3. raktapittakāsanidānam

Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತಮತಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಚ ಜ್ವರಾನನ್ತರ್ಯೇಣ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿರ್ಣಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತವಚ್ಚ ಕಾಸಸ್ಯಾಪಿ ಯತಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿತ್ವಮತಃ ಸೋಽಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ನಿರ್ಣೀಯತೇ-ಅಥಾತ ಇತಿ|| ೧||

Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾತಿವಿದಾಹಿಭಿಃ| ಕೋದ್ರವೋದ್ದಾಲಕೈಶ್ಚಾನ್ನೈಸ್ತದ್ಯುಕ್ತೈರತಿಸೇವಿತೈಃ| ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಲೈಃ ಪಿತ್ತಂ ದ್ರವಂ ರಕ್ತಞ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ| ತೇ ಮಿಥಸ್ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಮಾಽ ಽಗಮ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ನುತಸ್ತನುಮ್||೨||

ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷಣಾದಿಭಿಃ ಕೋದ್ದವೋದ್ವಾಲಕೈಶ್ಚ ತದ್ಯುಕ್ತೈರತಿಸೇವಿತೈಃ ಪಿತಂ ದ್ರವಂ ಕುಪಿತಂ ರಕ್ತಶ್ಚ ತನುಂ ಶರೀರಂ ವ್ಯಾಪ್ನುತಃ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾಽಽಹ-ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ದ್ವೇ ಅಪಿ ಮೂರ್ಛಿತೇ ಏಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ| ತುಲ್ಯರೂಪತ್ವಂ ಸವರ್ಣತಾಮಾಗಮ್ಯ ತನುಂ ವ್ಯಾಪ್ನುತಃ|| ೨||

Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3

ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಕೃತೇಃ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ದೂಷಣಾದಪಿ| ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತೇಶ್ಚ ರಕ್ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ||೩||

ರಕ್ತಪಿತ್ತಸಂಜ್ಞಾಯಾಃ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಪಿತ್ತಂರಕ್ತವಿಹಾರತ್ವೇನ ವಾ| ರಕ್ತಮಿಶ್ರೀಭಾವಾದ್ವಾ| ದೂಷಾಣಾದ್ವಾ| ರಕ್ತಗನ್ಧಾದ್ಯನುವೃತ್ತೇರ್ವಾ| ಸರ್ವಮತ್ರ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ|| ೩||

Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4

ಪ್ರಭವತ್ಯಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚ ತತ್||೪||

ತಚ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಸೃಜಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ಪ್ರಭವತಿ ಪ್ಲೀಹತೋ ಯಕೃತಶ್ಚ ಪ್ರಭವತಿ| ಏತೇಷಾಂ ತತ್ಪ್ರಭವಯೋಗ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|| ೪||

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5

ಶಿರೋಗುರುತ್ವಮರುಚಿಃ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಧೂಮಕೋಽಮ್ಲಕಃ| ಛರ್ದಿಶ್ಛರ್ದಿತವೈಭತ್ಸ್ಯಂ ಕಾಸಶ್ವಾಸೋಉ ಭ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ| ಲೋಹಲೋಹಿತಮತ್ಸ್ಯಾಗನ್ಧಾಸ್ಯತ್ವಂ ಸ್ವರಕ್ಷಯಃ| ರಕ್ತಹಾರಿದ್ರಹರಿತವರ್ಣತಾ ನಯನಾದಿಷು| ನೀಲಲೋಹಿತಪೀತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮವಿವೇಚನಮ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ತದ್ವರ್ಣದರ್ಶಿತ್ವಂ ಭವತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಭವಿಷ್ಯತಿ||೫||

ಶಿರೋಗುರುತ್ವಾದೀನಿ ಭವಿಷ್ಯದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ| ಧೂಮಕೋ ಧೂಮ ಸ್ಯೋದೀರಣಮ್| ಅಮ್ಲಕೋಽಮ್ಲಸ್ಯೇವ| ತಥಾ ಛರ್ದಿತಸ್ಯ ವಾನ್ತಸ್ಯಾತಿ ವೈಭತ್ಸ್ಯಂ ದರ್ಶನಾದಿಭಿರುದ್ವೇಗಕರ್ತ್ತೃತ್ವಾತ್| ಆಮಗನ್ಧಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಹರಿತ ಶಾದ್ವಲವರ್ಣಃ|| ೫||

Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6

ಊರ್ಧ್ವಂ ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಾಸ್ಯೈರ್ಮೇಢ್ರಯೋನಿಗುದೈರಧಃ| ಕುಪಿತಂ ರೋಮಕೂಪೈಶ್ಚ ಸಮಸ್ತೈಸ್ತತ್ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ||೬||

ತಚ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕಾರಣವಿಶೇಷಾದ್ಯದೋರ್ಧ್ವಗಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತದಾ ಯಥಾಬಲಂನಾಸಾದಿಭಿಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ಯದಾ ತ್ವಧಸ್ತಾತ್ ತದಾ ಮೇಢ್ರಾದಿಭಿಃ| ಸರ್ವತ್ರ ಚ ರೋಮಕೂಪೈರಪಿ| ಸಮಸ್ತೈಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ|| ೬||

Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7

ಊರ್ಧ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಫಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತದ್ವಿರೇಚನಸಾಧನಮ್| ಬಹ್ವೋಉಷಧಞ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಹಿ ವರೋಉಷಧಮ್| ಅನುಬನ್ಧೀ ಕಫೋ ಯಶ್ಚ ತತ್ರ ತಸ್ಯಾಪಿ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್| ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ವಾದವೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಹಿತಾಃ| ಕಿಮುಃ ತಿಕ್ತಾಃ ಕಷಾಯಾಃ ವಾ ಯೇ ನಿಸರ್ಗಾತ್ಕಫಾಪಹಾಃ||೭||

ತಯೋಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಾಧೋಗಯೋರೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತಂ ಸಾಧ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ತದೂರ್ಧ್ವಗತಂ ಕಫಾಧ್ಹೇತೋರ್ಭವತಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಚ ರೋಗಸ್ವಭಾವಾವಿಶೇಷಾದ್ದೋಷಸ್ಯ ಶೋಧನೇನ ವಿಪರೀತನಯನಾಯ ಯದೂರ್ಧ್ವಗೇ ವಿರೇಚನಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತಾವದ್ವರೋಉಷಧಮ್| ಯಶ್ಚ ತತ್ರಾನುಬನ್ಧೀ ಕಫಸ್ತಸ್ಯಾಪಿ ವಿರೇಕಃ ಶುದ್ಧಿಕೃತ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಚ ವಿಶುದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಽಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಮಧುರಾಃ ಕಷಾಯಾಃ ಕ್ವಾಥಾದಯಃ ಕಫಾದವಿಪರೀತಾಃ ಅಪಿ ರೋಗಸ್ವಭಾವಾದ್ಧಿತಾಃ| ಕಿಂ ಪುನಸ್ತಿಕ್ತಕಾಃ ಕಷಾಯಾಃ ಯೇ ಕಫಾಪಹಸ್ವಭಾವಾಃ| ತಚ್ಚೋರ್ಧ್ವಗಂ ಬಹ್ವೋಉಷಧಮ್| ವಿಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಕಫಧ್ನಾನಾಮಪಿ ಪಥ್ಯತ್ವಾತ್| ಅತಸ್ತತ ಸಾಧ್ಯಮ್|| ೭||

Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8

ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಂ ಚಲಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಪ್ರಚ್ಛರ್ದಸಾಧನಮ್| ಸ್ವಲ್ಪೋಉಷಧಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಮನಂ ನ ವರೋಉಷಧಮ್| ಅನುಬನ್ಧೀ ಚಲೋ ಯಶ್ಚ ಶಾನ್ತಯೇಽಪಿ ನ ತಸ್ಯ ತತ್| ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಹಿತಾಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಮ್||೮||

ಅಧೋ ಯಾಪ್ಯಂ ಚಲಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಪ್ರಚ್ಛರ್ದಸಾಧನಮ್| ಸ್ವಲ್ಪೋಉಷಧಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಮನಂ ನ ವರೋಉಷಧಮ್|| ಅನುಬನ್ಧೀ ಚಲೋ ಯಶ್ಚ ಶಾನ್ತಯೇಽಪಿ ನ ತಸ್ಯ ತತ್| ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಹಿತಾಸ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಾ ಏವ ಕೇವಲಮ್|| ೮||

Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9

ಕಫಮಾರುತಸಂಸೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಭಯಾಯನಮ್| ಅಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವಾದ ಭಾವಾದೌಷಧಸ್ಯ ಚ| ನ ಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮನಮ್| ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಏವಮೇವೋಪಶಮನಂ ಸರ್ವಶೋನಾಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ| ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ಹಿ ಸರ್ವಜಿಚ್ಛಿಮನಂ ಹಿತಮ್||೯||

ಯತ್ತೂಭಯಮಾರ್ಗಮ್ ಯುಗಪದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ತತ್ ಕಫಮಾರುತಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಭವತಿ| ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ತದಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್| ದೋಷಸ್ಯ ವಿಪರೀತನಯನಂ ತತ್ರ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಮನಮೂರ್ಧ್ವಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾದಪಥ್ಯಮ್| ಅಧಃ ಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ವಿರೇಚನಮ್| ತಥಾವಿಧಞ್ಚೌಷಧಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಯತತ್ರ ಸರ್ವಥಾಪಥ್ಯಮ್| ನ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ಅಶಕ್ಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಸಂಸೃಷ್ಟಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಚೋಉಷಧಾಭಾವೇ|| ೯||

Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10

ತತ್ರ ದೋಷಾನುಗಮನಂ ಸಿರಾಸ್ತ್ರ ಇವ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನತಃ ..............||೧೦||

ತತ್ರ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ದೋಷಾನುಗಮನಂ ವಾತಾದ್ಯನುಬನ್ಧಂ ಸಿರಾಸ್ತ್ರ ಇವ ಲಕ್ಷಯೇದ್ ವಾತಾಚ್ಛಾಯಾವಾಽಽರುಣಂ ರೂಕ್ಷಾಮಿವ' (ಅ. ಸಂ. ಶಾ. - ೩.೭೮, ೩.೮೨ ) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಕ್ಷಣೇನ| ತತ್ರ ಚೋಪದ್ರವಾನ್ ವಿಕೃತವ್ಯಾಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಲ್ಲಕ್ಷಯೇದ್ ' ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಭೃಶಂ ರಕ್ತಮ್ ' ( ಅ. ಸಂ. ಶಾ. - ೬.೯೭ ) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಕ್ಷಣೇನ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್|| ೧೦||

Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11

........................ತೇಷು ಚಾಽಧಿಕಮ್| ಆಶುಕಾರೀ ಯತಃ ಕಾಸಸ್ತಮೇವಾತಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೧೧||

ತೇಷು ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಪದ್ರವೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಯತಃ ಕಾಸ ಆಶುಕರೀ ಅರಸ್ತಮೇವ ಪ್ರವಕ್ಷಯತೇ| ತಂ ಪ್ರತ್ಯೇವ ಗ್ರನ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಶುಕರೀತ್ಯನೇನ ಸ್ವಯಂ ತನ್ತ್ರಕೃತ್ಕಾಸಸ್ಯ ನಿರ್ಣಯಪ್ರಸಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಶುಸ್ವಕರ್ಮ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶುಕಾರೀ|| ೧೧||

Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12

ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷಯೈಃ| ಕ್ಷಯಾಯೋಪೇಕ್ಷಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಬಲಿನಶ್ಚೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್||೧೨||

ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ತದ್ವಿದ್ಭಿಃ ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಸರ್ವೇ ಚ ಕಾಸಾ ಉಪೇಕ್ಷಿತಾ ಅನುಪಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಕ್ಷಯಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ ಭವನ್ತಿ| ಉಕ್ತೇನ ವಾತಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಯಥೋತ್ತರಂ ಬಲಿನಃ| ವಾತಕಾಸಾತ್ ಬಲವಾನ್ ಪಿತ್ತಕಾಸಃ| ತತಃ ಕಫಕಾಸಃ| ಯಾವದುರಃ ಕ್ಷತಕಾಸಾದ್ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕಾಸ ಇತಿ| ಕ್ಷಯಕಾಸಶ್ಚಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾನ್ನಿರ್ಣೀಯತೇ ನ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ವಾತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಾಸಸ್ಯಾದಿತೋ ನಿದಾನಮುಕ್ತಮ್|| ೧೨||

Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13

ತೇಷಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಾಂ ರೂಪಂ ಕಣ್ಠೇ ಕಣ್ಡೂರರೋಚಕಃ| ಶೂಕಪೂರ್ಣಾಭಕಣ್ಠತ್ವಮಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ||೧೩||

' ತೇಷಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಾಮಿ 'ತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವರೂಪಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ಪಷ್ಟಮ್|| ೧೩||

Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14

ಕಷಾಯವಿಜ್ಜಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋಷಣೈಃ| ರೂಕ್ಷಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧೋತ್ಕ್ಲೇದಿಪರ್ಯುಷಿತಾಶನೈಃ| ಧಾರಣೋದಿರಣಾಯಾಸರಾತ್ರ್ಯಹಃ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ| ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಧೈರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾಽ ಽವರಣಕಾರಿಭಿಃ| ಕ್ರುದ್ಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋಽಪಾನೇ ಯದಾಽಪಾನಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಊರ್ಧ್ವಂ ರಸಸ್ಯ ಸಃ ಸ್ಥಾನೇ ತಿಷ್ಠನ್ನುರಸಿ ಪೀಡ್ಯತೇ| ಉದಾನೇನ ಸಜಂಸ್ತತ್ರ ಕಣ್ಠೇ ಚಾನು ಪ್ರಪೂರ್ಯ್ಯ ಚ| ವಾಹಿನೀರ್ಗಲಮೂರ್ಧಸ್ಥಾಸ್ತತೋಽಙ್ಗಾನ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವ| ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಕ್ಷಿಣೀ ಪೃಷ್ಠಮುರಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಪೀಡಯನ್| ವಿವೃತತ್ವಾನ್ಮುಖೇನೈತಿ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯೋಪಮಧ್ವನಿಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಸ ವರ್ಣೌಜೋ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯಾವಹಃ||೧೪||

ಕಷಾಯವಿಜ್ಜಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷವಶೇನ ರೂಪವಿಶೇಷ ಉಚ್ಯತೇ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಕಾರಣಪರಾಯತತ್ವಾತ್ ಕಷಾಯಾದಿಕೀರ್ತ್ತನಮ್| ವಿಜ್ಜಲಃ ಕ್ಲಿನ್ನಪಿಚ್ಛಿಲಪ್ರಾಯೋ ಗುಣವಿಶೇಷಃ| ರಕ್ತಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಯತ್ಕ್ಲೇದಮಾವಹತಿ ತದುತ್ಕ್ಲೋದಿ| ಧಾರಣೋದೀರಣೇ ವಾತಾದಿವೇಗಾನಾಮ್| ಅನ್ಯೈಶ್ಚೈವಂಪ್ರಕಾರೈಃ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ಧಾತುಕ್ಷಯಕಾರಿಭಿಃ| ಕೈಶ್ಚಿತ್ಸ್ತ್ರೋತಸಾಮಾವರಣಕಾರಿಭಿರ್ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ ಯದಾಽಪಾನಪ್ರತಿಹತತ್ವಾದಿನಾ ರೂಪೇಣ ಕಾಸಾಖ್ಯೋ ಭವತಿ ತದಾ ವರ್ಣಾದಿಕ್ಷಯಾವಹೋ ಭವತಿ| ಸರ್ವತ್ರೈವ ವಾತೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾಽಽವರಣೇನ ವಾ| ಏವಂ ಚಾಪಾನೋ ನಾಮ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ ಸಜಾತೀಯ ಏವಾಪಾನೇ ಕಾರಣವಿಶೇಷಶಾಚ್ಚ ಪ್ರತಿಹತಂ ಸನ್ ಊರ್ಧ್ವಮುಪರಿ ವರ್ತತೇ| ಸ ಚಾಽಽಪಾನ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಸನ್ ರಸಸ್ಥಾನೇ ಉರಸಿ ಸ್ಥಿತಿಶೀಲಃ ಸನ್ ತತ್ಸ್ಥಾನೇನೋದಾನಾಖ್ಯೇನ ಪೀಡ್ಯತೇ| ಪೀಡಿತಶ್ಚ ತತ್ರ ರಸಸ್ಥಾನೇ ಉರಸಿ ಕಣ್ಠೇ ಚ ಸಜನ್ ಶಕ್ತಿಮಾಪ್ನುವನ್ ಗಲಸ್ಥಾ ಮೂರ್ಧಸ್ಥಾಶ್ಚ ವಾಹಿನೀಃ ಶಿರಾಃ ಅನುಪ್ರಪೂರ್ಯ್ಯ ಅಙ್ಗಾನ್ಯುತ್ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವೇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್|

Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15

ಹೇತು ಭೇದಾತ್ ಪ್ರತೀಘಾತಭೇದೋ ವಾಯೋಃ ಸರಂಹಸಃ| ಯದ್ರುಜಾಶಬ್ದವೈಷಮ್ಯಂ ಕಾಸಾನಾಂ ಜಾಯತೇ ತತಃ||೧೫||

ಹೇತುಭೇದಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತೈಕಕಾರಣಸ್ಯೈಕರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಕಾಸಸ್ಯ ರುಕ್ಶಬ್ದಾನೇಕತ್ವೇ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ| ವಾಯೋಃ ಸರಂಹಸಃ ಸವೇಗಸ್ಯ ಹೇತುಭೇದಾತ್ ಕಾರಣನಾನಾತ್ವಾತ್ ಪ್ರತೀಘಾತೇ ಭೇದಃ ಯದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತತಃ ಕಾಸಾನಾಂ ರುಜಾಶಬ್ದಾಯೋಃ ವೈಷಮ್ಯ ಜ್ಞಾಯತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ವಾಯುಃ ಸ್ವಭಾವನೇ ಸಂವೇಗಃ| ಸ ಚ ವೇಗಾ ನಾನಾವಿಧಕಾರಣವಶಾದೂನಾಧಿಕೋ ಭವತಿ| ಯಶ್ಚ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಹನ್ತಾ ಸ ಕಾರಣವಿಶೇಷವಶಾತ್ರಾನ್ನನಾವಿಧೇ ದೇಹಸ್ಥಾನೇ ನಾನಾವಿಧಂ ಪ್ರತಿಘಾತಂ ಕರೋತಿ| ಸ ಏವ ಚ ಪ್ರತೀಘಾತೋರೂಜಾಶಬ್ದಯೋರ್ನಿಮಿತ್ತಮ್| ಅತೋ ರುಜಾಶಬ್ದಯೋಃ ವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ|| ೧೫||

Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16

ಕುಪಿತೇ ವಾತಲೈರ್ವಾಯುಃ ಶುಷ್ಕೋರಃ ಕಣ್ಠವಕ್ತ್ರತಾಮ್| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೋರಃಶಿರಃಶೂಲ ಮೋಹಕ್ಷೋಭಸ್ವರಕ್ಷಯಾನ್| ಕರೋತಿ ಶುಷ್ಕಕಾಸಂ ಚ ಮಹಾವೇಗರುಜಾಸ್ವನಮ್| ಸೋಽಙ್ಗಹರ್ಷೀ ಕಫಂ ಶುಷ್ಕಂಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮುತ್ಕ್ವಾಽಲ್ಪತಾಂ ವ್ರಜೇತ್||೧೬||

ಕುಪಿತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕಾಸಾನಾಂ ವಾತಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕಾಸಾನಾಂ ಏಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾರಣವಿಶೇಷಾದ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧಃ| ಕುಪಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾತಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್|| ೧೬||

Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17

ಪಿತ್ತಾತ್ಪೀತಾಕ್ಷಿಕಫತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಜ್ವರೋ ಭ್ರಮಃ| ಪಿತ್ತಾಽಸೃಗ್ವಮನಂ ತೃಷ್ಣಾ ವೈಸ್ವರ್ಥ್ಯಂ ಧೂಮಕೋ ಮದಃ| ಪ್ರತತಂ ಕಾಸವೇಗೇನ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಿವ ದರ್ಶನಮ್||೧೭||

ಪೀತಾಕ್ಷಿಕಫತಾದಿ ಪೈತ್ತಿಕೇ|| ೧೭||

Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18

ಕಫಾದುರೋಽಲ್ಪರುಙ್ಮೂರ್ಧಹೃದಯಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರುಃ| ಕಣ್ಠೋಪಲೇಪಃ ಸದನಂ ಪೀನಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ| ರೋಮಹರ್ಷೋ ಘನಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ವೇತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್||೧೮||

ಉರೋಽಲ್ಪರುಗಿತ್ಯಾದಿ ಕಫಜೇ|| ೧೮||

Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19

ಯುದ್ಧಾದ್ಯೈಃ ಸಾಹಸೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸೇವಿತೈರಯಥಾಬಲಮ್| ಉರಸ್ಯನ್ತಃ ಕ್ಷತೇ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತೇ ಬಲೀ| ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ಕಾಸಂ ಕಫಂ ತೇನ ಸಶೋಣಿತಮ್| ಪೀತಂ ಶ್ಯಾವಞ್ಚ ಶುಷ್ಕಞ್ಚ ಗ್ರಥಿತಂ ಕುಥಿತಂ ಬಹು| ಷ್ಠೀವೇತ್ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ ವಿಭಿನ್ನೇನೇವ ಚೋರಸಾ| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನ ಶೂಲಿನಾ| ಪರ್ವಭೇದಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾವೈಸ್ವರ್ಯ್ಯಕಮ್ಪವಾನ್| ಪಾರಾವತ ಇವಾಕೂಜನ್ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೀ ತತೋಽಸ್ಯ ಚ| ಕ್ರಮಾದ್ವೀರ್ಯ ರುಚಿಃ ಪಕ್ತಿರ್ಬಲಂ ವರ್ಣಶ್ಚ ಹೀಯತೇ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಸಾಸೃಙ್ಮೂತ್ರತ್ವಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಃ||೧೯||

ಕ್ಷತಕಾಸಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಯುದ್ಧಾದ್ಯೈಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಸಾಹಸೈರಯಥಾಬಲಂ ಬಲಾಧಿಕಾಯಾಸಸೇವಿತೈರ್ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಸ್ತೈರೇವ ಸಾಹಸೈರುರಸ್ಯತಃ ಕ್ಷತೇ ಸತಿ ಕಿಮ್ಭೂತೋ ವಾಯುಃ ? ಪಿತ್ತೇನಾನುಗತೋ ಬಲೀ ಚ| ಕಾಸಂ ಕುರುತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೇನ ಕಾಸೇನ ಪುರುಷಃ ಸಶೋಣಿತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಕಫಂ ಷ್ಠೀವೇದ್ವಮೇತ್| ಕುಥಿತಂ ಕ್ಲಿನ್ನಮ್| ಕಣ್ಠೇನ ರುಜತಾ| ಉರಸಾ ಚ ವಿಭಿನ್ನೇನೇ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೀಕ್ಷ್ಣಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನೇನೋರಸಾ ಶೂಲಿನಾ ಚ| ಕಿಮ್ಭೂತಃಷ್ಠೀವೇದಾಽಽಹ-ಪರ್ವಭೇದಾದಿಮಾನ್| ಅಸ್ಯ ಚ ಕಾಸಿನೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ರಮಾದ್ವೀರ್ಯ್ಯಾದಯೋ ಹೀಯನ್ತೇ| ಏವಞ್ಚ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಸರಕ್ತಮೂತ್ರತ್ವಂ ಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕ್ಷತಕಾಸಲಕ್ಷಣಮ್|| ೧೯||

Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20

ವಾಯೂಪ್ರಧಾನಾಃ ಕುಪಿತಾ ಧಾತವೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ| ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯಕ್ಷ್ಮಾಯತನೈಃ ಕಾಸಂ ಷ್ಠೀವೇತ್ಕಫಂ ತತಃ| ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮಂ ಪೀತಂ ಹರಿತಲೋಹಿತಮ್| ಲುಪ್ಯತೇ ಇವ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚ ಹೃದಯಂ ಪತತೀವ ಚ| ಅಕಸ್ಮಾದುಷ್ಣಾಶೀತೇಚ್ಛಾ ಬಹ್ವಾಶಿತ್ವಂ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಪ್ರಸನ್ನವಕ್ತ್ರತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದ್ದರ್ಶನನೇತ್ರತಾ| ತತೋಽಸ್ಯ ಕ್ಷಯರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ||೨೦||

ಕ್ಷಯಕಾಸಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮವತಃ ಪುರುಶಸ್ಯ ವಾಯುಃ ಪ್ರಧಾನಾ ಧಾತವೋ ವಾತಾದಯೋ ಯಕ್ಶ್ಮಾಯತನೈಃ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಹೇತುಭಿಃ ( ಅ. ಸಂ. ನಿ. - ೧.೫೭ ) ಸಹೈವ ಕುಪಿತಾಃ ಕಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತತಃ ಪುರುಷಃ ಪೂತಿಪೂಯೋಪಮತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಕಫಂ ಷ್ಠೀವೇತ್| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಲುಪ್ಯತೇ ಇವಾಪನೀಯೇತೇ ಇವಾಽಕಸ್ಮಾದ್ ಝಟಿತಿ| ತತೋಽನನ್ತರಮಸ್ಯ ಚ ಕಾಸಿನಃ ಸರ್ವಾಣಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮರೂಪಾಣ್ಯಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ|| ೨೦||

Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21

ಇತ್ಯೇಷಃ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೇಹನಾಶನಃ| ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ಬಲಿನಾಂ ತದ್ವತ್ಕ್ಷತಜೋ ಽಭಿನವೌ ತು ತೌ| ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ ಸಾನಾಥ್ಯಾತ್.........................||೨೧||

ಇತ್ಯೇವರೂಪಂ ಏಷಃ ಕ್ಷಯಜಃ ಕಾಸಃ ಕ್ಷೀಣಾನಾಮವಶ್ಯಂ ದೇಹನಾಶನ ಏವ| ಬಲಿನಾಂ ಪುನರ್ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ದೇಹನಾಶನೋ ವಾ| ತದ್ವತ್ ಕ್ಷಯಜವತ್ಕ್ಷತಜೋಽಪಿ ಕಾಸೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ| ಕ್ಷೀಣಾನಾಂದೇಹನಾಶನೋ ಬಲಿನಾಂ ಪುನರ್ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ದೇಹನಾಶನೋ ವೇತಿ| ಇತ್ಯೇವಂ ಕ್ಷತಕ್ಷಯಕಾಸೌ ನ ಸಿಧ್ಯತಃ| ಸಾನಾಥ್ಯಾದಭಿನವೌ ಸಿಧ್ಯೇತಾಮಪಿ| ಸಾನಾಥ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಮ್ಪತ್ತೇಃ|| ೨೧||

Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22

................ಸಾಧ್ಯಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ತ್ರಯಃ| ಮಿಶ್ರಾ ಯಾಪ್ಯಾ ದ್ವಯಾತ್ಸರ್ವೇ ಜರಸಾ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ಚ||೨೨||

ತೇಷಾಂ ಚ ಕಾಸಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪೃಥಗ್ ದೋಷಸ್ತ್ರಯಃ ಕಾಸಾ ವಾತಪಿತ್ತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಭವಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ದ್ವಯಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ಯೇ ಕಾಸಾಸ್ತೇ ಮಿಶ್ರಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಿಶ್ರಾಲಕ್ಷಣಾಃ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಚ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಕಾಸೋಽಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾನ್ನೋಪದಿಷ್ಟಃ| ಸರ್ವೇ ಚ ಕಾಸಾಃ ಪ್ರುಥಗ್ದ್ವಯಾಚ್ಚ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ಜರಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ಯಾಪ್ಯಾಃ ದೋಷೌಶಧಾಕ್ಷಮತ್ವಾತ್|| ೨೨||

Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24

ಕಾಸಾಚ್ಛ್ವಾಸಕ್ಷಯಚ್ಛರ್ದಿಸ್ವರಸಾದಾದಾದಯೋ ಗದಾಃ| ಭವನ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ತಾತ್ತಂ ತ್ವರಯಾ ಜಯೇತ್||೨೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೋಉ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸ್ಯ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೋ ಜ್ವರನಿದಾನಂನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೪||

ಸರ್ವಶ್ಚ ಸರ್ವದಾ ಕಾಸಸ್ತ್ವರಯಾ ಜೇಯಃ| ಸರ್ವಶ್ಚ ಸರ್ವದಾ ಕಾಸಸ್ತ್ವರಯಾ ಜೇಯಃ| ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಕಾಸಸ್ಯೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಸ ಕಾಸೋ ರೋಗಬಲಾದೇವ ಶ್ವಾಸಾದೀನಾಂ ಗದಾನಾಂ ಹೇತುತಾಂ ಯಾತೀತಿ|| ೨೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ