Adhikarana atha sarvaroganidAnaM nAma prathamo~adhyAyaH| pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ સર્વરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
View original
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
સૂત્રસ્થાને સ્વસ્થવૃત્તમુક્તમ્| આતુરવૃત્તં તુ બહ્વભિધેયત્વાત્ સૂત્રિતમ્| તસ્ય ચાઽઽતુરવૃત્તસ્ય સ્વસ્થવૃત્તસ્ય ચ શરીરપરાયત્તત્વાત્ દ્વિતીયસ્થાને જન્મનઃ પ્રભૃતિ શરીરં નિર્ણીતમ્| સમ્પ્રતિ તુ વ્યાધિનિર્ણયસ્યાવસરઃ| તેષાઞ્ચ વ્યાધીનાં નિર્ણયેઽયં ક્રમઃ| પ્રથમં તેષાં કારણં પ્રદર્શયિતવ્યમ્| તદનુલક્ષણાનિ| એતાવતાચાઽઽધિગતસ્વરૂપાણાં યથાસ્વં પ્રતીકારઃ| અતો નિદાનલક્ષણપરિજ્ઞાનાર્થં તૃતીયસ્થાનસ્યારમ્ભઃ| ચિકિત્સિતં તુ બહુવક્તવ્યત્વાચ્ચતુર્થે વક્ષ્યતે| નિદાનપ્રધાનત્વાત્ સ્થાનસ્ય નિદાનવ્યપદેશઃ| નિદાનઞ્ચ દ્વિવિધમ્| કિઞ્ચિત્ સકલરોગાનુયાતમ્| કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટરોગાશ્રયમ્| તત્તુ પ્રત્યધ્યાયં નિર્દેક્ષ્યતે સકલરોગવ્યાપકનિદાનપરિજ્ઞાનાર્થં પ્રથમોઽધ્યાય આરભ્યતે| અથેત્યાદિ પૂર્વવદ્વયાખ્યેયમ્| રોગા જ્વરાદયોઽનુક્તાઃ નિદાનં કારણમ્| તચ્ચ દ્વિવિધમ્| કિઞ્ચિત્ પુરા કલ્પે અસતામ્ રોગાણાં સ્વરૂપપ્રતિલમ્ભહેતુઃ| કિઞ્ચિત્ દૃષ્ટાદૃષ્ટાશુભકર્મકૃતાં શરીરે તત્સમ્ભવનિમિત્તમ્|| ૧||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ઇહ કૃતયુગે વિગતરાગદ્વેષાદિદ્વન્દ્વા જિતલો ભક્રોધશ્રમ ક્લમાલસ્યભયા નિષ્પરિગ્રહાઃ પુરુશઃઆ બભૂવુઃ|
તેષાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણસમુદાયાદચિન્ત્યરસવીર્ય્યા દિસમુદિતાનિ સસ્યાન્યોષધયશ્ચાસન્|
તે તાનિ જિતેન્દ્રયત્વાત્ કાલે માત્રયા ચોપયુઞ્જાનાઃ સત્યાર્જવાનૃશંસ્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસદૃશતેજસો રુપાકૃતિપ્રમાણપ્રસાદોપચયસંહનનસત્વસારસમ્પન્ના દીર્ઘાયુષો નીરુજ્શ્ચ બભૂવુઃ||૨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ઇહેત્યાદિ| ઇહ મનુષ્યલોકે| કૃતયુગે વિગતા રાગદ્વેષાદયો દ્વન્દ્વાઃ ક્લેશા યેષાં તથોક્તાઃ| જિતાનિ લોભશ્રમાદીનિ યેનિષ્પરિગ્રહાઃ સ્વચ્છન્દચારિણઃ| તથાવિધાઃ પુરુષા બભૂવુઃ| તેષામિતિ| પ્રથમયુગેએ તેષાં પુરુષાણાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણ સમુદાયાદ્ધેતોરચિન્ત્યાન્યતર્ક્યાણ્યતિશયિતાનિ રસાદીનિ યેષાં સસ્યાદીનામ્| તે પુરુષાસ્તાનિ સસ્યાદીન્યોષધીશ્ચોપયુઞ્જાનાસ્ત દાસત્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસમાનતેજસો રૂપાદિસમ્પન્ના નીરુજો દીર્ઘાયુષશ્ચ બભૂવુઃ| પ્રસાદો નિર્મલત્વમ્| ઉપચયો મહત્વમ્ સંહનનં કાઠિન્યમ્| સારાણિ ત્વગ્રક્તાદીન્યુક્તાનિ|| ૨||
Adhikarana kRutayugApagame rogasambhavakAraNam (3) · Śloka 3
ભ્રશ્યતિ તુ કૃતયુગે યુગસ્વભાવાત્ ક્રમેણ પરિહીય માણસર્વગુણેષુ પૃથિવ્યાદિષુ શરીરેષુ ચ ધર્માતિક્રમા પુરુષેષ્વવશ્યમ્ભાવિનો નિરપેક્ષરૂક્ષાભિરુપેક્ષિતા દેવતા ભિર્જ્વરાદયઃ પ્રાદુરભૂવન્નિતિ સર્વરોગાણાં સામાન્યતઃ સમ્ભવઃ||૩||
View original
भ्रश्यति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीय माणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमा पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवता भिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः||३||
પુરા કલ્પે ચ દ્વિવિધો રોગાણાં સમ્ભવહેતુઃ સામાન્યવિશેષભેદેન તયોઃ પૂર્વં સામાન્યેનોચ્યતે - ભ્રશ્યતીતિ| તતઃ કૃતયુગે ભ્રશ્યતિ પુરુષેષુ જ્વરાદયઃ પ્રાદુરભૂવન્| કથમિત્યાઽઽહ-પૃથિવ્યાદિષુ યુગસ્વભાવાત્ ભ્રશ્યમાનસર્વગુણેષુ| શરીરેષુ ચ ભ્રશ્યમાનસર્વગુણેષુ કિમ્ભૂતા જ્વરાદયઃ ? આહ-ધર્માતિક્રમાન્નિરપેક્ષાભી રૂક્ષાભિશ્ચ નિઃસ્નેહાભિર્દેવતાભિરુપેક્ષિતા અવિહિતપ્રતિક્રિયા અવશ્યમ્ભાવિન ઇતિ સામાન્યેન સર્વરોગાણામુત્પત્તિઃ|| ૩||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ઇહ કૃતયુગે વિગતરાગદ્વેષાદિદ્વન્દ્વા જિતલો ભક્રોધશ્રમ ક્લમાલસ્યભયા નિષ્પરિગ્રહાઃ પુરુશઃઆ બભૂવુઃ|
તેષાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણસમુદાયાદચિન્ત્યરસવીર્ય્યા દિસમુદિતાનિ સસ્યાન્યોષધયશ્ચાસન્|
તે તાનિ જિતેન્દ્રયત્વાત્ કાલે માત્રયા ચોપયુઞ્જાનાઃ સત્યાર્જવાનૃશંસ્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસદૃશતેજસો રુપાકૃતિપ્રમાણપ્રસાદોપચયસંહનનસત્વસારસમ્પન્ના દીર્ઘાયુષો નીરુજ્શ્ચ બભૂવુઃ||૨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ઇહેત્યાદિ| ઇહ મનુષ્યલોકે| કૃતયુગે વિગતા રાગદ્વેષાદયો દ્વન્દ્વાઃ ક્લેશા યેષાં તથોક્તાઃ| જિતાનિ લોભશ્રમાદીનિ યેનિષ્પરિગ્રહાઃ સ્વચ્છન્દચારિણઃ| તથાવિધાઃ પુરુષા બભૂવુઃ| તેષામિતિ| પ્રથમયુગેએ તેષાં પુરુષાણાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણ સમુદાયાદ્ધેતોરચિન્ત્યાન્યતર્ક્યાણ્યતિશયિતાનિ રસાદીનિ યેષાં સસ્યાદીનામ્| તે પુરુષાસ્તાનિ સસ્યાદીન્યોષધીશ્ચોપયુઞ્જાનાસ્ત દાસત્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસમાનતેજસો રૂપાદિસમ્પન્ના નીરુજો દીર્ઘાયુષશ્ચ બભૂવુઃ| પ્રસાદો નિર્મલત્વમ્| ઉપચયો મહત્વમ્ સંહનનં કાઠિન્યમ્| સારાણિ ત્વગ્રક્તાદીન્યુક્તાનિ|| ૨||
Adhikarana jvarotpattI rUpa~jca (4) · Śloka 4
જ્વરસ્તુ સ્થાણુશાપાત્ પ્રાચેતસત્વમુપાગતસ્ય પ્રાજાપતેઃ ક્રતોઉ ભાગમપરિકલ્પયેતસ્તાદ્વિનાશાર્થં પર્વજન્માવમાનિ તયા રુદ્રાણ્યા પ્રેરિતસ્ય પશુપતેર્દિવ્યમબ્દસહસ્ત્રં પરિ- રક્ષિતવતઃ ક્રોધમિતિચિરકાલસમ્ભૃતો વ્રતાન્તે રોષાગ્નિઃ કિઙ્કરરૂપેણ કિલપિણ્ડિતમૂર્ત્તિર્વીરભદ્રનામા ભસ્મપ્રહર- ણસ્ત્રિશિરોઽભિબાહુપાદઃ પિઙ્ગલલોચનો દંષ્ટ્રી શઙ્કુકર્ણઃ કૃષ્ણતનુરુત્તમાઙ્ગાન્નિશ્ચાચાર||૪||
View original
ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्राजापतेः क्रतोउ भागमपरिकल्पयेतस्ताद्विनाशार्थं पर्वजन्मावमानि तया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्त्रं परि- रक्षितवतः क्रोधमितिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किलपिण्डितमूर्त्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहर- णस्त्रिशिरोऽभिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चाचार||४||
જ્વરસ્તુ સ્થાણુશાપાત્ પ્રાચેતસત્વમુપાગતસ્ય પ્રાજાપતેઃ ક્રતોઉ ભાગમપરિકલ્પયેતસ્તાદ્વિનાશાર્થં પર્વજન્માવમાનિ તયા રુદ્રાણ્યા પ્રેરિતસ્ય પશુપતેર્દિવ્યમબ્દસહસ્ત્રં પરિ- રક્ષિતવતઃ ક્રોધમિતિચિરકાલસમ્ભૃતો વ્રતાન્તે રોષાગ્નિઃ કિઙ્કરરૂપેણ કિલપિણ્ડિતમૂર્ત્તિર્વીરભદ્રનામા ભસ્મપ્રહર- ણસ્ત્રિશિરોઽભિબાહુપાદઃ પિઙ્ગલલોચનો દંષ્ટ્રી શઙ્કુકર્ણઃ કૃષ્ણતનુરુત્તમાઙ્ગાન્નિશ્ચાચાર|| ૪||
Adhikarana jvarasya shivaM prati gamanam (5) · Śloka 5
સ દેવીવિનિર્મિતયા સહ ભદ્રકાલ્યા પ્રતિરોમકૂપમ- ભિનિઃ સૃતૈર્વિવિધવિકૃતાકૃતિભિરનન્તૈર્ભયાનકવાક્ય- ક્રિયાવપુર્ભિરનુચરૈઃ પરિવૃતશ્છતુર્યુગાન્તકરકાલામ્ભોદ- સહસ્રનિનદોઽનુનાદયન્ રોદસી જ્વાલાગર્ભેણ પરીતઃ કલકલારાવેણ મહાભૂતસમ્પ્લવકારિણા વિધાય દાનવબધમશ્વમેધાધ્વરવિધ્વંસનં ચ પ્રાઞ્જલિર્વિજ્ઞાપયામાસ શિવમ્||૫||
View original
स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपम- भिनिः सृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्य- क्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्छतुर्युगान्तकरकालाम्भोद- सहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्||५||
રોદસી દ્યાવાપૃથિવ્યોરન્તરાલમ્| સમ્પ્લવઃ ઉપપ્લવઃ|| ૫||
Adhikarana jvarasya shivaM prati vij~japtiH (3) · Śloka 3
શિવીભૂતોઽસિ દેવ-દેવ|
દેવૈઃ પિતામહપ્રભૃતિભિર્જગતઃ પિત્રા ચ ધાત્રાઽભિષ્ટૂયમાનઃ|
સમ્પ્રત્યહં કિં કરવાણીતિ ?||૩||
View original
शिवीभूतोऽसि देव-देव|
देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिष्टूयमानः|
सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ?||३||
૦૦
Adhikarana shivasyA~a~aj~jA (6) · Śloka 6
તં શૂલી ક્રોધમાદિદેશ|
યસ્માત્ ત્રિદશૈરપ્યજય્ય! મત્ક્રોધ! વ્રતવિઘ્નં ચકીષુર્દૈત્યસૈન્યં દક્ષો દક્ષહવ્યઞ્ચ ત્વયા જીર્ણમતો જગતોઽસ્ય સસ્થાવરસ્ય જ્વરયિતા|
જ્વરો ભવાન્ ભવતુ|
ત્વં હિ સર્વરોગાણાં પ્રથમઃ પ્રવરો જન્મમરણેષુ તમોમયતયા મહામોહઃ પ્રાગ્જન્મનો વિસ્મારયિતાઽપચારાન્તરેષુ ચોષ્મા- યમાણત્વાત્ સન્તાપાત્મા દ્વયેષ્વપિ ધ્રુવો જ્વરો ભવેતિ||૬||
View original
तं शूली क्रोधमादिदेश|
यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य! मत्क्रोध! व्रतविघ्नं चकीषुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यञ्च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता|
ज्वरो भवान् भवतु|
त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयिताऽपचारान्तरेषु चोष्मा- यमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति||६||
શૂલી ભગવાન્ મહેશ્વરઃ| અપચારાન્તરેષ્વપથ્યવિશેષેષુ| દ્વયેષ્વપીત્યુક્તેષુ જન્મમરણેષ્વપચારાન્તરેશુ| ધ્રુવોઽવશ્યમ્ભાવી|
Adhikarana jvarasya sarvatovicaraNaM nAmAni ca (2) · Śloka 2
સોઽયમેવમુમાપતિનાઽનુગૃહીતો નાનાનામભિઃ સર્વતો- ઽનુભુવિ વિચરતિ|
તદ્યથા-પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કુક્કુરેષ્વિન્દ્રમદો જલજેષુ જ્યોતિરોષ- ધીષુ ચૂર્ણકોધાન્યેષ્વપ્સુ નીલિકા ભૂમાવુષરો મનુષ્યેષુ જ્વર ઇતિ||૨||
View original
सोऽयमेवमुमापतिनाऽनुगृहीतो नानानामभिः सर्वतो- ऽनुभुवि विचरति|
तद्यथा-पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोष- धीषु चूर्णकोधान्येष्वप्सु नीलिका भूमावुषरो मनुष्येषु ज्वर इति||२||
૦૦
Adhikarana jvareNa saha jAtA rogAH, raktapittagulmAdisambhavaprakArAdi ca (7) · Śloka 7
તત્સહજાશ્છારોકાઙ્ગમર્દશિરોવ્યથાભ્રમક્લમગ્લાનિતૃષ્ણા- સન્તાપાદયઃ|
તત્સન્તાપાચ્ચ રક્તપિત્તમ્|
તત્રૈવ ચ યજ્ઞે ક્રોધભયાભિભૂતાનાં પરિતો વિદ્ર્વતાં લઙ્ઘનપ્લવના- દ્યૈર્દેહવિક્ષોભણૈર્ગુલ્મવિદ્રધિવૃદ્ધિજઠરાદયો હૈઃપ્રાશા- ન્મેહકુષ્ઠાર્શઃ શોફાતીસારાદયો ભયોત્રાસશોકાશુચિ- સંસ્પર્શૈરુન્માદાપસ્મારગ્રહાદયો રોહિણ્યતિપ્રસઙ્ગાચ્છેષદુહિ- ત્રસમ્ભોગકૃતાશ્છ પ્રજાપતિક્રોધાન્નક્ષત્રરાજસ્ય રાજયક્ષ્મા તત્સહોદ્ભવાશ્છ કાસશ્વાસાદયઃ|
સોઽપિ હિ ન વિના જ્વરેણાનુબધ્નાતીતિ સકલોઽપિ રોગગ્રામો જ્વરપૂર્વકો જ્વરશબ્દવાચ્યો વા||૭||
View original
तत्सहजाश्छारोकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णा- सन्तापादयः|
तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्|
तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्र्वतां लङ्घनप्लवना- द्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो हैःप्राशा- न्मेहकुष्ठार्शः शोफातीसारादयो भयोत्रासशोकाशुचि- संस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहि- त्रसम्भोगकृताश्छ प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्छ कासश्वासादयः|
सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा||७||
તેન ચ જ્વરેણ સહ તદા જાતા અરોચકાદયઃ| શેષાઽતિસ્પષ્ટતયા ન વ્યાખ્યાયતે| જ્વરેણ વિના નાનુબધ્નાતિ અનુબધ્નતોઽવશ્યં ભાવી જ્વર ઇત્યર્થઃ|
Adhikarana rogoparyAyAH tannishcyApAyAshca (8) · Śloka 8
જ્વરસ્તમો વિકાર આતઙ્કઃ પાપ્મા ગદો વ્યાધિરાબાધો દુઃખમામયો યક્ષ્મા રોગ ઇત્યનર્થાન્તરં|
તત્ર રુજતીતિ રોગઃ|
તસ્યોપલબ્ધિનિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિ- ભિઃ||૮||
View original
ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरं|
तत्र रुजतीति रोगः|
तस्योपलब्धिनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्ति- भिः||८||
સર્વેષાં રોગાણાં જ્વરાદીનિ નામાનિ| રોગશબ્દઃ પ્રસિદ્ધત્વાન્નિરુચ્યતે પર્ય્યાયાણામર્થાવબોધનાય| તસ્ય રોગસ્યોપલબ્ધિર્જિજ્ઞાસિતુર્બુદ્ધાવુપારોહો નિશ્છયશ્છ નિદાનાદિભિઃ પઞ્ચભિર્હેતુભૂતૈઃ|| ૮||
Adhikarana rogANAM sAmAnyakAraNam (9) · Śloka 9
તત્ર નિદાનં વાય્વાદિપ્રકોપઃ|
તસ્ય પુનરહિતાહારવિહાર- સેવા||૯||
View original
तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः|
तस्य पुनरहिताहारविहार- सेवा||९||
નિદાનં કારણમ્| જ્વરાદીનાં વાતાદયો વાતાદીનાં પ્રતિષિદ્ધાનુષ્ઠાનમ્| તદુભયમપિ રોગવિશેષાવચ્છેદે હેતુઃ| ન હિ યત્ર સ્તમ્ભપારુષ્યાદિ દૃષ્યતે, યત્ર વા લઘુરૂક્ષાદિગુણયુક્તાહારસેવાતિ વ્યાયામાદિકં વા, ચિરકાલાતીતં જ્વરાદિકં વ સઞ્જાતં, તત્ર કદાચિદપિ કફકારણતાં રોગસ્ય વક્તું પાર્ય્યતે| પ્રતિરોગમપિ ચ વિશિષ્ટં કારણમામ્નાતમ્| યથા અર્શસામતિવ્યવાયયાન સંક્ષોભકઠિનોત્કટિકાસનાદિ| પ્રમેહે ચ નવધાન્યાદિ| તેન યથોક્તેન રોગસ્યેદન્તા પરિચ્છિદ્યતે|| ૯||
Adhikarana nidAnaparyAyAH (10) · Śloka 10
નિદાનપર્ય્યાયાસ્તુ હેતુર્નિમિત્તમાયતનં કારકઃ કર્ત્તા કારણં પ્રત્યયઃ સમુત્તાનં મૂલં યોનિરિતિ||૧૦||
View original
निदानपर्य्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्तानं मूलं योनिरिति||१०||
હેત્વાદીન્યસ્ય પર્ય્યાયાઃ|| ૧૦||
Adhikarana pUrvarUpanirUpaNam (11) · Śloka 11
પૂર્વરૂપં નામ યેન ભાવિવ્યાધિવિશેષો વિજ્ઞાયતે ન તુ દોષવિશેષઃ|
તદ્ધ્યુત્પત્સ્યમાનસ્ય વ્યાધેરલ્પત્વાદવ્યક્તં રૂપમ્||૧૧||
View original
पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः|
तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्||११||
નિદાનં ચૈકમપ્યનેકસ્ય રોગસ્ય કારણં સમ્ભાવ્યતે, યતસ્તત એવ નિશ્છયેન પૂર્વરૂપાદીન્યપેક્ષ્યન્તે| પૂર્વરૂપં દોષશેષાનપેક્ષં વ્યાધિવિશેષસ્ય ભવિષ્યતો ગમકમ્| વયમેવં બુદ્ધ્યામહે વિશિષ્ટસ્ય સ્વરૂપમાત્રેણ રોગસ્ય સકલરોગવિશેષેષુ યદનુગચ્છતિ તદ્દોષવિશેષસ્યાઽઽગમકમ્| સ્વલ્પત્વાદવ્યક્તઞ્ચ સ્વરૂપમુચ્યતે ન તુ દોષવિશેષેણ| તસ્મિન્ કાલે સર્વથા રોગસ્યાનધિષ્ઠાનાત્ કેવલં ન તત્તસ્ય તથા ગમકમ્| તથા હિ વાતજેઽપિ જ્વરે આલસ્યાદયો ભવન્ત્યેવ| ભવતિ ચ તદેવ દોષવિશેષાનધિષ્ઠાને| અન્યથા કિં તસ્યામવસ્થાયાં યો દોષો નાભૂત્ રોગે ભવતિ સ વ્યક્તાવસ્થાયાં કુત આગમિષ્યતિ ? શાસ્ત્રકૃતશ્છૈતદેવાભિમતમ્| યેન હૃદયે પઠતિ-'તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે' ઇતિ| એવઞ્ચ સ્થિતે 'સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ' ઇતિ યદા હૃદયગ્રન્થે વ્યાખ્યાયતે તત્રૈવ ચોદયિષ્યામઃ|| ૧૧||
Adhikarana rUpanirUpaNam (12) · Śloka 12
સ્પષ્ટં પુના રૂપમ્||૧૨||
View original
स्पष्टं पुना रूपम्||१२||
યત્ સ્પષ્ટં વ્યાધેર્દોષવિશેષાધિષ્ઠતસ્ય ગમકં તદ્રૂપમ્| તચ્ચ નિદાનેન કિઞ્ચિદધિગતે રોગે પૂર્વરૂપેણ દોષવિશેષં વિના વિશેષે જ્ઞાતે દોષવિશેષાધિગમાયાવશ્યમુપયુજ્યતે| રોગવિશેષનિશ્ચયાય|
Adhikarana rUpaparyAyAH (13) · Śloka 13
તસ્ય શબ્દાન્તરાણિ લિઙ્ગમાકૃતિર્લક્ષણં ચિહ્નં સંસ્થાનં વ્યઞ્જનમિતિ||૧૩||
View original
तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति||१३||
તસ્ય રૂપસ્ય શબ્દાન્તરાણિ પર્યાયાણિ લિઙ્ગાદીનિ|| ૧૩||
Adhikarana upashayAnupashayanirUpaNam (14) · Śloka 14
ઉપશયો હેતુવ્યાધિવિપરીતૈર્વિપરીતાર્થકારિભિશ્છોઉષધા- હારવિહારૈઃ સુખાનુબન્ધઃ|
સ હિ વ્યાધિસાત્મ્યસંજ્ઞઃ|
તદ્વિપરીતોઽનુપશયઃ|
એતેન દેશકાલોઉ વ્યાખ્યાતોઉ||૧૪||
View original
उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्छोउषधा- हारविहारैः सुखानुबन्धः|
स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः|
तद्विपरीतोऽनुपशयः|
एतेन देशकालोउ व्याख्यातोउ||१४||
એષાઞ્ચ કિઞ્ચિન્નિદાનસંયોગસંસ્કારવશાદાશ્રિતૈર્વિરુદ્ધૈર્વિરુદ્ધકાર્યકરૈશ્છ ગુણૈરનેકકાર્યહેતુતા સમ્ભાવનયાઽનેકત્રતયા પાઠાચ્ચ વિશેષાનધિગતિં સમ્ભાવયતોપશયોઽપિ વિશેષગમકત્વહેતુતાયાં નિક્ષિપ્તસ્તસ્માદુપશયપ્રદર્શનાર્થમાહ-ઉપશય ઇતિ| ઉપશય આહારવિહારૈઃ સુખાનુબન્ધઃ| કિમ્ભૂતૈર્હેતુવિપરીતૈવ્યાધિવિપરીતૈર્વિપરીતાર્થકારિભિશ્છ| એષાઞ્ચ લક્ષણાનિ સૂત્રસ્થાને પ્રદર્શિતાનિ| તસ્યૈવ ચોપશયસ્ય વ્યાધિસાત્મ્યમિતિ સંજ્ઞા| ઉપશયપ્રસઙ્ગાદનુપશયોઽપિ લક્ષ્યતે| ઉપશયલક્ષણાદ્વિપરીતલક્ષણોઽનુપશયઃ| અનુપશયેન ચ વ્યાધેઃ સ્વરૂપવિશેષઃ પરિચ્છિદ્યતે| અનેન ચોપશયાખ્યેન સુખાનુબન્ધેન દેશકાલાવપિ વ્યાખ્યાતોઉ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યસ્ય વ્યાધિ વિશેષસ્ય યો દેશઃ કાલો વા સુખાનુબન્ધહેતુઃ સ તસ્ય સાત્મ્યમિતિ જ્ઞેયઃ| તેન ચાનૂપાદિભેદભિન્નેન શીતાદિવિશેષવિશિષ્ટેન ચ સાધારણદોષવિશેષનિમિત્તયા વ્યાધિવિશેષનિમિત્તતયા ચ રોગસ્ય સ્વરૂપવિશેષઃ પરિચ્છિદ્યતે| સર્વશ્છાયમુપશયો ભિષક્પરીક્ષાકાલાત્ પૂર્વમયત્નેનૈવ સમ્પન્નો વૈદ્યપરીક્ષાયાં વિકારવિશેષાધિગતેઃ કારણસામગ્રીમનુપ્રવિશાતિ| અથવા ગૂઢલિઙ્ગં આબાધે આશઙ્કિતાઽઽમય પરિહારેણ, યત્નેનાપ્યુપશયાનુપશયહેત્વાહારાદિકં પ્રયુક્તં તત્તુ કર્મનિષ્ણાતસ્ય ભિષજોઽવધારણેયત્તામાવોઢુમલમ્| એવમેતત્રિદાનાદિચતુષ્ટયં રોગવિશેષાવચ્છેદાય પર્યાપ્તમ્|| ૧૪||
Adhikarana samprAptivivaraNam (15) · Śloka 1
સમ્પ્રાપ્તિઃ પુનરેવંદુષ્ટો દોષસ્તેન ચૈવમારબ્ધો વ્યાધિઃ||૧||
View original
सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिः||१||
અથ કદાચિન્નિદાનાદીનિ સાધારણત્વાદ્ વ્યામોહાદન્યતોઽપિ વા નિમિત્તાદાતઙ્કસ્ય સ્વરૂપમસમર્થાનિ પ્રદર્શયિતું તતઃ સમ્પ્રાપ્ત્યા વ્યાધિવિશેષં ભિષગવગચ્છેત્| અથ કા પુનરિયં સમ્પ્રાપ્તિર્નામ ભવતીતિ ? યા હિ જનાનાં પદ્ધતિરિવ ગદાનાં નિદાનાદિભિરધિગતાનામપિ સર્વેણ પ્રકારેણ સ્વરૂપનિઃશેષનિરાકાઙ્ક્ષતામાવહતિ| ઇયમુચ્યતે-એવં દુષ્ટો દોષ ઇત્યાદિના| એવમિત્યનેન પ્રકારેણ| પ્રકારશ્છાહિતવેશેષસેવનાદ્બહુરૂપઃ| તથા ચ તદેવૈકં દ્રવ્યં તમેવ ચૈકં સ્વકાર્ય્યભૂતમન્યતમં દોષં, પ્રકૃત્યાદીનાં નાનાવિધવિશેષાપેક્ષ્યા કદાચિલ્લાઘવેન કોપયતિ, કદાચિદ્રોઉક્ષ્યેણ| કદાચિત્કાઠિન્યેન| કદાચિદજીર્ણેન| કદાચિદ્દોષાન્તરપ્રકોપ્રેણ| કદાચિચ્છૈત્યેન| કદાચિદન્યેન વા યથાસમ્ભવં ગુણવિશેષેણેતિ | તથા કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમૂર્ધ્વભાગિકં ભવતિ તદન્યથા દોષં કોપયતિ| કિઞ્ચિદધોભાગિકં તદન્યથા| અન્યદુભયભાગિકં તદ્રૂપાન્તરેણ| એતસ્મ્માચ્ચ કાર્ય્યવિશેષાદેવંદુષ્ટો દોષ ઇતિ જ્ઞાયતે| ન હિ મરિચસ્ય રોઉક્ષ્યેણ યો દુષ્ટો વાયુર્યશ્ચ તસ્યૈવ લાઘવેન તાવેકરૂપોઉ ભવિતુમર્હતઃ| રૌક્ષ્યેણ હિ કુપિતો રોઉક્ષ્યમેવાત્મગુણમુઓપબૃંહયંસ્તદનુગુણાન્યેવ કાર્ય્યાણિ કાઠિન્યોપશોષણાદીનિ કુરુતે| લાઘવેન ચ કુપિતઃ પવનો રૂપમનુવર્ધયન્ લાઘવાદીન્યેવ પ્રદર્શયતિ| એવં સર્વમપ્યૂહ્યમ્| સમ્મોહભયાદ્વિસ્તરેણ ન પ્રતન્યતે| તથા ચ ઇદમેવ તાવદ્ દૃશ્યતામ્| ઇહ હિ પ્રભઞ્જનપ્રકોપકારણં તિક્તકટુકકષાયરૂક્ષલઘુશીતવિષ્ટમ્ભિવિરૂઢકતૃણધાન્યાદિબહુવિધં નિર્દિષ્ટમ્| યત્ર યસ્તિક્તરસેન દ્રવ્યેણ કોપઃ સ એવ કિં કટુકેનાન્યેન વા વિરૂઢકાદિના ભવતિ| દ્રવ્યાણામનેકકારણારબ્ધત્વાત્| તથા યોઽપિ પટોલાત્ કોપઃ સ એવ ન ત્રાયન્તીવાલકાદિપ્રત્યયતામુપયાતિ| ન ચૈવમેકં દ્રવ્યમેકસ્યૈવ દોષસ્યાયતનં ભવતિ| યતસ્તદ્ દ્રવ્યામનુચિતેન માત્રાદિવિશેષેણ પ્રયુક્તં સદ્યથોક્તેન ગુણેન કિઞ્ચિત્ કોપયતિ| તથા ગુણાન્તરેણ સદૃશેન વિલક્ષણેન વા| પ્રભાવાદિર્ભિર્વા| તમેવ દોષાન્તરમેવા વા પ્રકોપયિતું કિં બન્ધુવર્ગેણ કારિતશપથમ્| તેનૈકસ્મિન્નપિ દોષે કુપિતે વ્યાધિકારિણી ચાન્યોદોષહેત્વાદ્યપેક્ષં કદાચિન્માત્રયા તસ્ય વ્યાધેઃ સમુત્તાનતામપ્રાપ્તોઽપિ વિકારવિશેષમાપન્નો ભવત્યેવ| તથા ન તન્ત્રેષુ દૃશ્યતે| જ્વરચિકિત્સિતે તાવત્- કષાયપાનપથ્યાનૈર્દશાહ ઇતિ લઙ્ઘિતે| સર્પિર્દદ્યાત્ કફે મન્દે વાતાપિત્તોત્તરે જ્વરે|| પક્વેષુ દોષેષ્વમૃતં તદ્વિષોપમમન્યથા| દશાહે સ્યાદતીતોઽપિ જ્વરોપદ્રવવૃદ્ધિકૃત્|| લઙ્ઘનાદિક્રમં તત્ર કુર્ય્યાદાઽઽકફસંક્ષયાત્| (અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ ચિકિત્સા-૧) દેહધાત્વબલત્વાચ્ચ જ્વરો જીર્ણોઽનુવર્તતે| રૂક્ષં હિ તેજો જ્વરકૃત્તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ|| વમનસ્વદેકાલામ્બુકષાયલઘુભોજનૈઃ| યઃ સ્યાદતિબલો ધાતુઃ સહચારી સદાગતિઃ|| (અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહઃ ચિકિત્સા-૨) ઇત્યાદિ| ઇદમેવ તાવદ્વિચાર્ય્યતાં કિં ત્રિદોષજમેવ જ્વરમધિકૃત્યૈતદુચ્યતે આહોસ્વિત્ સામાન્યેન| યદિ ત્રિદોષજાધિકારેણેત્યુજ્યતે તન્ન| આન્ત્રકરણમવિશેષપાઠાદ્યથોક્તાસમ્ભવાચ્ચ અથવા સામાન્યેન| તત્રૈકદોષાભિમતરોગપક્ષે કથં યથોક્તસમ્ભવઃ| યતો જ્વરકારણે કફે વમનાદિભિઃ ક્ષીણે તત્કાર્યમં ચ જ્વરકારણે કફે વમનાદિભિઃ ક્ષીણે તત્કાર્યમં ચ જ્વરોઽપિ કથં ન ક્ષીયતે ? અનપચિતોઽપિ વા કિમિતિ સ્વકરણદોષવિપરીતદોષાન્તરકારણ-તામેકદૈવાસાદયતિ| ઉક્તઞ્ચૈતત્પ્રયોગઃ શમયેદ્વયાધિં યોઽન્યમન્યમુદીરયેત્| નાઽસોઉ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્|| ઇતિ| (ચરકઃ નિદાન-૮.૨૩, અ. સં: સૂત્ર૦-૨૯) તસ્માન્નાપિ ક્રિયાપાદહાનોઉ વ્યામૂઢકચિકિત્સકવિષયે ચૈતદુચ્યતે| અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્| એવમેકદોષજેષ્વપ રોગેષુ દોષાન્તરં સમ્પ્રાપ્ત્યભિમુખં ભવત્યેવ| યત્કાલાદિકં સહાયમાસાદ્ય નાનાવિધવિકારકરણાય વિજૃમ્ભત ઇતિ| ન ચાઽનેકમપિ દ્રવ્યમેકેનૈવ રૂપેણૈકસ્ય દોષસ્ય કારણં ભવતિ| તસ્માદનેન પ્રકારેણ દુષ્ટો શેષ ઇતિ જ્ઞાયતે| કથમનેન દુષ્ટેનાપિ સતા વ્યાધિરારભ્યતે ? ઇતિ વિકલ્પ્યતે| તસ્માદ્ દુષ્ટો દોષો દોષકારણવિશેષવશાદન્યથા ચાન્યથા ચ વિકારહેતુતામનુગૃહ્ણતિ| તથા સ એવ દોષઃ સકલં શરીરમનુસરન્ વિશિષ્ટમેવ રોગમભ્Vઇનિર્વર્તયતિ| એકત્રાવસ્થિતોઽપિ વિશિષ્ટદોષાન્તરેણ વિહતપ્રસરોઽન્યં દોષાન્તરમનુગતોઽન્યમિત્યેવમાદિનૈકોઽપિ દોષો નાનાવિધવિકારકરઃ સમ્પદ્યતે| યેન સ એવ વાયુઃ કદાચિત્ જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ કદાચિત્કુષ્ઠાદિકમિતિ| એષા સમ્રાપ્તી રોગવિશેષાધિગમે હેતુઃ| યસ્માદ્યદૈવં જ્ઞાયતે યથાઽનેન નિદાનવિશેષેણ યો દોષઃ કુપિતઃ સ ચ કારણવશાદસ્મિન્ દેહે સ્વત એવંવ્યાપારોઽનેનાનુગતશ્ચ વર્તતે, એવંવિધશ્ચાસ્ય રોગવિશેષસ્ય સમ્પ્રાપ્તિવિશેષઃ પ્રદર્શિતસ્તદાઽવશ્યમેવાધિગમ્યતે અયં રોગ ઉત્પન્ન ઇતિ| એતાનિ નિદાનાદીનિ પઞ્ચ પરસ્પરસમન્વિતાનિ વ્યાધિવિશેષાધિગમને નિરાકાડ્ક્ષતામનુબધ્નન્તિ|| ૧૫||
Adhikarana samprApteH paryAyAH (16) · Śloka 16
તત્પર્યાયા જાતિરાગતિર્નિવૃત્તિર્નિષ્પત્તિરિતિ||૧૬||
View original
तत्पर्याया जातिरागतिर्निवृत्तिर्निष्पत्तिरिति||१६||
તત્પર્યાયા ઇતિ| તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તેઃ પર્ય્યાયા જાત્યાદયઃ|
Adhikarana samprApterbhedAH (17) · Śloka 17
સા સઙ્ખયાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષૈર્ભિદ્યતે||૧૭||
View original
सा सङ्खयाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते||१७||
સા ચ સમ્પ્રાપ્તિઃ પઞ્ચભિઃ સઙ્ખયાદિવિશેષૈર્ભિદ્યતે|| ૧૭||
Adhikarana sa~gkhyAvyAkhyA (18) · Śloka 18
તત્ર સઙ્ખયા તાવદષ્ટોઉ જ્વરાસ્ત્રિવિધં રક્તપિત્તં પઞ્ચ કાસા ઇતિ||૧૮||
View original
तत्र सङ्खया तावदष्टोउ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति||१८||
તત્ર સઙ્ખયા યથેત્યાઽઽહ--અષ્ટોઉ જ્વરા ઇત્યત્રેવ વક્ષ્યતે| એષૈવ સઙ્ખયાસમ્પ્રાપ્તિર્યત્તદેકોઽપિ રોગોઽનેકધા ભવતીતિ| એવં વિકલ્પાદીનામપિ વાચ્યમ્|| ૧૮||
Adhikarana vikalpavivaraNam (19) · Śloka 19
વિકલ્પઃ સમવેતાનાં દોષાણામંશાંશિકલ્પના||૧૯||
View original
विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशिकल्पना||१९||
મિશ્રીભૂતાનાં દોષાણામંશાંશિકા યા કલ્પના સ વિકલ્પઃ|
Adhikarana prAdhAnyasya nirUpaNam (20) · Śloka 1
પ્રાધાન્યં વ્યાધીનામનુબન્ધ્યનુબન્ધકભેદાત્તરતમયોગાદ્વા||૧||
View original
प्राधान्यं व्याधीनामनुबन्ध्यनुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा||१||
પ્રાધાન્યં સૂત્રસ્થાનોદિત ( અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહ, સૂત્રસ્થાન-૨૨ ) અનુબન્ધ્યનુબન્ધક-ભેદાદ્દ્વિવિધં ભવતિ| તત્રાનુબન્ધ્યઃ પ્રધાનમનુબન્ધકોઽપ્રધાનમ્| અથવા તરતમયોગાત્ પ્રાધાન્યં ભવતિ| ય એવાન્યાપેક્ષયાઽધિકઃ સ એકસ્તસ્ય પ્રધાનમિત્યર્થઃ|| ૨૦||
Adhikarana balanirUpaNam (21) · Śloka 21
દોષાણાં બલાબલવિશેષો હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાઽવયવિભાવનયા||૨૧||
View original
दोषाणां बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्याऽवयविभावनया||२१||
દોષાણાં બલાબલવિજ્ઞાનં હેત્વાદીનાં કાર્ત્સ્ન્યાવયવવિશેષેણ| યદા કૃત્સ્ના હેત્વાદયો દોષે દૃષ્ટાસ્તદા બલત્વં તસ્યાધ્યવસ્યતે| યદા ત્વવયવેન તદા અબલત્વમિત્યર્થઃ| આદિગ્રહણેન પૂર્વરૂપાદીનાં ગ્રહણમ્|| ૨૧||
Adhikarana kAlavivaraNam (22) · Śloka 22
કાલવિશેષઃ પુનર્દોષાણામૃત્વરહોરાત્ર્યાહારસમયનિયતઃ પ્રકોપ ઇતિ||૨૨||
View original
कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वरहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति||२२||
કાલવિશેષો વાતાદીનામૃત્વાદિપારતન્ત્ર્યેણ યથોક્તેન પ્રકોપઃ|
Adhikarana upasaMhAraH (23) · Śloka 23
એતાવતૈવ સમાસતઃ કથિતો નિદાનાર્થઃ|
વિસ્તરેણ તુ યથાસ્વં પ્રતિરોગમુપદેક્ષ્યતે||૨૩||
View original
एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः|
विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते||२३||
ઇત્યનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ સમાસતઃ સંક્ષેપેણ નિદાનાર્થો વ્યાધિકારણસ્વરૂપ ઉક્તઃ| વિસ્તરતસ્ત્વસાધારણ્યેન પ્રતિરોગં પૃથગધ્યાયેષૂચ્યતે|| ૨૩||
Adhikarana vAtasya prakopakAraNAni (24) · Śloka 24
અથ તિક્તકટુકકષાયરૂક્ષલઘુશીતવિષ્ટમ્ભિવિરૂઢ- કતૃણધન્યકલાયચણકકરીરતુમ્બકાલિઙ્ગચિર્ભિટબિસ- શાલૂકજામ્બવતિન્દુકહીનશુષ્કપ્રમિતતૃષિતાશનક્ષુધિ- તામ્બુપાનાઽસૃક્ક્ષયવિરેચનાદિકર્માતિયોગવેગવિધા- રણોદીરણરાત્રિજાગરણપ્રવાતવ્યવાયવ્યાયામબલબદ્યુદ્ધ- નિગ્રહાતિખચાપકર્ષણાઽત્યુચ્ચવિષમલઙ્ઘનાઽધ્વાઽધ્ય- યનધાવનસલિલતરણાભિદ્યાતદભ્યગોવાજિગજનિગ્રહાઽશ્મ- શિલાલોહકાષ્ઠોત્ક્ષેપવિક્ષેપભ્રમણચાલનગાઢોચ્છાદન- પરાઘાતનાદિસાહસભયશોકોત્કણ્ઠાદિભિરતિસેવિતૈર્ગ્રીષ્મ- વર્ષાઽપરાહ્ણપરરાત્રાઽઽહારપરિણામાન્તેષુ ચ વાયુઃ પ્રકોપ- માપદ્યતે||૨૪||
View original
अथ तिक्तकटुककषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढ- कतृणधन्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिस- शालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधि- ताम्बुपानाऽसृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधा- रणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायव्यायामबलबद्युद्ध- निग्रहातिखचापकर्षणाऽत्युच्चविषमलङ्घनाऽध्वाऽध्य- यनधावनसलिलतरणाभिद्यातदभ्यगोवाजिगजनिग्रहाऽश्म- शिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादन- पराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्म- वर्षाऽपराह्णपररात्राऽऽहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोप- मापद्यते||२४||
અથેત્યાદિના સર્વરોગનિદાનભૂતાનાં વાતાદીનાં પ્રકોપકારણમુચ્યતે| તિક્તાદિર્ભિરતિસેવિતૈર્વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તથા ગ્રીષ્મન્તાદિષુ ચ વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે| અશનશબ્દસ્ય હીનાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| વિરેચનાદીનાં કર્મણામતિયોગેન યથોક્તલક્ષણેન| વિરેચનં વમનવિરેકોઉ| આદિગ્રહણેન નિરૂહનસ્ય ગણ્ડૂષાદીનાં ગ્રહણમ્| પ્રવાતઃ પ્રકૃષ્ટઃ પવનઃ| બલવતા સહ યુદ્ધેન નિગ્રહસ્તથોક્તઃ| કઠિનચાપકર્ષણાદિયુક્તયો યત્ર| આદિગ્રહણાદન્યેષાં તથાવિધાનાં સાહસાનાં ગ્રહણમ્| દમ્યાનાં અદાન્તાનાં ગવાદીનાં નિગ્રહઃ| અશ્માદીનામુત્ક્ષેપાદિના સમ્બન્ધઃ|| ૨૪||
Adhikarana pittasa prakopakAraNAni (25) · Śloka 25
કટ્વમ્લલવણક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણવિદાહિશુજ્તશાણ્ડાકીમદ્ય- મૂત્રમસ્તુદધિધાન્યામ્લતૈલકુલત્થમાષનિષ્પાવતિલાન્ન- કટ્વરકુઠેરકાદિવર્ગામામ્રાતકામ્લીકાપીલુભલ્લાત- કાસ્થિલાઙ્ગલિકામરચિતપાગ્નિરજોધૂમક્રોધેર્ષ્યાઽજીર્ણ- મૈથુનોપગમનાદિભિર્વર્ષાશરન્મધ્યન્દિનાર્ધરાત્રાહારવિદાહ- કાલેષુ ચ પિત્તમ્||૨૫||
View original
कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुज्तशाण्डाकीमद्य- मूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्न- कट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लात- कास्थिलाङ्गलिकामरचितपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याऽजीर्ण- मैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाह- कालेषु च पित्तम्||२५||
કટ્વમ્લાદિભિઃ પિત્તં શરદાદિકાલેષુ ચ પ્રકોપમાપદ્યતે| આમમપક્વમામ્રાતકમ્| અજીર્ણે મૈથુનોપગમનં તથોક્તમ્| આદિ ગ્રહણેનાન્યેષામપિ પિત્તહેતૂનાં ગ્રહણમ્|| ૨૫||
Adhikarana kaphaprakopakAraNAni (26) · Śloka 26
મધુરામ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતપિચ્છિલાભિષ્યન્દિનવાન્ન- પિષ્ટપૃથુકસ્થૂલભક્ષ્યષ્કુલ્યામક્ષીરકીલાટમોરટકૂચી- કાતક્રપિણ્ડકપિયૂષેક્ષુરસફાણિતગુડાનૂપપિશિતમોચ- ખર્જૂરભવ્યનાલિકેલનિશામ્બુપાનાત્યમ્બુપાનાતિસન્ત- ર્પણભુક્તમાત્રદિવાસ્વપ્નકાલાતિસ્વપ્નકાયવાડ્મનો- વ્યાપારાનારમ્ભાનુપધાનશયનાવશ્યાયહર્ષચ્છર્દિવિધાત- વિરેચનાદ્યયોગદિભિઃ શિશિરવસન્તપૂર્વાહ્ણપ્રદોષભુક્ત- માત્રેષુ ચ શ્લેષ્મા||૨૬||
View original
मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दिनवान्न- पिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूची- कातक्रपिण्डकपियूषेक्षुरसफ़ाणितगुडानूपपिशितमोच- खर्जूरभव्यनालिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्त- र्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाड्मनो- व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छर्दिविधात- विरेचनाद्ययोगदिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्त- मात्रेषु च श्लेष्मा||२६||
મધુરામ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતપિચ્છિલાભિષ્યન્દિનવાન્ન- પિષ્ટપૃથુકસ્થૂલભક્ષ્યષ્કુલ્યામક્ષીરકીલાટમોરટકૂચી- કાતક્રપિણ્ડકપિયૂષેક્ષુરસફાણિતગુડાનૂપપિશિતમોચ- ખર્જૂરભવ્યનાલિકેલનિશામ્બુપાનાત્યમ્બુપાનાતિસન્ત- ર્પણભુક્તમાત્રદિવાસ્વપ્નકાલાતિસ્વપ્નકાયવાડ્મનો- વ્યાપારાનારમ્ભાનુપધાનશયનાવશ્યાયહર્ષચ્છર્દિવિધાત- વિરેચનાદ્યયોગદિભિઃ શિશિરવસન્તપૂર્વાહ્ણપ્રદોષભુક્ત- માત્રેષુ ચ શ્લેષ્મા|| ૨૬||
Adhikarana saMsargajagadoShaprakopahetuH (27) · Śloka 27
દ્વયસંસર્ગાત્ સંસર્ગઃ||૨૭||
View original
द्वयसंसर्गात् संसर्गः||२७||
યસ્યોભયકોપલક્ષણસ્ય ચ સંસર્ગાન્મિશ્રીભાવાદ્યથાસ્વં સંસર્ગઃ કુપ્યતિ|| ૨૭||
Adhikarana sannipAtaprakopakAraNAni (28) · Śloka 28
સર્વેષાં તુ મિશ્રીભાવાત્તથાઽધ્યશનસમશનવિષમાશન- વિરુદ્ધાશનસઙ્કીર્ણાશનવ્યાપન્નામ્બુમદ્યમન્દકદધિયાવક- યવસુરાપિણ્યાકામમૂલકસર્ષશુષ્કશાકવલ્લૂરકૃશ- પિશિતલકુચામફલમૃત્તિકાભ્યવહારાન્નપરિવર્ત્તર્ત્તુવ્યા- પદસાત્મ્યોઉષધિગન્ધઘ્રાણવિષપિટકાવિષગરાભ્યવહારા- નાર્ત્તવદુર્દિનગ્રહપીડાગ્રહાવેશપુરોવાતપર્વતોપશ્લેષરસા- યનસ્નેહસ્વેદવિરેચનાદિ મિથ્યાયોગેભ્યઃ પાપાનાં ચ કર્મ- ણામભ્યાસાત્પૂર્વં કૃતાનાઞ્ચ પરિણામાત્સ્ત્રીણાં વિષમ- પ્રસવાત્પ્રસૂતાનાઞ્ચ મિથ્યોપચારાત્ સન્નિપાતઃ||૨૮||
View original
सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाऽध्यशनसमशनविषमाशन- विरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावक- यवसुरापिण्याकाममूलकसर्षशुष्कशाकवल्लूरकृश- पिशितलकुचामफ़लमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्त्तर्त्तुव्या- पदसात्म्योउषधिगन्धघ्राणविषपिटकाविषगराभ्यवहारा- नार्त्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसा- यनस्नेहस्वेदविरेचनादि मिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्म- णामभ्यासात्पूर्वं कृतानाञ्च परिणामात्स्त्रीणां विषम- प्रसवात्प्रसूतानाञ्च मिथ्योपचारात् सन्निपातः||२८||
એવં સર્વેષાંસર્વદોષપ્રકોપહેતૂનાં મિશ્રીભાવાદધ્યશનાતિભિશ્ચ સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| અધ્યશનાદીનાં લક્ષણાન્યુક્તાનિ (અષ્તાઙ્ગસંગ્રહ-૮.૩૩-૩૪, ૭.૪૫)| સઙ્કીર્ણાશનં નાનાજાતીયોજનમ્| વ્યાપન્નશબ્દેન વિકૃતપર્યાણેયામ્બુમદ્યયોઃ સમ્બન્ધઃ| મન્દકમજાતં દધિ| યવસુરા સુરાવિશેષઃ| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| અન્નપરિવર્તો દેશાદિહેતુકોઽન્નવિનિમયઃ| ઋતુવ્યાપત્કાલે હીનયોગમિથ્યાયોગાતિયોગાઃ| વિષપિતકા વિષહેતુકાસ્તથોક્તાઃ| ગરો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ ( ઉ૦ ૪૦ )| અનાર્ત્તવદુર્દિનમત્ર યદ્વર્ષા હેમન્તે તદાર્ત્તવમ્| અન્યથા દુર્દિનમનાર્ત્તવમ્| ગ્રહૈઃ સૂર્ય્યાદિભિર્જન્મરાશેઃ પીડનમ્| અથવા ગ્રહણાં દેવદાનવાદિભેદાનામષ્ટાદશાનાં સમ્બન્ધઃ શરીરે| રસાયનાદીનાં મિથ્યાયોગેન સમ્બન્ધઃ| પૂર્વજન્મકૃતાનાં ચ પાપાનાં કર્મણાં પરિણામાદિતિ|| ૨૮||
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (29) · Śloka 1
ઇતિ સામાન્યતઃ સર્વેષુ રોગેષુ દોષપ્રકોપહેતુરુક્ત ઇતિ||૧||
View original
इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति||१||
ઇતિ સામાન્યેન સર્વેષુ રોગેષુ યે કારણભૂતા દોષાસ્તેષાં પ્રકોપહેતુરુક્તઃ| એભિર્હિ કારણૈર્નાનાવિધવિશેષવિશિષ્ટૈરનન્તરપ્રદર્શિતસમ્પ્રાપ્તિપ્રકારવિશેષસહસ્ત્રૈઃ પ્રકુપિતાસ્ત્રયોઽપિ વાતાદયો દોષાઃ સઙ્ખયાતીતાન્ વિકારાનભિનિર્વર્ત્તયન્તિ|| ૨૯||
Adhikarana doShANAM dehe prasaraH (30) · Śloka 2
ભવન્તિ ચાત્ર પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગાધિષ્ઠાનગામિનીઃ|
રસાયનીઃ પ્રપ્રદ્યાઽઽશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે||૨||
View original
भवन्ति चात्र प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः|
रसायनीः प्रप्रद्याऽऽशु दोषा देहे विकुर्वते||२||
ભવન્તિ ચાત્રેતિ શ્લોકસમુદાયૈરુપપાદતીતિ| અનેન પ્રકારેણ પ્રતિ રોગં ક્રુદ્ધા દોષા આશુ દેહે વિકુર્વતે| કિં કૃત્વા ? આહરોગાધિષ્ઠાનગામિનીઃ રસાયનીઃ પ્રપદ્ય રસાયન્યો રસવાહિન્યો ધમન્યઃ સિરાઃ| રોગસ્યાધિષ્ઠાનં સ્થાનં યતો રોગઃ પ્રભવતિ| તત્ર યા રસાયન્યો ગચ્છન્તિ તાઃ પ્રપદ્ય તમેવ રોગં કુર્વતે| યથા બસ્તિગામિનીઃ કૃચ્છ્રમેહોઉ| એવં સર્વત્ર સર્વરોગસાધારણવસ્તુકથનમિતિ|| ૩૦||
Adhikarana AdAnAdinakShatreShu jAtasya vyAdheH kleshakArakatvaM mArakatvaM vA (31) · Śloka 31
આદાનજન્મનિધનપ્રત્યરાખ્યવિપત્કરે|
નક્ષત્રે વ્યાધિરુત્પન્નઃ ક્લેશાય મરણાય વા||૩૧||
View original
आदानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे|
नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा||३१||
પ્રસઙ્ગેનેદમુચ્યતે| અસ્મિન્ નક્ષત્રે ચન્દ્રમસા યુક્તે યઃ કશ્ચિદ્વ્યાધિરુત્પન્નઃ સ એવં ભવતીતિ| આદાનમિતિ| આદાનં નક્ષત્રં યેન વ્યાધિતો ગર્ભે સમ્ભૂતઃ| જન્મનક્ષત્રં યેન પ્રજાતઃ| નિધનં જન્મતઃ સપ્તમમ્| પ્રત્યરં પઞ્ચમમ્| વિપત્કરં તૃતીયમ્| સુબોધમન્યત્|| ૩૧||
Adhikarana nakShatrAnurodhena jvarasya prashamaH mArakatvaM vA (32-33) · Śloka 33
જ્વરરસ્તુ જાતઃ ષડ્રાત્રાદશ્વિનીષુ નિવર્ત્તતે|
ભરણીષુ તુ પઞ્ચહાત્સપ્તાહાત્કૃત્તિકાસુ તુ|
ત્રિઃ સપ્તરાત્રાદ્થવારોહિણ્યામષ્ટરાત્રતઃ|
એકાદશાદ્વા દિવસાન્મૃગે ષણ્ણવરાત્રયોઃ|
પઞ્ચાહાન્મૃત્યુરાર્દ્રાયાં ત્રિપક્ષે સંશયોઽથ વા|
પુનર્વસોઉ પ્રવૃત્તસ્તુ જ્વરોઽપૈતિ ત્રયોદશાત્|
દિવસાત્સપ્તવિંશાદ્વા દ્વયહાત્સપ્તાહતોઽથ વા|
પુષ્યેશ્લેષાસુ મરણં ચિરેણાઽપિ મઘાસુ તુ|
અવશ્યં સ્વાસ્થ્યમાપ્નોતિ દ્વાદશાહાન્મૃતો ન ચેત્|
ફાલ્ગુન્યોઃ પૂર્વયોર્મ્રુત્યુરન્યયોશ્ચ દિનેઽષ્ટમે|
નવમેઽહ્નેકવિંશે વા જ્વરઃ સૌમ્યત્વમૃચ્છતિ|
હસ્તેન સપ્તમે શાન્તિશ્ચિત્રામાયમષ્ટમેઽથ વા|
પુનશ્ચિત્રાગમે સ્વાતોઉ દશાહાદથવા ત્રિભિઃ|
પક્ષૈર્મૃત્યું વિશાખાસુ દ્વાવિંશેઽહનિ નિર્દિશેત્|
નવમેઽહ્નિ ન ચેચ્છાન્તિમેત્રે મૃત્યુસ્તતઃ પરમ્|
જ્યેષ્ઠાયાં પઞ્ચમે મૃત્યુરૂર્ધ્વં વા દ્વાદશાત્સુખમ્|
સ્વાસ્થ્યં દશાહાન્મુલે તુ ત્રિસપ્તાહેઽથવા ગતે|
પૂર્વાષાઢાસુ નવમે તતોઽન્યાસુ તુ માસતઃ|
અષ્ટાભિરથવા માસૈર્નવભિર્વા ભવેચ્છિવમ્|
આજ્યેષ્ઠાહાદ્ધનિષ્ઠાસુ દ્વાદશાદ્વારુણેષુ તુ|
ષડહે દ્વાદશાહે વા મૃત્યુર્ભાદ્રપદાસુ તુ|
ઉત્તરાસુ ત્રિસપ્તાહાત્ પ્રશમો રેવતીષુ ચ|
ચતુરાત્રેઽષ્ટરાત્રે વા ક્ષેમમિત્યાઽઽહ ગૌતમઃ||૩૨||
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતોઉ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને સર્વરોગનિદાનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૩૩||
View original
ज्वररस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्त्तते|
भरणीषु तु पञ्चहात्सप्ताहात्कृत्तिकासु तु|
त्रिः सप्तरात्राद्थवारोहिण्यामष्टरात्रतः|
एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः|
पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथ वा|
पुनर्वसोउ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्|
दिवसात्सप्तविंशाद्वा द्वयहात्सप्ताहतोऽथ वा|
पुष्येश्लेषासु मरणं चिरेणाऽपि मघासु तु|
अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्|
फ़ाल्गुन्योः पूर्वयोर्म्रुत्युरन्ययोश्च दिनेऽष्टमे|
नवमेऽह्नेकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति|
हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रामायमष्टमेऽथ वा|
पुनश्चित्रागमे स्वातोउ दशाहादथवा त्रिभिः|
पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्|
नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिमेत्रे मृत्युस्ततः परम्|
ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात्सुखम्|
स्वास्थ्यं दशाहान्मुले तु त्रिसप्ताहेऽथवा गते|
पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः|
अष्टाभिरथवा मासैर्नवभिर्वा भवेच्छिवम्|
आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु|
षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु|
उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च|
चतुरात्रेऽष्टरात्रे वा क्षेममित्याऽऽह गौतमः||३२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने सर्वरोगनिदानंनाम प्रथमोऽध्यायः||३३||
શ્રવણં કથં નોદ્દિષ્તમિતિ ન વિદ્મઃ| દારુવાહિસ્તુ પઠતિ કૃત્તિકાશ્રવણો હસ્તઃ પુષ્યશ્ચ દશરાત્રિકા| ઇતિ| મૃગો યાવત્તાવન્નિવર્ત્તતે| પુષ્યે દિવસાત્ સપ્તવિંશાદૂર્ધ્વં દ્વયહાત્ સપ્તાહતોઽથવા| શ્લેષાસ્વાશ્લેષાસુ ચિરેણાપિ મરણમ્| મઘાસુ તુ દ્વાદશાહાન્ન મૃત્યઃ તતોઽવશ્યં સ્વાસ્થ્યમાપ્નોતિ| પૂર્વયોઃ ફાલ્ગુબ્યોરન્યયોરુત્તરયોશ્ચાષ્તમે દિને મૃત્યુઃ| હસ્તેન જાતો જ્વરો નવમેઽહ્નયેકવિંશે વા સૌમ્યત્વમૃચ્છતિ| ચિત્રાયાં જાતઃ સપ્તમે વાષ્ટમે વા શાન્તિમૃચ્છતિ| અથવા દશાહાદથવા ત્રિભિઃ પક્ષૈઃ| વિશાખાસુ જાતે જ્વરે દ્વાવિંશેઽહનિ મૃત્યું નિર્દિશેત્| મૈત્રોઽઽનુરાધા| તસ્યાં યદિ નવમેઽપ્યશાન્તિઃ તતો વિજ્ઞેયમ્| ઇત્યાહ ગોઉતમ ઇત્યનેન એતદ્ દર્શયતિયથા ગૌતમસ્તાવદેવં વેત્તિ| વયં પુનરવશ્યં વસ્તુનો નિશ્ચયં નિધિગચ્છામ ઇતિ|| ૩૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ