5. rājayakṣmādinidānam

Adhikarana atha rAjayakShmAdinidAnaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಧಾತುಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾನ್ಮಹಾ-ರೋಗತ್ವಾದ್ವಿನಾಶವಹತ್ವಾಚ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಾನನ್ತರಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮನಿರ್ಣಯಾಯಾಽಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ|| ೧||

Adhikarana rAjakShmasAmAnyasvarUpaM tatparyAyAshca (2) · Śloka 2

ಅನೇಕರೋಗಾನುಗತೋ ಬಹುರೋಗಪುರೋಗಮಃ| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷೋ ರೋಗರಾಡಿತಿ ಚ ಸ್ಮೃತಃ||೨||

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ರಾಜವದನೇಕರೋಗೇಣಾನುಗತೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಿಶ್ಚೈವ ಕೃತಸಂಶ್ರಯೇ ಬಹೂಪದ್ರವಜನ್ಮ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಬಹವೋ ರೋಗಾಃ ಪುರೋಗಮನಶೀಲಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ಅನೇನೈತದುಕ್ತಮ್-ಉತ್ಪಿತ್ಸೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಥಮಮೇವ ಪೀನಸಶ್ವಾಸಾದಿಬಹುರೋಗಜನ್ಮ ಭವತಿ ಇತಿ| ಏತೇಷಾಞ್ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಸ್ವಪರಿವಾರಸಂಯುತಾನಾಮಪ್ಯೇತದಙ್ಗತ್ವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪರ್ಯ್ಯಾರ್ಯಾಃ|| ೨||

Adhikarana rAjayakShmAdishabdAnAM nirvacanam (3) · Śloka 3

ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಜಾನಾಂ ಚ ರಾಜ್ಞೋಽಭೂದಯಂ ಪುರಾ| ಯಚ್ಚ ರಾಜಾ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತೋ ಮತಃ| ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಕೃತೇಃ ಕ್ಷಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭಾವಾಚ್ಚ ಸಃ| ರಸಾದಿಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷೋ ರೋಗರಾಟ್ ತೇಷು ರಾಜನಾತ್||೩||

ತೇಚ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರುಚ್ಯನ್ತೇಽರ್ಥಾವಬೋಧನಾಯ ತೇನ ರಾಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ತತ್ಪುರುಷಃ ಕರ್ಮಧಾರಯೋ ವಾ| ದೇಹೌಷಧಕ್ಷಯಫಲಹೇತುತ್ವಾದ್ವಾ ಧಾತುಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವಾದಕ್ಷಯಃ| ಧಾತುಶೋಷಣಾಚ್ಛೋಷಃ| ತೇಷು ರೋಗೇಷು ಮಧ್ಯೇ ರಾಜನಾದ್ ರೋಗರಾಟ್|| ೩||

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (4) · Śloka 4

ಸಾಹಸಂ ವೇಗಸಂರೋಧಃ ಶುಕ್ರೋಜಃ ಸ್ನೇಹಸಂಕ್ಷಯಃ| ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿತ್ಯಾಗಶ್ಚತ್ವಾರಸ್ತಸ್ಯ ಹೇತವಃ||೪||

ತಸ್ಯ ರಾಜಕ್ಷ್ಮಣಃ ಸಾಹಸಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋಽತಿಸೇವಿತಾ ಹೇತವಃ ( ನಿದಾನಮ್ )| ಸಾಹಸಮವಿಚಾರ್ಯ್ಯಾತ್ಮಶಕ್ತಿಸೇವಿತಮತಿಮಾತ್ರಂ ಯುದ್ಧಾದಿ ವೇಗಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಧಾರಣಮ್| ಶುಕ್ರಾದಿಕ್ಷಯಃ ಸ್ವಸ್ವಹೇತುಭ್ಯಃ|| ೪||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (5) · Śloka 5

ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಚೋದೀರ್ಯ್ಯ ಸರ್ವತಃ| ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶ್ಯ ತಾನ್ ಸಿರಾಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಯನ್| ಮುಖಾನಿ ಸ್ತ್ರೋತಸಾಂ ರುದ್ಧ್ವಾ ತಥೈವಾತಿವಿವೃತ್ಯಾ ವಾ| ಸರ್ಪನ್ನೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯ್ಯಗ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಜನಯೇದ್ ಗದಾನ್||೫||

ತೈಃ ಸಾಹಸಾದಿಭಿರನಿಲಃ ಉದೀರ್ಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಚೋದೀರ್ಯ್ಯತ್ಯೇವಮಾದೇರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಗದಾನ್ ಪೀನಸಾದೀನ್ ಜನಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಾನಿತಿ ಶರೀರಸನ್ಧೀನ್| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಶಾತ್ ಸ್ತ್ರೋತೋಮುಖಾನಿ ರುದ್ಧ್ವಾಽತಿವಿವೃತ್ಯ ವಾ ಊರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯ್ಯಕ್ಚ ಸರ್ಪನ್ ಪ್ರಸರನ್|| ೫||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (6) · Śloka 6

ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಭೃಶಂ ಕ್ಷವಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಸದನಂ ವಹ್ನಿದೇಹಯೋಃ| ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮತ್ರಾನ್ನಪಾನಾದೌ ಶುಚಾವಪ್ಯಶುಚೀಕ್ಷಣಮ್| ಮಕ್ಷಿಕಾತೃಣಕೇಶಾದಿಪತಃ ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನಯೋಃ| ಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ಛರ್ದಿರರುಚಿರಶ್ನತೋಽಪಿ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಪಾಣ್ಯೋರವೇಕ್ಷಾ ಪಾದಸ್ಯ ಶೋಫೋಽಕ್ಷ್ಣೋರತಿಶುಕ್ಲತಾ| ಬಾಹ್ವೋಃ ಪ್ರಮಾಣಜಿಜ್ಞಾಸಾ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಮ್| ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಘೃಣಿತ್ವಂ ಮೂರ್ಧಗುಣ್ಠನಮ್| ನಖಕೇಶಾತಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಽಭಿಭವೋ ಭವೇತ್| ಪತಙ್ಗಕೃಕಲಾಸಾಹಿಕಪಿಶ್ವಾಪದಪಕ್ಷಿಭಿಃ| ಕೇಶಾಸ್ಥಿತುಷಭಸ್ಮಾದಿರಾಶೌ ಸಮಧಿರೋಹಣಮ್| ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಾಮದೇಶಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಶುಷ್ಯತೋಽಮ್ಭಸಃ| ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಿರೀಣಾಂ ಪತತಾಂ ಜ್ವಲತಾಂ ಮಹೀರುಹಾಮ್||೬||

ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದೀನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ| ಸ್ಥಾಲ್ಯಾದೌ ಶುಚಾವಪ್ಯಶುಚಿರ್ಬುದ್ಧಿಃ| ಪಾಣ್ಯೋರವೇಕ್ಷಾ ನಿರ್ಹೇತುಕಾ| ತಥಾ ಕಾಯೇ ಬೈಭತ್ಸ್ಯದರ್ಶನಾಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಶಿರಸೋ ವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ಪ್ರಚ್ಛಾದನಮ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ಪತಙ್ಗಾದ್ಯಾಭಿಭವೋ ಭವೇತ್| ಕೇಶಾದಿರಾಶ್ಯಧಿರೋಹಣಮ್| ಶೂನ್ಯಗ್ರಾಮಾದಿದರ್ಶನಂ ಚ| ಪತಙ್ಗೋಽಗ್ನಿಃ|| ೬||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ekAdasharUpANi (7) · Śloka 7

ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾಂಸಮೂರ್ಧಸ್ವರರುಜೋಽರುಚಿಃ| ಊರ್ಧ್ವವಿಟ್ಸ್ತ್ರಂಸಸಂಶೋಷಾವಧಶ್ಛರ್ದಿಸ್ತು ಕೋಷ್ಠಗೇ| ತಿರ್ಯ್ಯಕ್ಸ್ಥೇ ಪಾರ್ಶ್ವರುಗ್ದೋಷೇ ಸನ್ಧಿಗೇ ಭವತಿ ಜ್ವರಃ| ರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶೈತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ||೭||

ತಸ್ಯ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣ ಊರ್ಧ್ವಗತೇ ದೋಷೇ ಪೀನಸಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಅಧೋಗತೇ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಸ್ತ್ರಂಸಃ ಶೋಷೋ ವಾ| ಕೋಷ್ಠಗೇ ದೋಷೇ ಛರ್ದಿರ್ಭವತಿ| ತಿರ್ಯ್ಯಕ್ಸ್ತ್ರೋತಸ್ಸು ಸ್ಥಿತೇ ( ದೋಷೇ ) ಪಾರ್ಶ್ವರುಗ್ಭವತಿ| ಸನ್ಧಿಗೇ ದೋಷೇ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ| ತೇನೈತದುಕ್ತಮ್-ದೋಷಕೋಪವಿಶೇಷಪರಾಯತ್ತಾ ಶರೀರೇ ವ್ಯಾಪ್ತಿಃ| ಯಥಾವ್ಯಾಪ್ತಿ ಚ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ| ಸಕಲವ್ಯಾಪ್ಯೌತ್ವೇಕಾದಶರೋಗಸಮೂಹಃ ಪರಿಪೂರ್ಣೋರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಭವತಿ| ಸ್ತ್ರೋತಸಾಂ ರೋಧಾದ್ವಿಟ್ಛೋಷಃ| ತೇಷಾಂ ವಿವೃತತ್ವಾತ್ಸ್ತ್ರಂಸಃ| ತೇನ ಸಙ್ಖಯಾಯಾಮನಯೋರನ್ಯತರಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯುಗಪದಸಮ್ಭವಾತ್| ಪೀನಸಃ, ಶ್ವಾಸಃ, ಕಾಸಃ, ಅಂಸರುಕ್, ಮೂರ್ಧರುಕ್, ಸ್ವರರುಕ್, ಅರುಚಿಃ, ವಿಶಃ, ಸ್ತ್ರಂಸಃ ಶೋಷೋ ವಾ, ಛರ್ದಿಃ, ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ, ಜ್ವರಃ-ಇತ್ಯೇಕಾದಶರೋಗಸಮೂಹಃ ಕ್ಷಯಃ|| ೭||

Adhikarana rAjayakShmaNi pInasAdInAmupadravAH (8) · Śloka 8

ತೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಮುರೋರುಜಮ್| ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದನಿಷ್ಠೀವವಹ್ನಿಸಾದಾಽಸ್ಯಪೂತಿತಾಃ||೮||

ತೇಷಾಂ ಪೀನಸಾದೀನಾಂ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಃ ರೋಗಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದುತ್ಪನ್ನೋ ದುಃಖಾನುಬನ್ಧೀ ರೋಗ ಉಪದ್ರವಃ|| ೮||

Adhikarana vAtAdhikarAjayakShmali~ggAni (9) · Śloka 9

ತತ್ರ ವಾತಾಚ್ಛಿರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಮಂಸಾಙ್ಗಮರ್ದನಮ್| ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ.................||೯||

ತತ್ರ ವಾತಾಧಿಕೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಶಿರಃ ಶೂಲಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್|| ೯||

Adhikarana pittAdhikarAjayakShmali~ggAni (10) · Śloka 10

..................ಪಿತ್ತಾತ್ ಪಾದಾಸ್ಯಪಾಣಿಷು| ದಾಹೋಽತಿಸಾರೋಽಸೃಕ್ಛರ್ದಿರ್ಮುಖಗನ್ಧೋ ಜ್ವರೋ ಮದಃ||೧೦||

ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಪಾದದಾಹಾದಿಕಮ್|| ೧೦||

Adhikarana kaphAdhikarAjayakShmali~ggAni (11) · Śloka 11

ಕಫಾದರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಃ ಕಾಸೋ ಮೂರ್ಧಾಙ್ಗಗೌರವಮ್| ಪ್ರಸೇಕಃ ಪೀನಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಸ್ವರಸಾದೋಽಲ್ಪವಹ್ನಿತಾ||೧೧||

ಕಫಾಧಿಕೇ ಅರೋಚಕಾದಿಕಮ್|| ೧೧||

Adhikarana rAjayakShmaNi dhAtupoShaNAbhAve hetuH (12) · Śloka 12

ದೋಷೈರ್ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಸೋಪಲೇಪೈಃ ಕಫೋಲ್ಬಣೈಃ| ಸ್ತ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಧಾತೂಷ್ಮಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಚ| ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಸ್ವಸ್ಯಾನೇ ರಸಸ್ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್| ಕುರ್ಯ್ಯಾದಗಚ್ಛನ್ ಮಾಂಸಾದೀನಸೃಕ್ ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಧಾವತಿ| ಪಚ್ಯತೇ ಕೋಷ್ಠ ಏವಾನ್ನಮನ್ನಂ ಪಕ್ತ್ರೈವ ಚಾಸ್ಯ ಯತ್| ಪ್ರಾಯೋಽಸ್ಮಾನ್ಮಲತಾಂ ಯಾತಂ ನೈವಾಲಂ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ| ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಾಯ ಮಾಂಸಾಯ ಕುತ ಏವ ತು| ಅವಷ್ಟಬ್ಧಃ ಸ ಶಕೃತಾ ಕೇವಲಂ ವರ್ತ್ತತೇ ಕ್ಷಯೀ||೧೨||

ರಾಜಕ್ಷ್ಮವತೋ ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಕರೈರ್ಮಾಂಸಾದಿಭಿರಭ್ಯವಹೃತೈರ್ಧಾತುಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತ ಇತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಽಽಹ-ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮವತೋ ರೋಸ್ವಭಾವೇನ ಮನ್ದಾನಲತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ ದೋಷೈಃ ಸಾಪಲೇಪೈರಪಾಕಾದವಿಶದೈಸ್ತಥಾ ಕಫೋಲ್ಬಣೈಶ್ಚ ಸ್ತ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ರುದ್ಧೇಷು ಅತಏವ ಧಾತೂಷ್ಮಸ್ವಲ್ಪಕೇಷು ಸತ್ಸು ರಸಾಖ್ಯೋ ಧಾತು ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಏವ ವಿದಧ್ಯಮಾನೋ ನಾಪಿ ರಕ್ತಾದಿಧಾತುಷು ವಹನ್ ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ ಸ್ವಹೇತುಕಾನ್ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್| ಅಸೃಕ್ಚ ಮಾಂಸಾದೀನಗಚ್ಛನ್ ಊರ್ಧ್ವಶರೀರಸ್ಯ ಧಾವತಿ| ಅಸ್ಯ ಚಾನ್ನಮನ್ನ ಪಕ್ತ್ರೈವ ಪಚ್ಯತೇ| ನತು ರಸಾದಿಕ್ರಮೇಣ ತ್ವನ್ಯಪಾಚಕಃ| ಕೋಷ್ಠ ಏವ ಪಚ್ಯತೇ ನ ಧಾತುಸ್ತ್ರೋತಸ್ಸು| ಅತ ಏವ ಹೇತೋರ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮಲತಾಮೇವ ಯಾತಮನ್ನಂ ಧಾತುಪುಷ್ಟ್ಯೇನಾಽಲಮ್| ನ ಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ತೋಕೇನ ಸಾರೇಣಾಪ್ಯಾಯ್ಯನ್ತೇ ಧಾತವ ಇತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್| ಸುಬೋಧಮ್|| ೧೨||

Adhikarana rAjayakShmaNaH sAdhyAsAdhyAvasthAH (13) · Śloka 13

ಲಿಙ್ಗೇಷ್ವಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ಕ್ಷೀಣಂ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮಮ್| ವರ್ಜಯೇತ್ಸಾಧಯೇದೇವ ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತತೋಽನ್ಯಥಾ||೧೩||

ಏವಮ್ಭೂತಂ ಕ್ಷೀಣಮಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ಲಿಙ್ಗೇಷು ವರ್ಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮಾಽಽಹ ವ್ಯಾಧೀನಾಮೌಷಧಸ್ಯ ಚ ಬಲಂ ಯೋ ನ ಕ್ಷಮತೇ||೧೩||

Adhikarana sAdhyakShayaH · Śloka

ತತೋ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಮ್ಲಾಕ್ಷಮತ್ವಾದನ್ಯಯಾ ವೈಪರೀತ್ಯೇ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಕ್ಷಮತ್ವೇ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಪಿ ಲಿಙ್ಗೇಷು ಸತ್ಸ್ವಕ್ಷೀಣಂ ಸಾಧಯೇದೇವ| ಚಿಕಿತ್ಸೇದೇವ ನ ತು ವರ್ಜಯೇತ್| ಇತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ||

Adhikarana svarabhedanidAnaM svarabhedasya sa~gkhyAsamprAptiH (14) · Śloka 14

ದೋಷೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ ಷಷ್ಠಶ್ಚ ಮೇದಸಾ| ಸ್ವರಸಾದೋ ಭವೇತ್.......................................||೧೪||

ಅನನ್ತರಂ ತದಙ್ಗಭೂತಾಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಸ್ವರಭೇದಾದಯೋ ನಿರ್ಣೀಯನ್ತೇ| ತೇಷು ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಕ್ಷಯಾನ್ಮೇದಸಾ ಚ ಷಟ್ ಸ್ವರಭೇದಾಃ|

Adhikarana vAtajasvarabhedalakShaNam (15) · Śloka 15

........................ತತ್ರ ಕ್ಷಾಮೋ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ| ಶೂಕಪೂರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೋಪಶಯೋಽನಿಲಾತ್||೧೫||

ತತ್ರಾಽನಿಲಾತ್ಸ್ವರಭೇದೇ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರತ್ವದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್|| ೧೫||

Adhikarana pittajasvarabhedalakShaNam (16) · Śloka 16

ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುಗಲೇ ದಾಹಃ ಶೋಷ ಉಕ್ತಾವಸೂಯನಮ್||೧೬||

ಪಿತ್ತಾತ್ತಾಲುದಾಹಾದಿಕಂ ಉಕ್ತಾವಸೂಯನಮಪರಿಪೂರ್ಣವಚನತಾ|| ೧೬||

Adhikarana kaphajasvarabhedalakShaNam (17) · Śloka 17

ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವ ಕಫಾತ್ಕಣ್ಠಂ ಮನ್ದಃ ಖುರಖುರಾಯತೇ||೧೭||

ಲಿಮ್ಪನ್ನಿವೇತ್ಯಾದಿಕಫಜಸ್ವರಲಕ್ಷಣಮ್|| ೧೭||

Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (18) · Śloka 18

ಸ್ವರೋ ವಿಗದ್ಧ ಸರ್ವೈಸ್ತು ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಃ .............||೧೮||

ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸ್ವರಭೇದೇ ಸ್ವರೋ ವಿಬದ್ಧೋ ಭವತಿ| ವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಭವತಿ|| ೧೮||

Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (19) · Śloka 19

.............................ಕ್ಷಯಾತ್ ಕಷೇತ್| ಧೂಮಾಯತೀವ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ.....................||೧೯||

ಕ್ಷಯಾತ್ತು ಸ್ವರಭೇದಃ ಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕಣ್ಠಾದಿಕಂ ಕಷೇತ್| ಧೂಮಮಿವ ಕಣ್ಠೇ ಕರೋತಿ|| ೧೯||

Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (20) · Śloka 20

.......................... ಮೇದಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಲಕ್ಷ್ಯಾಕ್ಷರಶ್ಚ ...........................||೨೦||

ಮೇದಸಾ ಸ್ವರಭೇದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ವರಭೇದಲಿಙ್ಗೋ ಯಸ್ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಲಕ್ಷ್ಯಾಧರಃ|| ೨೦||

Adhikarana asAdhyasvarabhedau (21) · Śloka 21

......................... ಅತ್ರ ಸರ್ವೈರನ್ತ್ಯಞ್ಚ ವರ್ಜಯೇತ್||೨೧||

ಏತೇಷು ಸ್ವರಭೇದೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸರ್ವೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಭವೋ ಯಶ್ಚಾನ್ತ್ಯೋ ಮೇದಸ್ಯ ಏತೌ ಸ್ವರಭೇದೌ ವರ್ಜಯೇತ್| ಶೇಷಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಃ ಸ್ವರ ಭೇದಃ|| ೨೧||

Adhikarana arocakanidAnam, arocakasamprAptiH (22) · Śloka 22

ಅರೋಚಕೋ ಭವೇದ್ದೋಷೈರ್ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಶ್ರಯೈಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಮನಸಃಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ಪಞ್ಚಮಃ||೨೨||

ಅರೋಚಕ ಉಚ್ಯತೇ| ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ಜಿಹ್ವಾಂ ಹೃದಯಂ ಚ ಸಂಶ್ರಿತೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಿಭಿರರೋಚಕೋ ಭವೇತ್| ತೇಷಾಂ ಕೋಪೇ ಕಾರಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮುಕ್ತಮ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಶಾತ್ತು ರೋಗವಿಶೇಷ ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ತ್ರಯೋಽರೋಚಕಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚತುರ್ಥಃ| ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯ ಸಂಶ್ರಿತೇನೇತ್ಯರ್ಥಾತ್ ಲಭ್ಯತೇ| ಮನಸಃ ಸನ್ತಾಪೇನ ನಾನಾವಿಧೇನ ಶೋಕ ಕ್ರೋಧಾದಿನಾ ಕೃತೇನ| ಪಞ್ಚಮ ಆಗನ್ತುಃ| ತತ್ರಾಽಪಿ ಚಾಗನ್ತೂನಾಮಾ ಗನ್ತುಕಾರಣೋಪತಾಪಮನು ತತ್ಪೀಡಯಾಽನುಬನ್ಧೋ ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್|| ೨೨||

Adhikarana vAtAdyarocakeShu li~ggAni (23) · Śloka 23

ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂ ವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಸರ್ವೋತ್ಥೇ ವಿರಸಂ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಷು ಯಥಾಮಲಮ್||೨೩||

ವಾತಾದ್ಯುದ್ಭವೇಷ್ವರೋಚಕೇಷು ಲಿಙ್ಗಕ್ರಮಾದ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಮುಖೇ ಕಷಯಾದೀನಾ ಮುಪಲಮ್ಭಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥೇಽರೋಚಕೇ ಮುಖಂ ವಿರಸಂ ದೂರಸಂ (ದುಷ್ಟರಸಂ) ಭವತಿ| ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದಿಷು ಯಥಾಮಲಂ ಯ ಏವ ದೋಷೋಽನುಬನ್ಧಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ ಭಯಶೋಕಯೋರ್ವಾತಿಕಾತ್| ಕ್ರೋಧೇ ಪಿತ್ತಾದಿತಿ ಯಥಾಮಲಮುಕ್ತೋಽರೋಚಕಃ|| ೨೩||

Adhikarana chardinidAnam, chardeH sa~gkhyAsamprAptiH (24) · Śloka 24

ಛರ್ದಿದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ಸರ್ವೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟೈರರ್ಥೈಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ||೨೪||

ಛರ್ದಿರುಚ್ಯತೇ| ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಜಾ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಚ್ಛರ್ದಯಃ|| ೨೪||

Adhikarana chardyAH samprAptiH (25) · Śloka 25

ಉದಾನೋ ವಿಕೃತೋ ದೋಷಾನ್ ಸರ್ವಾಸ್ವಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಸ್ಯತಿ||೨೫||

ಸರ್ವಾಸು ಚ್ಛರ್ದಿಷೂದಾನೋ ನಾಮ ವಾಯುರ್ದೋಷಾನ್ ವಾತಾದ್ವೀರ್ಧ್ವಂ ಮುಖೇನ ಅಸ್ಯತಿಕ್ಷಿಪತೀತಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ|| ೨೫||

Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (26) · Śloka 26

ತಾಸೂತ್ಕ್ಲೇಶಾಽಸ್ಯಲಾವಣ್ಯಪ್ರಸೇಕಾರುಚಯೋಽಗ್ರಗಾಃ||೨೬||

ಚೋತ್ಲ್ಕೇಶಾದೀನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ|| ೨೬||

Adhikarana vAtajachardilakShaNam (27) · Śloka 27

ನಾಭಿಂ ಪೃಷ್ಠಂ ರುಜನ್ ವಾಯುಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾಽಽಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್| ತತೋ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಕಷಾಯಂ ಫೇನಿಲಂ ವಮೇತ್| ಶಬ್ದೋದ್ಗಾರಯುತಂ ಕೃಷ್ಣಮಚ್ಛಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವೇಗವತ್| ಕಾಸಾಸ್ಯಶೋಷಹೃನ್ಮೂರ್ಧಸ್ವರಪೀಡಾಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಃ||೨೭||

ನಾಭಿಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಾದೇರ್ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ವಾಯುರ್ನಾಭ್ಯಾದಿರುಜನ್ ಆಹಾರಮುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್ ತದನನ್ತರಞ್ಚ ವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ವಮೇತ್| ಕಾಸಾದ್ಯನ್ವಿತಃ ಪುರುಷಃ| ಇತಿ ವಾತಾತ್ ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣಮ್|| ೨೭||

Adhikarana pittajachardilakShaNam (28) · Śloka 28

ಪಿತ್ತಾತ್ ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭಂ ಧೂಮ್ರಂ ಹರಿತಪೀತಕಮ್| ಸಾಸೃಗಮ್ಲಂ ಕಟೂಷ್ಣಞ್ಚ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹತಾಪವಾನ್||೨೮||

ಪಿತ್ತಾಚ್ಚ್ಛಾರ್ದ್ಯಾ ತೃಡಾದಿಮಾನ್ ಕ್ಷಾರೋದಕನಿಭತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ವಮೇತ್||೨೮||

Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (29) · Śloka 29

ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಸ್ವೇತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತನ್ತುಗವಾಕ್ಷಿತಮ್| ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಮುಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್||೨೯||

ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಸ್ವೇತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮತನ್ತುಗವಾಕ್ಷಿತಮ್| ಮಧುರಂ ಲವಣಂ ಭೂರಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್|| ಮುಖಶ್ವಯಥುಮಾಧುರ್ಯ್ಯತನ್ದ್ರಾಹೃಲ್ಲಾಸಕಾಸವಾನ್|| ೨೯||

Adhikarana sAnnipAtikI asAdhyachardiH (30) · Śloka 30

ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಮಲೈಃ ಸರ್ವೈರಿಷ್ಟೋಕ್ತಾ ಯಾ ಚ ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್||೩೦||

ಯಾ ಚ್ಛರ್ದಿಃ ಸರ್ವೈರ್ಮಲೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸಾ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ| ಸರ್ವಾನನ್ತರೋಕ್ತವಾತಾಲಿಙ್ಗಸಂಯುಕ್ತಾ| ಯಾ ಚ್ಛರ್ದಿರ್ವೇಗವತೀ ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಗನ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ರಿಷ್ಟೇಷೂಕ್ತಾ ( ಅ. ಸಾಂ. ಶಾ. - ೭೦೦ ) ತೇ ದ್ವೇ ಅಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಅಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ತು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೈವ|| ೩೦||

Adhikarana dviShTArthayogajachardiH (31) · Śloka 31

ಪೂತ್ಯಮೇಧ್ಯಾಶುಚಿರ್ದ್ವಿಷ್ಟದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ| ತಪ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹೃದಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ಛರ್ದಿರ್ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಯೋಗಜಾ||೩೧||

ಯಾ ಛರ್ದಿಃ ಪೂತ್ಯಾದೀನಾಂ ದರ್ಶನಶ್ರವಣಚಿನ್ತನಾದಿಭಿಶ್ಚಿತ್ತೇ ತಪ್ತೇ ಹೃದಿ ಚ ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ಭವತಿ| ಏಷಾ ದ್ವಿಷ್ಟಾರ್ಥಜಾ| ಇತಿ ಪಞ್ಚ ಛರ್ದಯಃ|| ೩೧||

Adhikarana kRumyAdihetuShu chardiShu li~ggaiH vAtAdInavagacchet (32) · Śloka 32

ವಾತಾದೀನೇವ ವಿಮೃಶೇತ್ ಕೃಮಿತೃಷ್ಣಾಮದೌಹೃದೇ| ಶೂಲವೇಪಥುಹೃಲ್ಲಾಸೈರ್ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಜಾಂ ವದೇತ್| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ...................||೩೨||

ಕೃಮ್ಯಾದಿಷು ಯಾಶ್ಛರ್ದಯಃ ತಾ ನಾಽತಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾಸ್ತಾಸಾಂ ವಾತಾದಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ಅತಸ್ತಾಸು ಚತಸೃಷು ಚ್ಛರ್ದಿಷು ವಾತಾದೀನೇವಬುದ್ಧಯಾ ಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿಮೃಶೇತ್| ದೌಹೃದಂ ಪ್ರಥಮಗರ್ಭೇ ಮಾತುರ್ನಾನಾವಿಧಾಹಾರೇಚ್ಛಾ| ತಸ್ಯಾಲಾಭಾದ್ಯಾಛರ್ದಿಃ ಸೇತ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕೃಮಿಜಾಯಾಸ್ತು ಶೂಲಾದೀನಿ ಲಕ್ಷಣನಿ| ವಿಶೇಷಾತ್ ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೈಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತ್ವಾದಿಭಿಃ ( ಅ. ಸಂ. ನಿ. - ೧೯೨ ) ಕೃಮಿಜಾಂ ಛರ್ದಿಂ ವದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಶ್ಛರ್ದಯಃ|| ೩೨||

Adhikarana hRudroganidAnam, hRudrogasya sa~gkhyAsamprAptirnidAna~jca (33) · Śloka 33

................... ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ತಿ ಹೃದ್ಗದಾಃ| ತೇಷಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ ಸಮುತ್ಯಾನೈಶ್ಚ ಸಮ್ಭವಃ||೩೩||

ಹೃದ್ರೋಗಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಕೃಮಿಭಿಶ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ಆಚಾರ್ಯ್ಯೈಃ| ತೇಷಾಞ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಾಣಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಹೇತುಭಿಃ ಸಮ್ಭವಃ|| ೩೩||

Adhikarana vAtajahRudrogalakShaNam (34) · Śloka 34

ವಾತೇನ ಶೂಲ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತುದ್ಯತೇ ಸ್ಫುಟತೀವ ಚ| ಭಿದ್ಯತೇ ಶುಷ್ಯತಿ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಹೃದಯಂ ಶೂನ್ಯತಾ ದ್ರವಃ| ಅಕಸ್ಮಾದ್ದೀನತಾ ಶೋಕೋ ಭಯಂ ಶಬ್ದಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ| ವೇಪಥುರ್ವೇಷ್ಟನಂ ಮೋಹಃ ಶ್ವಾಸರೋಧೋಽಲ್ಪನಿದ್ರತಾ||೩೪||

ಅಲ್ಪನಿದ್ರಾನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ವಾತಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ್ಯರ್ಥಶಬ್ದೇನೈತತ್ ಗಮಯತಿ ಯದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಹೃದ್ರೋಗೇಷು ಹೃದಯಂ ಶೂಲ್ಯತೇ| ಅತಿಶಯೇನ ತು ವಾತಾಜ ಇತಿ| ಅಕಸ್ಮಾದಹೇತುಕಃ|| ೩೪||

Adhikarana pittajahRudrogalakShaNAni (35) · Śloka 35

ಪಿತ್ತಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಸ್ವೇದೋ ದಾಹೋಽಮ್ಲಕಃ ಕ್ಲಮಃ| ಛರ್ದನಂ ಚಾಮ್ಲಪಿತ್ತಸ್ಯ ಧೂಮಕಃ ಪೀತತಾ ಜ್ವರಃ||೩೫||

ಜ್ವರಾನ್ತೇನ ಪಿತ್ತಂ ಹೃದ್ರೋಗಲಿಙ್ಗಮ್| ಪೀತತಾಽಙ್ಗೇಷು||೩೫||

Adhikarana kaphajahRudrogalakShaNAni (36) · Śloka 36

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದಯಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭಾರಿಕಂ ಸಾಽಶ್ಮಗರ್ಭವತ್| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದನಿಷ್ಠೇವ ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಾಽರುಚಿಜ್ವರಾಃ||೩೬||

ಹೃದಯಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಭವತಿ| ಹೃದಯಂ ಭಾರಿಗುರುಕಂ ಸಗರ್ಭವದಶ್ಮಗರ್ಭವಚ್ಚ|| ೩೬||

Adhikarana sannipAtahRudrogalakShaNam (37) · Śloka 37

ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈಃ....................||೩೭||

ಯಸ್ತು ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಹೃದ್ರೋಗಃ ಸಃ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೋ ಭವತಿ|| ೩೭||

Adhikarana kRumijahRudrogalakShaNAni tasya shIghracikitsyatva~jca (38) · Śloka 38

.................... ಕೃಮಿಭಿಃ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರಾತಾ| ತಮಃ ಪ್ರವೇಶೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಶೋಷಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕಫಸ್ತ್ರುತಿಃ| ಹೃದಯಂ ಪ್ರತತಂ ಚಾತ್ರ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದಾರ್ಯ್ಯತೇ| ಚಿಕಿತ್ಸೇದಾಮಯಂ ಘೋರಂ ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಮ್||೩೮||

ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗೇ ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತ್ವಾದಿಲಿಙ್ಗಮ್| ಅತ್ರ ಕೃಮಿಹೃದೋಗೇ ಕೃಮ್ಯೂಪಘಾತವಶಾತ್ಸತತಂ ಹೃದಯಂ ಕ್ರಕಚೇನೇವ ದಾರ್ಯ್ಯತೇ| ಕ್ರಕಚಃ ಕರಪತ್ರಮ್| ತಞ್ಚ ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಾಖ್ಯಮಾಮಯಂ ಘೋರಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಞ್ಚ ಶೀಘ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ| ಮಹಾಮರ್ಮಹೃದಯಸ್ಯ ಕೃಮಿಭಿರ್ಭಕ್ಷಣಾತ್| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಹೃದ್ರೋಗಾಃ|| ೩೮||

Adhikarana tRuShNAnidAnam, tRuShNAprabhedAH (39) · Śloka 39

ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ರಸಕ್ಷಯಾತ್| ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾದುಪಸರ್ಗಾಚ್ಚ .....................||೩೯||

ತೃಷ್ಣಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ವಾತಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಷಟ್ ತೃಷ್ಣಾ ಭವನ್ತಿ| ಉಪಸರ್ಗೋಽನ್ಯರೋಗಾಭಿಷಙ್ಗಃ|| ೩೯||

Adhikarana tRuShNAnidAnam (40) · Śloka 40

...................ವಾತಪಿತ್ತೇ ತು ಕಾರಣಮ್| ಸರ್ವಾಸು.............................||೪೦||

ಸರ್ವಾಸು ತೃಷ್ಣಾಸು ವಾತಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮ್|| ೪೦||

Adhikarana vAtapittaprakopakAraNaM lakShaNAni ca (41) · Śloka 41

........ತತ್ಪ್ರಕೋಪ್ರೋ ಹಿ ಸೌಮ್ಯಧಾತುಪ್ರಶೋಷಣಾತ್| ಸರ್ವದೇಹ ಭ್ರಮೋತ್ಕಮ್ಪತಾಪತೃಡ್ದಾಹಮೋಕೃತ್||೪೧||

ತಯೋಶ್ಚ ವಾತಾತ್ತಯೋಃ ಪ್ರಕೋಪಃ ಸೌಮ್ಯಸ್ಯ ರಸಾಖ್ಯಧಾತೋಃ ಕಾರಣವಶೇನ ಪ್ರಶೋಷಣಾತ್ ಸ ಚ ತತ್ಪ್ರಕೋಪಃ ಸರ್ವದೇಹಭ್ರಮೋತ್ಕಮ್ಪಾದಿಕೃತ್||೪೧||

Adhikarana tRuShNAsamprAptiH (42) · Śloka 42

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗಲಕ್ಲೋಮತಾಲುತೋಯವಹಾಃ ಸಿರಾಃ| ಸಂಶೋಷ್ಯ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ............||೪೨||

ಸರ್ವಾಶ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಾದಿಕಂ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ|| ೪೨||

Adhikarana tRuShNAsAmAnyalakShaNam (43) · Śloka 43

....................ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಮುಖಶೋಷೋ ಜಲಾತೃಪ್ತಿರನ್ನದ್ವೇಷಃ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ| ಕಣ್ಠೌಷ್ಠಜಿಹ್ವಾಕಾರ್ಕಶ್ಯಂ ಜಿಹ್ವಾನಿಷ್ಕ್ರಮಣಂ ಕ್ಲಮಃ| ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಸ್ತೃಡ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಸ್ತಥಾಽ ಽಮಯಾಃ||೪೩||

ಸರ್ವಾಸಾಂ ಮುಖಶೋಷಾದಿತೃಡ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಮಯಾನ್ತಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ತೃಡ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ ಆಮಯಾಃ ಶೋಷಾದಯೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋಕ್ತಾಃ ( ಅ. ಸಂ. ಸೂ. - ೧೫೬ )|| ೪೩||

Adhikarana vAtajatRUShNAlakShaNam (44) · Śloka 44

ಮಾರುತಾತ್ಕ್ಷಾಮತಾ ದೈನ್ಯಂ ಶಙ್ಖತೋದಃ ಶಿರೋಭ್ರಮಃ| ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಶ್ರುತಿನಿದ್ರಾಬಲಕ್ಷಯಾಃ| ಶೀತಾಮ್ಬುಪಾನಾದ್ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ .....................||೪೪||

ಕ್ಷಾಮತಾದಿಕಂ ಮಾರುತಾತ್ ತೃಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್|| ೪೪||

Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (45) · Śloka 45

.................... ಪಿತ್ತಾನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಸ್ಯತಿಕ್ತತಾ| ರಕ್ತೇಕ್ಷಣತ್ವಂ ಪ್ರತತಂ ಶೋಷೋ ದಾಹೋಽತಿಧೂಮಕಃ||೪೫||

ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಾತ್|| ೪೫||

Adhikarana kaphajatRuShNAyAH samprArlakShaNa~jca (46) · Śloka 46

ಕಫೋ ರುಣದ್ಧಿ ಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಮಾರುತಮ್| ಸ್ತ್ರೋತಸ್ತು ಸಕಫಸ್ತೇನ ಪಙ್ಕವಚ್ಛೋಷ್ಯತೇ ತತಃ| ಶೂಕೈರಿವಾಚಿತಃ ಕಣ್ಠೋ ನಿದ್ರಾ ಮಧುರವಕ್ತ್ರತಾ| ಆಧ್ಮಾನಂ ಶಿರಸೋ ಜಾಡ್ಯಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ| ಆಲಸ್ಯಮವಿಪಾಕಶ್ಚ .............................||೪೬||

ತೃಷ್ಣಾಸು ಶೋಷೇ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ ಕಫೇ ಕದಾಚಿತ್ ಸೌಮ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಸಮ್ಭವತ್ಯತಃ ಕಫಜಾಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಕಫಃ ಕುಪಿತಸ್ತೋಯವಾಹಿಷು ಸ್ತ್ರೋತಸ್ಸು ಯದಾ ಮಾರುತಂ ರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ತೇನ ಮಾರುತೇನ ಸ ಕಫಃ ಶೋಷ್ಯತೇ ಪಙ್ಕವತ್| ತತಃ ಕಫೇ ಶುಷ್ಕೇ ಅವಿಪಾಕಾನ್ತಂ ತೃಷ್ಣಾಯಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಭವತೀತಿ ಕಫತೄಷ್ಣಾ|| ೪೬||

Adhikarana sannipAtajatRuShNAlakShaNam (47) · Śloka 47

.................. ಸರ್ವೇಃ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ||೪೭||

ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ತೃಷ್ಣಾ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ|| ೪೭||

Adhikarana AmodbhavatRuShNAyAH vAtapitajatvam (48) · Śloka 48

ಆಮೋದ್ಭವಾ ಚ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಸಂರೋಧಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಜಾ||೪೮||

ಯಾ ತ್ವಾಮೋದ್ಭವಾ ಸಾ ವಾತಪಿತ್ತಜೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಯತಃ ಆಮೇನಾವಚ್ಛೇನ್ನೇಽನ್ನಸ್ಯಾಪಾಕೇನ ತರ್ಪಣಾಭಾವದ್ವೃದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಜನ್ಯತೇ||೪೮ ||

Adhikarana anyanimamittAshca pittajatRuShNAH (49) · Śloka 49

ಉಷ್ಣಕ್ಲಾನ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಾಮ್ಭೋ ಭಜತಸ್ತೃಷಮ್| ಉಷ್ಮಾ ರುದ್ಧೋ ಗತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಜೈವ ಸಾ| ಯಾ ಚ ಪಾನಾತಿಪಾನೋತ್ಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇ ಸ್ನೇಹಜಾ ಚ ಯಾ||೪೯||

ಉಷ್ಣೇನಾತಪಾದಿನಾ ಕ್ಲಾನ್ತಸ್ಯ ಸತಸ್ಸಹಸಾ ಶೀತೋದಕಸೇವನಾತ್ ಯಾ ತೃಡ್ ದೃಷ್ಟಾ ಸಾ ಪಿತ್ತಜೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಯಾ ತೂಷ್ಮರೂಪಂ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಶರೀರೇ ವ್ಯಾಪ್ಯ ವರ್ತ್ತಮಾನಂ ಬಹಿಃ ಶೀತಾಮ್ಬುಸೇಕಾತ್ ಪ್ರತಿಹತಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ತೃಷಂ ಕರೋತಿ| ಯಾ ಚ ಪಾನಸ್ಯ ಮದ್ಯಸ್ಯಾತಿಪಾನೇನ ಭವತಿ ಸಾ ಚ ಪಿತ್ತಜೈವ ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೇನ ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಸಾ ಚ ಪಿತ್ತಜೈವ| ನ ಸರ್ಪಿಃ ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತೇ ಪೇಯಮಿತಿ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಮ್|| ೪೯||

Adhikarana snigdhAdibhojanotthatRuShNAyAH kaphajatvam (50) · Śloka 50

ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರ್ವಮ್ಲಲವಣಭೋಜನೇನ ಕಫೋದ್ಭವಾ||೫೦||

ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭೋಜನೇನ ಯಾ ತೄಷ್ಣಾ ಸಾ ಕಫೋದ್ಭವೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾ|| ೫೦||

Adhikarana kShayajatRuShNArasakShayatRuShNAlakShaNam (51) · Śloka 51

ತೃಷ್ಣಾ ರಸಕ್ಷಯೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ||೫೧||

ರಸಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣೇನ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಿಕಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ರಸಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಂ 'ರಸೇರೌಕ್ಷ್ಯಮ್' ( ಅ. ಹೃ. ಸೂ. - ೧೧-೧೭; ಅ. ಸಂ. ಸೂ. ೧೯ ) ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಸೂತ್ರೋಕ್ತಮ್| ಏಷಾ ಪಞ್ಚಮೀ ತೃಟ್|| ೫೧||

Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNam (52-53) · Śloka 53

ಶೋಷಮೇಹಜ್ವರಾದ್ಯನ್ಯದೀರ್ಘರೋಗೋಪಸರ್ಗತಃ| ಯಾ ತೃಷ್ಣಾ ಜಾಯತೇ ತೀವ್ರಾ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ||೫೨|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೩||

ಶೋಷಾದಿದೀರ್ಘರೋಗೋಪರ್ಸಾದ್ಯಾ ತೀವ್ರಾ ತೃಟ್ ಸೋಪಸರ್ಗಾತ್ಮಿಕಾ ಷಷ್ಠೀ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಃ|| ೫೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ