3. raktapittakāsanidānam

Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રક્તપિત્તકાસનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટ્વમ્લલવણાતિવિદાહિભિઃ| કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈસ્તદ્યુક્તૈરતિસેવિતૈઃ| કુપિતં પિત્તલૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તઞ્ચ મૂર્ચ્છિતે| તે મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાઽ ઽગમ્ય વ્યાપ્નુતસ્તનુમ્||૨||

Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3

પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્દૂષણાદપિ| ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેશ્ચ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે||૩||

Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4

પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્પ્લીહતો યકૃતશ્ચ તત્||૪||

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5

શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકોઽમ્લકઃ| છર્દિશ્છર્દિતવૈભત્સ્યં કાસશ્વાસોઉ ભ્રમઃ ક્લમઃ| લોહલોહિતમત્સ્યાગન્ધાસ્યત્વં સ્વરક્ષયઃ| રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ| નીલલોહિતપીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્| સ્વપ્ને તદ્વર્ણદર્શિત્વં ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ||૫||

Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6

ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ| કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્પ્રવર્ત્તતે||૬||

Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7

ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધનમ્| બહ્વોઉષધઞ્ચ પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરોઉષધમ્| અનુબન્ધી કફો યશ્ચ તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્| કષાયાઃ સ્વાદવોઽપ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મણો હિતાઃ| કિમુઃ તિક્તાઃ કષાયાઃ વા યે નિસર્ગાત્કફાપહાઃ||૭||

Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8

અધો યાપ્યં ચલાદ્યસ્માત્તપ્રચ્છર્દસાધનમ્| સ્વલ્પોઉષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરોઉષધમ્| અનુબન્ધી ચલો યશ્ચ શાન્તયેઽપિ ન તસ્ય તત્| કષાયાશ્ચ હિતાસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્||૮||

Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9

કફમારુતસંસૃષ્ટમસાધ્યભયાયનમ્| અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વાદ ભાવાદૌષધસ્ય ચ| ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિલોમનમ્| શોધનં પ્રતિલોમં ચ રક્તપિત્તે ભિષગ્જિતમ્| એવમેવોપશમનં સર્વશોનાસ્ય વિદ્યતે| સંસૃષ્ટેષુ હિ સર્વજિચ્છિમનં હિતમ્||૯||

Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10

તત્ર દોષાનુગમનં સિરાસ્ત્ર ઇવ લક્ષયેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ વિકૃતિજ્ઞાનતઃ ..............||૧૦||

Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11

........................તેષુ ચાઽધિકમ્| આશુકારી યતઃ કાસસ્તમેવાતઃ પ્રવક્ષ્યતે||૧૧||

Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12

પઞ્ચ કાસા સ્મૃતા વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ| ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્||૧૨||

Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13

તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ| શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વમસ્વાસ્થ્યં હૃદયસ્ય ચ||૧૩||

Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14

કષાયવિજ્જલાસાત્મ્યકટ્વમ્લલવણોષણૈઃ| રૂક્ષશીતગુરુસ્નિગ્ધોત્ક્લેદિપર્યુષિતાશનૈઃ| ધારણોદિરણાયાસરાત્ર્યહઃ સ્વપ્નજાગરૈઃ| અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્ધાતુક્ષયાઽ ઽવરણકારિભિઃ| ક્રુદ્ધઃ પ્રતિહતોઽપાને યદાઽપાનઃ પ્રપદ્યતે| ઊર્ધ્વં રસસ્ય સઃ સ્થાને તિષ્ઠન્નુરસિ પીડ્યતે| ઉદાનેન સજંસ્તત્ર કણ્ઠે ચાનુ પ્રપૂર્ય્ય ચ| વાહિનીર્ગલમૂર્ધસ્થાસ્તતોઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્નિવ| ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી પૃષ્ઠમુરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્| વિવૃતત્વાન્મુખેનૈતિ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ| યસ્માત્તસ્માત્સ વર્ણૌજો બલમાંસક્ષયાવહઃ||૧૪||

Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15

હેતુ ભેદાત્ પ્રતીઘાતભેદો વાયોઃ સરંહસઃ| યદ્રુજાશબ્દવૈષમ્યં કાસાનાં જાયતે તતઃ||૧૫||

Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16

કુપિતે વાતલૈર્વાયુઃ શુષ્કોરઃ કણ્ઠવક્ત્રતામ્| હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલ મોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્| કરોતિ શુષ્કકાસં ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્| સોઽઙ્ગહર્ષી કફં શુષ્કંકૃચ્છ્રાન્મુત્ક્વાઽલ્પતાં વ્રજેત્||૧૬||

Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17

પિત્તાત્પીતાક્ષિકફતિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ| પિત્તાઽસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્થ્યં ધૂમકો મદઃ| પ્રતતં કાસવેગેન જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્||૧૭||

Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18

કફાદુરોઽલ્પરુઙ્મૂર્ધહૃદયં સ્તિમિતં ગુરુઃ| કણ્ઠોપલેપઃ સદનં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ| રોમહર્ષો ઘનસ્નિગ્ધશ્વેતશ્લેષ્મપ્રવર્ત્તનમ્||૧૮||

Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19

યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્| ઉરસ્યન્તઃ ક્ષતે વાયુઃ પિત્તેનાનુગતે બલી| કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્| પીતં શ્યાવઞ્ચ શુષ્કઞ્ચ ગ્રથિતં કુથિતં બહુ| ષ્ઠીવેત્કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનેવ ચોરસા| સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના| પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્ય્યકમ્પવાન્| પારાવત ઇવાકૂજન્ પાર્શ્વશૂલી તતોઽસ્ય ચ| ક્રમાદ્વીર્ય રુચિઃ પક્તિર્બલં વર્ણશ્ચ હીયતે| ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં સ્યાચ્ચ પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ||૧૯||

Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20

વાયૂપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાતવો રાજયક્ષ્મિણઃ| કુર્વન્તિ યક્ષ્માયતનૈઃ કાસં ષ્ઠીવેત્કફં તતઃ| પૂતિપૂયોપમં પીતં હરિતલોહિતમ્| લુપ્યતે ઇવ પાર્શ્વે ચ હૃદયં પતતીવ ચ| અકસ્માદુષ્ણાશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ| સ્નિગ્ધપ્રસન્નવક્ત્રત્વં શ્રીમદ્દર્શનનેત્રતા| તતોઽસ્ય ક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ||૨૦||

Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21

ઇત્યેષઃ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ| યાપ્યો વા બલિનાં તદ્વત્ક્ષતજો ઽભિનવૌ તુ તૌ| સિધ્યેતામપિ સાનાથ્યાત્.........................||૨૧||

Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22

................સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ત્રયઃ| મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્સર્વે જરસા સ્થવિરસ્ય ચ||૨૨||

Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24

કાસાચ્છ્વાસક્ષયચ્છર્દિસ્વરસાદાદાદયો ગદાઃ| ભવન્ત્યપેક્ષયા યસ્માત્તસ્તાત્તં ત્વરયા જયેત્||૨૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતોઉ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસ્ય નિદાનસ્થાનો જ્વરનિદાનંનામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૨૪||