3. raktapittakāsanidānam

Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રક્તપિત્તકાસનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તમિત્યુક્તમતઃ ક્ષિપ્રકારિત્વાચ્ચ જ્વરાનન્તર્યેણ રક્તપિત્તાનિર્ણયાધ્યાયારમ્ભઃ| રક્તપિત્તવચ્ચ કાસસ્યાપિ યતઃ ક્ષિપ્રકારિત્વમતઃ સોઽપ્યસ્મિન્નેવાધ્યાયે નિર્ણીયતે-અથાત ઇતિ|| ૧||

Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટ્વમ્લલવણાતિવિદાહિભિઃ| કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈસ્તદ્યુક્તૈરતિસેવિતૈઃ| કુપિતં પિત્તલૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તઞ્ચ મૂર્ચ્છિતે| તે મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાઽ ઽગમ્ય વ્યાપ્નુતસ્તનુમ્||૨||

ભૃશોષ્ણતીક્ષણાદિભિઃ કોદ્દવોદ્વાલકૈશ્ચ તદ્યુક્તૈરતિસેવિતૈઃ પિતં દ્રવં કુપિતં રક્તશ્ચ તનું શરીરં વ્યાપ્નુતઃ| કિં કૃત્વાઽઽહ-રક્તપિત્તે દ્વે અપિ મૂર્છિતે એકત્વં પ્રાપ્તે| તુલ્યરૂપત્વં સવર્ણતામાગમ્ય તનું વ્યાપ્નુતઃ|| ૨||

Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3

પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્દૂષણાદપિ| ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેશ્ચ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે||૩||

રક્તપિત્તસંજ્ઞાયાઃ પિત્તં રક્તસ્યેત્યાદિના હેતુરુચ્યતે| તત્ર પિત્તંરક્તવિહારત્વેન વા| રક્તમિશ્રીભાવાદ્વા| દૂષાણાદ્વા| રક્તગન્ધાદ્યનુવૃત્તેર્વા| સર્વમત્ર સમ્ભવતીત્યર્થઃ|| ૩||

Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4

પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્પ્લીહતો યકૃતશ્ચ તત્||૪||

તચ્ચ રક્તપિત્તમસૃજઃ સ્થાનાત્પ્રભવતિ પ્લીહતો યકૃતશ્ચ પ્રભવતિ| એતેષાં તત્પ્રભવયોગ્યત્વમિત્યર્થઃ|| ૪||

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5

શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકોઽમ્લકઃ| છર્દિશ્છર્દિતવૈભત્સ્યં કાસશ્વાસોઉ ભ્રમઃ ક્લમઃ| લોહલોહિતમત્સ્યાગન્ધાસ્યત્વં સ્વરક્ષયઃ| રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ| નીલલોહિતપીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્| સ્વપ્ને તદ્વર્ણદર્શિત્વં ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ||૫||

શિરોગુરુત્વાદીનિ ભવિષ્યદ્રક્તપિત્તલિઙ્ગાનિ| ધૂમકો ધૂમ સ્યોદીરણમ્| અમ્લકોઽમ્લસ્યેવ| તથા છર્દિતસ્ય વાન્તસ્યાતિ વૈભત્સ્યં દર્શનાદિભિરુદ્વેગકર્ત્તૃત્વાત્| આમગન્ધઃ પ્રસિદ્ધઃ| હરિત શાદ્વલવર્ણઃ|| ૫||

Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6

ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ| કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્ત્તતે||૬||

તચ્ચ રક્તપિત્તં કારણવિશેષાદ્યદોર્ધ્વગં પ્રવર્ત્તતે તદા યથાબલંનાસાદિભિઃ પ્રવર્ત્તતે| યદા ત્વધસ્તાત્ તદા મેઢ્રાદિભિઃ| સર્વત્ર ચ રોમકૂપૈરપિ| સમસ્તૈઃ પ્રવર્તતે|| ૬||

Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7

ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધનમ્| બહ્વોઉષધઞ્ચ પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરોઉષધમ્| અનુબન્ધી કફો યશ્ચ તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્| કષાયાઃ સ્વાદવોઽપ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મણો હિતાઃ| કિમુઃ તિક્તાઃ કષાયાઃ વા યે નિસર્ગાત્કફાપહાઃ||૭||

તયોશ્ચોર્ધ્વાધોગયોરૂર્ધ્વં પ્રવૃતં સાધ્યમ્| યસ્માત્તદૂર્ધ્વગતં કફાધ્હેતોર્ભવતિ| રક્તપિત્તે ચ રોગસ્વભાવાવિશેષાદ્દોષસ્ય શોધનેન વિપરીતનયનાય યદૂર્ધ્વગે વિરેચનં તત્ પિત્તસ્ય તાવદ્વરોઉષધમ્| યશ્ચ તત્રાનુબન્ધી કફસ્તસ્યાપિ વિરેકઃ શુદ્ધિકૃત્| રક્તપિત્તે ચ વિશુદ્ધશ્લેષ્મણોઽસ્ય પુરુષસ્ય મધુરાઃ કષાયાઃ ક્વાથાદયઃ કફાદવિપરીતાઃ અપિ રોગસ્વભાવાદ્ધિતાઃ| કિં પુનસ્તિક્તકાઃ કષાયાઃ યે કફાપહસ્વભાવાઃ| તચ્ચોર્ધ્વગં બહ્વોઉષધમ્| વિશિષ્ટાનાં કફધ્નાનામપિ પથ્યત્વાત્| અતસ્તત સાધ્યમ્|| ૭||

Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8

અધો યાપ્યં ચલાદ્યસ્માત્તપ્રચ્છર્દસાધનમ્| સ્વલ્પોઉષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરોઉષધમ્| અનુબન્ધી ચલો યશ્ચ શાન્તયેઽપિ ન તસ્ય તત્| કષાયાશ્ચ હિતાસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્||૮||

અધો યાપ્યં ચલાદ્યસ્માત્તપ્રચ્છર્દસાધનમ્| સ્વલ્પોઉષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરોઉષધમ્|| અનુબન્ધી ચલો યશ્ચ શાન્તયેઽપિ ન તસ્ય તત્| કષાયાશ્ચ હિતાસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્|| ૮||

Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9

કફમારુતસંસૃષ્ટમસાધ્યભયાયનમ્| અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વાદ ભાવાદૌષધસ્ય ચ| ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિલોમનમ્| શોધનં પ્રતિલોમં ચ રક્તપિત્તે ભિષગ્જિતમ્| એવમેવોપશમનં સર્વશોનાસ્ય વિદ્યતે| સંસૃષ્ટેષુ હિ સર્વજિચ્છિમનં હિતમ્||૯||

યત્તૂભયમાર્ગમ્ યુગપદૂર્ધ્વમધશ્ચ પ્રવૃત્તં તત્ કફમારુતસંસર્ગાત્ ભવતિ| તદસાધ્યમ્| યસ્માત્ તદશક્યપ્રાતિલોમ્યમ્| દોષસ્ય વિપરીતનયનં તત્ર ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ| વમનમૂર્ધ્વપ્રવૃત્તત્વાદપથ્યમ્| અધઃ પ્રવૃત્તત્વાચ્ચ વિરેચનમ્| તથાવિધઞ્ચૌષધં ન વિદ્યતે યતત્ર સર્વથાપથ્યમ્| ન હીત્યાદિના અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વે યુક્તિરુચ્યતે| સંસૃષ્ટિષ્વિત્યાદિના ચોઉષધાભાવે|| ૯||

Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10

તત્ર દોષાનુગમનં સિરાસ્ત્ર ઇવ લક્ષયેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ વિકૃતિજ્ઞાનતઃ ..............||૧૦||

તત્ર ચ રક્તપિત્તે દોષાનુગમનં વાતાદ્યનુબન્ધં સિરાસ્ત્ર ઇવ લક્ષયેદ્ વાતાચ્છાયાવાઽઽરુણં રૂક્ષામિવ' (અ. સં. શા. - ૩.૭૮, ૩.૮૨ ) ઇત્યાદિના લક્ષણેન| તત્ર ચોપદ્રવાન્ વિકૃતવ્યાધિવિજ્ઞાનીયાલ્લક્ષયેદ્ ' રક્તપિત્તં ભૃશં રક્તમ્ ' ( અ. સં. શા. - ૬.૯૭ ) ઇત્યાદિના લક્ષણેન ઇત્યુક્તં રક્તપિત્તમ્|| ૧૦||

Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11

........................તેષુ ચાઽધિકમ્| આશુકારી યતઃ કાસસ્તમેવાતઃ પ્રવક્ષ્યતે||૧૧||

તેષુ ચ રક્તપિત્તોપદ્રવેષુ મધ્યે યતઃ કાસ આશુકરી અરસ્તમેવ પ્રવક્ષયતે| તં પ્રત્યેવ ગ્રન્થે વક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ| આશુકરીત્યનેન સ્વયં તન્ત્રકૃત્કાસસ્ય નિર્ણયપ્રસઙ્ગં દર્શયતિ| આશુસ્વકર્મ કરોતીત્યાશુકારી|| ૧૧||

Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12

પઞ્ચ કાસા સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ| ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્||૧૨||

વાતાદિભેદેન તદ્વિદ્ભિઃ પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતાઃ| સર્વે ચ કાસા ઉપેક્ષિતા અનુપક્રાન્તાઃ ક્ષયાય મરણાય વા ભવન્તિ| ઉક્તેન વાતાદિક્રમેણ યથોત્તરં બલિનઃ| વાતકાસાત્ બલવાન્ પિત્તકાસઃ| તતઃ કફકાસઃ| યાવદુરઃ ક્ષતકાસાદ્રાજયક્ષ્મકાસ ઇતિ| ક્ષયકાસશ્ચાત્ર પ્રધાનત્વાન્નિર્ણીયતે ન રાજયક્ષ્મા| વાતેત્યાદિના કાસસ્યાદિતો નિદાનમુક્તમ્|| ૧૨||

Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13

તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ| શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વમસ્વાસ્થ્યં હૃદયસ્ય ચ||૧૩||

' તેષાં ભવિષ્યતામિ 'ત્યાદિના પૂર્વરૂપમુચ્યતે| સ્પષ્ટમ્|| ૧૩||

Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14

કષાયવિજ્જલાસાત્મ્યકટ્વમ્લલવણોષણૈઃ| રૂક્ષશીતગુરુસ્નિગ્ધોત્ક્લેદિપર્યુષિતાશનૈઃ| ધારણોદિરણાયાસરાત્ર્યહઃ સ્વપ્નજાગરૈઃ| અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્ધાતુક્ષયાઽ ઽવરણકારિભિઃ| ક્રુદ્ધઃ પ્રતિહતોઽપાને યદાઽપાનઃ પ્રપદ્યતે| ઊર્ધ્વં રસસ્ય સઃ સ્થાને તિષ્ઠન્નુરસિ પીડ્યતે| ઉદાનેન સજંસ્તત્ર કણ્ઠે ચાનુ પ્રપૂર્ય્ય ચ| વાહિનીર્ગલમૂર્ધસ્થાસ્તતોઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્નિવ| ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી પૃષ્ઠમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્| વિવૃતત્વાન્મુખેનૈતિ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ| યસ્માત્તસ્માત્સ વર્ણૌજો બલમાંસક્ષયાવહઃ||૧૪||

કષાયવિજ્જલેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિવિશેષવશેન રૂપવિશેષ ઉચ્યતે| સમ્પ્રાપ્તેઃ કારણપરાયતત્વાત્ કષાયાદિકીર્ત્તનમ્| વિજ્જલઃ ક્લિન્નપિચ્છિલપ્રાયો ગુણવિશેષઃ| રક્તમાંસાદીનાં યત્ક્લેદમાવહતિ તદુત્ક્લોદિ| ધારણોદીરણે વાતાદિવેગાનામ્| અન્યૈશ્ચૈવંપ્રકારૈઃ કૈશ્ચિત્ ધાતુક્ષયકારિભિઃ| કૈશ્ચિત્સ્ત્રોતસામાવરણકારિભિર્વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ સન્ યદાઽપાનપ્રતિહતત્વાદિના રૂપેણ કાસાખ્યો ભવતિ તદા વર્ણાદિક્ષયાવહો ભવતિ| સર્વત્રૈવ વાતોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાઽઽવરણેન વા| એવં ચાપાનો નામ વાયુઃ કુપિતઃ સજાતીય એવાપાને કારણવિશેષશાચ્ચ પ્રતિહતં સન્ ઊર્ધ્વમુપરિ વર્તતે| સ ચાઽઽપાન ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ સન્ રસસ્થાને ઉરસિ સ્થિતિશીલઃ સન્ તત્સ્થાનેનોદાનાખ્યેન પીડ્યતે| પીડિતશ્ચ તત્ર રસસ્થાને ઉરસિ કણ્ઠે ચ સજન્ શક્તિમાપ્નુવન્ ગલસ્થા મૂર્ધસ્થાશ્ચ વાહિનીઃ શિરાઃ અનુપ્રપૂર્ય્ય અઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્નિવેત્યાદિ સુબોધમ્|

Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15

હેતુ ભેદાત્ પ્રતીઘાતભેદો વાયોઃ સરંહસઃ| યદ્રુજાશબ્દવૈષમ્યં કાસાનાં જાયતે તતઃ||૧૫||

હેતુભેદાદિત્યાદિના વાતૈકકારણસ્યૈકરૂપસ્યાપિ કાસસ્ય રુક્શબ્દાનેકત્વે કારણમુચ્યતે| વાયોઃ સરંહસઃ સવેગસ્ય હેતુભેદાત્ કારણનાનાત્વાત્ પ્રતીઘાતે ભેદઃ યદ્યસ્માત્તતઃ કાસાનાં રુજાશબ્દાયોઃ વૈષમ્ય જ્ઞાયતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-વાયુઃ સ્વભાવને સંવેગઃ| સ ચ વેગા નાનાવિધકારણવશાદૂનાધિકો ભવતિ| યશ્ચ તસ્ય પ્રતિહન્તા સ કારણવિશેષવશાત્રાન્નનાવિધે દેહસ્થાને નાનાવિધં પ્રતિઘાતં કરોતિ| સ એવ ચ પ્રતીઘાતોરૂજાશબ્દયોર્નિમિત્તમ્| અતો રુજાશબ્દયોઃ વૈષમ્યમિતિ|| ૧૫||

Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16

કુપિતે વાતલૈર્વાયુઃ શુષ્કોરઃ કણ્ઠવક્ત્રતામ્| હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલ મોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્| કરોતિ શુષ્કકાસં ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્| સોઽઙ્ગહર્ષી કફં શુષ્કંકૃચ્છ્રાન્મુત્ક્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્||૧૬||

કુપિત ઇત્યાદિના પઞ્ચાનાં કાસાનાં વાતાદિક્રમેણ લક્ષણમુચ્યતે| સર્વેષાં કાસાનાં એકા સમ્પ્રાપ્તિઃ કારણવિશેષાદ્દોષાનુબન્ધઃ| કુપિત ઇત્યાદિ વાતકાસલક્ષણમ્|| ૧૬||

Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17

પિત્તાત્પીતાક્ષિકફતિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ| પિત્તાઽસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્થ્યં ધૂમકો મદઃ| પ્રતતં કાસવેગેન જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્||૧૭||

પીતાક્ષિકફતાદિ પૈત્તિકે|| ૧૭||

Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18

કફાદુરોઽલ્પરુઙ્મૂર્ધહૃદયં સ્તિમિતં ગુરુઃ| કણ્ઠોપલેપઃ સદનં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ| રોમહર્ષો ઘનસ્નિગ્ધશ્વેતશ્લેષ્મપ્રવર્ત્તનમ્||૧૮||

ઉરોઽલ્પરુગિત્યાદિ કફજે|| ૧૮||

Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19

યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્| ઉરસ્યન્તઃ ક્ષતે વાયુઃ પિત્તેનાનુગતે બલી| કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્| પીતં શ્યાવઞ્ચ શુષ્કઞ્ચ ગ્રથિતં કુથિતં બહુ| ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનેવ ચોરસા| સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના| પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્ય્યકમ્પવાન્| પારાવત ઇવાકૂજન્ પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ| ક્રમાદ્વીર્ય રુચિઃ પક્તિર્બલં વર્ણશ્ચ હીયતે| ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં સ્યાચ્ચ પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ||૧૯||

ક્ષતકાસલક્ષણમુચ્યતે| યુદ્ધાદ્યૈસ્તૈસ્તૈઃ સાહસૈરયથાબલં બલાધિકાયાસસેવિતૈર્વાયુઃ કુપિતસ્તૈરેવ સાહસૈરુરસ્યતઃ ક્ષતે સતિ કિમ્ભૂતો વાયુઃ ? પિત્તેનાનુગતો બલી ચ| કાસં કુરુતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તેન કાસેન પુરુષઃ સશોણિત્વાદિયુક્તં કફં ષ્ઠીવેદ્વમેત્| કુથિતં ક્લિન્નમ્| કણ્ઠેન રુજતા| ઉરસા ચ વિભિન્નેને સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણભિસ્તુદ્યમાનેનોરસા શૂલિના ચ| કિમ્ભૂતઃષ્ઠીવેદાઽઽહ-પર્વભેદાદિમાન્| અસ્ય ચ કાસિનોઽનન્તરં ક્રમાદ્વીર્ય્યાદયો હીયન્તે| એવઞ્ચ ક્ષીણસ્ય સરક્તમૂત્રત્વં પૃષ્ઠકટિગ્રહશ્ચ સ્યાદિતિ ક્ષતકાસલક્ષણમ્|| ૧૯||

Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20

વાયૂપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાતવો રાજયક્ષ્મિણઃ| કુર્વન્તિ યક્ષ્માયતનૈઃ કાસં ષ્ઠીવેત્કફં તતઃ| પૂતિપૂયોપમં પીતં હરિતલોહિતમ્| લુપ્યતે ઇવ પાર્શ્વે ચ હૃદયં પતતીવ ચ| અકસ્માદુષ્ણાશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ| સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્ત્રત્વં શ્રીમદ્દર્શનનેત્રતા| તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ||૨૦||

ક્ષયકાસલક્ષણમુચ્યતે| રાજયક્ષ્મવતઃ પુરુશસ્ય વાયુઃ પ્રધાના ધાતવો વાતાદયો યક્શ્માયતનૈઃ વક્ષ્યમાણૈઃ રાજયક્ષ્મહેતુભિઃ ( અ. સં. નિ. - ૧.૫૭ ) સહૈવ કુપિતાઃ કાસં કુર્વન્તિ| તતઃ પુરુષઃ પૂતિપૂયોપમત્વાદિયુક્તં કફં ષ્ઠીવેત્| પાર્શ્વે લુપ્યતે ઇવાપનીયેતે ઇવાઽકસ્માદ્ ઝટિતિ| તતોઽનન્તરમસ્ય ચ કાસિનઃ સર્વાણિ રાજયક્ષ્મરૂપાણ્યાવિર્ભવન્તિ|| ૨૦||

Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21

ઇત્યેષઃ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| યાપ્યો વા બલિનાં તદ્વત્ક્ષતજો ઽભિનવૌ તુ તૌ| સિધ્યેતામપિ સાનાથ્યાત્.........................||૨૧||

ઇત્યેવરૂપં એષઃ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનામવશ્યં દેહનાશન એવ| બલિનાં પુનર્યાપ્યો વા દેહનાશનો વા| તદ્વત્ ક્ષયજવત્ક્ષતજોઽપિ કાસો વિજ્ઞેયઃ| ક્ષીણાનાંદેહનાશનો બલિનાં પુનર્યાપ્યો વા દેહનાશનો વેતિ| ઇત્યેવં ક્ષતક્ષયકાસૌ ન સિધ્યતઃ| સાનાથ્યાદભિનવૌ સિધ્યેતામપિ| સાનાથ્યાચ્ચિકિત્સાસમ્પત્તેઃ|| ૨૧||

Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22

................સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ત્રયઃ| મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્સર્વે જરસા સ્થવિરસ્ય ચ||૨૨||

તેષાં ચ કાસાનાં મધ્યે પૃથગ્ દોષસ્ત્રયઃ કાસા વાતપિત્ત શ્લેષ્મપ્રભવાઃ સાધ્યાઃ| દ્વયાત્ સંસર્ગાદ્યે કાસાસ્તે મિશ્રા યથાસ્વં મિશ્રાલક્ષણાઃ ભવન્તિ તે ચ યાપ્યાઃ| સન્નિપાતકાસોઽચિકિત્સ્યત્વાન્નોપદિષ્ટઃ| સર્વે ચ કાસાઃ પ્રુથગ્દ્વયાચ્ચ સ્થવિરસ્ય જરયા હેતુભૂતયા યાપ્યાઃ દોષૌશધાક્ષમત્વાત્|| ૨૨||

Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24

કાસાચ્છ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદાદયો ગદાઃ| ભવન્ત્યપેક્ષયા યસ્માત્તસ્તાત્તં ત્વરયા જયેત્||૨૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતોઉ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસ્ય નિદાનસ્થાનો જ્વરનિદાનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૨૪||

સર્વશ્ચ સર્વદા કાસસ્ત્વરયા જેયઃ| સર્વશ્ચ સર્વદા કાસસ્ત્વરયા જેયઃ| યતસ્તસ્ય કાસસ્યોપેક્ષયા સ કાસો રોગબલાદેવ શ્વાસાદીનાં ગદાનાં હેતુતાં યાતીતિ|| ૨૩|| ઇતિ શ્રીમાન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ