23||

Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24

రజోమోహాహితాహారపరస్య స్యుస్త్రయో గదాః| రసాసృక్చేతనావాహిస్త్రోతోరోధసముద్భవాః| మదమూర్చ్ఛాయసంన్యాసా యథోత్తరబలోత్తరాః||24||

అనంతరం మద్యవచ్చిత్తోపఘాతసామాన్యాదత్రైవ మదాదయో నిర్ణీయంతే| రజోమోహాద్యభ్యాసపరస్య పురుషస్య దోషై రసాదివాహిషు స్త్రోతస్సు రుద్ధేషు మోహాదయో వ్యాధివిశేషా ఉత్పద్యంతే| తే చ యథోత్తరం బలాధికాః| మదామూర్చ్ఛాయస్తతః సంన్యాస ఇతి|| 24||

Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25

మదోఽత్ర దోషైః సర్వైశ్చ రక్తమద్యవిషైరపి||25||

తేషు చ వాతాదిభిః సన్నిపాతేన రక్తమద్యవిషైశ్చేతి సప్త భేదాః||25||

Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26

సక్తాఽనల్పద్రుతాభాషశ్చలస్ఖలితచేష్టితః| రూక్షశ్యావారుణతనుర్మదే వాతోద్భవే భవేత్||26||

సక్తాభాషత్వాదియుక్తః పురుషో వాతోద్బవే మదే భవేత్|| 26||

Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27

పిత్తేన క్రోధనో రక్తపీతాభః కలహప్రియః||27||

పిత్తేన క్రోధనత్వాదియుక్తః|| 27||

Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28

స్వల్పాసంబద్ధవాక్పాండుః కఫాద్ధయానపరోఽలసః||28||

కఫాద్ధయానపరత్వాదియుక్తః|| 28||

Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29

సర్వాత్మా సన్నిపాతేన.................||29||

సన్నిపాతేనాఽనంతరోక్తం సర్వలింగం|| 29||

Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30

............................. రక్తాత్స్తబ్ధాంగదృష్టితా| పిత్తలింగంచ ......................................||30||

రక్తాత్ మదే స్తబ్ధాంగదృష్టితా పిత్తలింగంచ భవతి|| 30||

Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31

.................... మద్యేన వికౄతేహాస్వరాంగతా||31||

మద్యేన మదే వికృతేహత్వాదిలింగం|| 31||

Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32

విషాత్కంపోఽతినిద్రా చ సర్వేభ్యోఽభ్యధికశ్చ సః||32||

విషాన్మదే కంపోఽతినిద్రా చ భవతి| స ఏవ సర్వ-మదేభ్యోఽధికో దుస్సాధ్యతావహః|| 32||

Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33

లక్షయేల్లక్షణోత్కర్షాద్వాతాదీన్ శోణితాదిషు||33||

తేషు చ శోణితాదిమదేషు వాతాదీన్ లక్షణోత్కర్షాత్ లక్షయేత్| అనేనైతదుక్తం-రక్తమద్యవిషమదాః యద్యపి త్రిదోషజాస్తథాఽప్యుత్కృష్టేన వాతాదీనామన్యతమస్యాఽధిక్యం వ్యవస్యేత్| ఇత్యుక్తా మదాః||33||

Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34

అరుణం నీలకృష్ణం వా ఖం పశ్యన్ ప్రవిశేత్తమః| శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత హృత్పీడా వేపర్భ్రమః| కార్శ్యం చ శ్యావారుణా ఛాయా మూర్చ్ఛాయే మారుతాత్మకే||34||

మూర్చ్ఛాయా ఉచ్యంతే| మారుతాత్మకే మూర్చ్ఛాయే పురుషోఽరుణం నీలం కృష్ణం వా ఆకాశం పశ్యంస్తమః ప్రవిశేత్| శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత్| హృత్పీడాదికం చాత్ర భవతి తమః ప్రవేశః అచైతన్యం|| 34||

Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35

పిత్తేన రక్తం పీతం వా నభః పశ్యన్ విశేత్తమః| విబుధ్యేత చ సస్వేదో దాహతృట్తాపపీడితః| భిన్నవిణ్నీలపీతాభో రక్తపీతాకులేక్షణః||35||

రక్తం పీతం వేత్యాదిపికృన్మూర్చ్ఛాయాః లక్షణం|| 35||

Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36

కఫేన మేఘసంగాశం పశ్యన్నాకాశమావిశేత్| తమశ్చిరాచ్చ బుధ్యేత సహృల్లాసప్రసేకవాన్| గురుభిస్తిమితైరంగైరాద్రచర్మావనద్ధవత్||36||

మేఘేత్యాదికం కఫమూర్చ్ఛాలక్షణం||36||

Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37

సర్వాకృతిస్త్రిభిర్దోషైరపస్మార ఇవాఽపరః| పాతయత్యాశు నిశ్చేష్టం వినా బీభత్సచేష్టితైః||37||

త్రిభిర్దోషైర్మూర్చ్ఛాయః సర్వాకృతిః సర్వరూపో భవతి| మహారంభత్వేఽపర ఇవాఽపస్మారః| అయం తు మూర్చ్ఛాయో బీభత్సచేష్టితైర్మూత్రపురీషోత్సర్గాదిభిర్వినా నిశ్చేష్టం పౌరుషమాశు పాతయతి|| 37||

Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38

దోషేషు మదమూర్చ్ఛాయాః కృతవేగేషు దేహినాం| స్వయమేవోపశామ్యంతి సంన్యాసేనౌషధైర్వినా||38||

అపస్మారాద్ వినా మదమూర్చ్ఛాయయోః పునరవబోధే దోషేష్విత్యాదినాహేతురుచ్యతే| దేహినాం కృతవేగేషు సత్సు దోషేషు మదమూర్చ్ఛాయాః స్వయమేవౌషధనిరపేక్షమేవోపశామ్యంత్యాఽఽవేగకాలం| సంన్యాసః పునరౌషధైర్వినా న శామ్యతి|| 38||

Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39

వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాఽఽక్షిప్యాతిబలా మలాః| సంన్యాసం సన్నిపతితాః ప్రాణాయతనసంశ్రయాః| కుర్వంతి తేన పురుషః కాష్ఠభూతో మృతోపమః| మ్రియేత శీఘ్రం-శీఘ్రం చేచ్చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే||39||

సంన్యాసః క ఉచ్యత ఇత్యాఽఽహ-వాగిత్యాది| అతిబలా స్వకారణవిశేషవశాద్వాతాదయో దుష్టాః వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాఽఽక్షిప్త గృహీత్వా పరస్పరం సన్నివర్తితాః ప్రాణాయతనసంశ్రితాశ్చ సంన్యాసం కుర్వంతి| ప్రాణాయతనం హృదయాది| తేన చ సంన్యాసేన పురుషః కాష్ఠభూతో మృతోపమశ్చ భవతి| తత్ర యది శీఘ్రం చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే తతో మ్రియేతైవ|| 39||

Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40

అగాధే గ్రాహబహులే సలిలౌఘ ఇవాతటే| సంన్యాసే వినిమజ్జంతం నరమాశు నివర్త్తయేత్||40||

తథా భిషక సంన్యాసే వినిమజ్జంతం నరమాశు నివర్తయేత్| అగాధే గంభీరే గ్రాహబహులే అతటే చ సలిలౌఘే నిమజ్జంతం నరం యథాబాంధవా నివర్తయంతి|| 40||

Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41

మదమానరోషతోప్రభృతిభిరభిర్నిజైః పరిష్వంగః| యుక్తాయుక్తం చ సమం యుక్తివియుక్తేన మద్యేన||41||

మదమానేత్యాదినా మదాత్యయనిదానత్వాన్మద్యేనైవోపసంహరన్నాహ| తోషో హర్షః| ప్రభృతిశబ్దేన కామక్రోధాదయః|యుక్తాయుక్తం చ సమమితి కృత్యాకృత్యావివేకో న భవతి|| 41||

Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6

బలకాలదేశసాత్మ్యప్రకృతిసహాయామవయవాంసి| ప్రవిభజ్య తదనురూప యది పిబతి తతః పిబత్యమృతం||42|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం నిదానస్థానే మదాత్యయనిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

ఏవం విధిహీనస్య దోషముక్త్వా బలకాలేత్యాదినా విధియుక్తస్య పునర్గుణమాహ| బలాదీని పృథఙ్నిరూప్య బలాద్యనురూపమేవ యది మద్యం పిబతి తతోఽమృతమేవ పిబతి|| 42|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః