Adhikarana atha sarvaroganidAnaM nAma prathamo~adhyAyaH| pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ સર્વરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ઇહ કૃતયુગે વિગતરાગદ્વેષાદિદ્વન્દ્વા જિતલો ભક્રોધશ્રમ ક્લમાલસ્યભયા નિષ્પરિગ્રહાઃ પુરુશઃઆ બભૂવુઃ| તેષાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણસમુદાયાદચિન્ત્યરસવીર્ય્યા દિસમુદિતાનિ સસ્યાન્યોષધયશ્ચાસન્| તે તાનિ જિતેન્દ્રયત્વાત્ કાલે માત્રયા ચોપયુઞ્જાનાઃ સત્યાર્જવાનૃશંસ્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસદૃશતેજસો રુપાકૃતિપ્રમાણપ્રસાદોપચયસંહનનસત્વસારસમ્પન્ના દીર્ઘાયુષો નીરુજ્શ્ચ બભૂવુઃ||૨||
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः| तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्| ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRutayugApagame rogasambhavakAraNam (3) · Śloka 3
ભ્રશ્યતિ તુ કૃતયુગે યુગસ્વભાવાત્ ક્રમેણ પરિહીય માણસર્વગુણેષુ પૃથિવ્યાદિષુ શરીરેષુ ચ ધર્માતિક્રમા પુરુષેષ્વવશ્યમ્ભાવિનો નિરપેક્ષરૂક્ષાભિરુપેક્ષિતા દેવતા ભિર્જ્વરાદયઃ પ્રાદુરભૂવન્નિતિ સર્વરોગાણાં સામાન્યતઃ સમ્ભવઃ||૩||
भ्रश्यति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीय माणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमा पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवता भिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ઇહ કૃતયુગે વિગતરાગદ્વેષાદિદ્વન્દ્વા જિતલો ભક્રોધશ્રમ ક્લમાલસ્યભયા નિષ્પરિગ્રહાઃ પુરુશઃઆ બભૂવુઃ| તેષાં પુણ્યબલેન પૃથિવ્યાદીનાં સર્વગુણસમુદાયાદચિન્ત્યરસવીર્ય્યા દિસમુદિતાનિ સસ્યાન્યોષધયશ્ચાસન્| તે તાનિ જિતેન્દ્રયત્વાત્ કાલે માત્રયા ચોપયુઞ્જાનાઃ સત્યાર્જવાનૃશંસ્યાદિગુણયોગાચ્ચ સુરસદૃશતેજસો રુપાકૃતિપ્રમાણપ્રસાદોપચયસંહનનસત્વસારસમ્પન્ના દીર્ઘાયુષો નીરુજ્શ્ચ બભૂવુઃ||૨||
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः| तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्| ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarotpattI rUpa~jca (4) · Śloka 4
જ્વરસ્તુ સ્થાણુશાપાત્ પ્રાચેતસત્વમુપાગતસ્ય પ્રાજાપતેઃ ક્રતોઉ ભાગમપરિકલ્પયેતસ્તાદ્વિનાશાર્થં પર્વજન્માવમાનિ તયા રુદ્રાણ્યા પ્રેરિતસ્ય પશુપતેર્દિવ્યમબ્દસહસ્ત્રં પરિ- રક્ષિતવતઃ ક્રોધમિતિચિરકાલસમ્ભૃતો વ્રતાન્તે રોષાગ્નિઃ કિઙ્કરરૂપેણ કિલપિણ્ડિતમૂર્ત્તિર્વીરભદ્રનામા ભસ્મપ્રહર- ણસ્ત્રિશિરોઽભિબાહુપાદઃ પિઙ્ગલલોચનો દંષ્ટ્રી શઙ્કુકર્ણઃ કૃષ્ણતનુરુત્તમાઙ્ગાન્નિશ્ચાચાર||૪||
ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्राजापतेः क्रतोउ भागमपरिकल्पयेतस्ताद्विनाशार्थं पर्वजन्मावमानि तया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्त्रं परि- रक्षितवतः क्रोधमितिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किलपिण्डितमूर्त्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहर- णस्त्रिशिरोऽभिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चाचार||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasya shivaM prati gamanam (5) · Śloka 5
સ દેવીવિનિર્મિતયા સહ ભદ્રકાલ્યા પ્રતિરોમકૂપમ- ભિનિઃ સૃતૈર્વિવિધવિકૃતાકૃતિભિરનન્તૈર્ભયાનકવાક્ય- ક્રિયાવપુર્ભિરનુચરૈઃ પરિવૃતશ્છતુર્યુગાન્તકરકાલામ્ભોદ- સહસ્રનિનદોઽનુનાદયન્ રોદસી જ્વાલાગર્ભેણ પરીતઃ કલકલારાવેણ મહાભૂતસમ્પ્લવકારિણા વિધાય દાનવબધમશ્વમેધાધ્વરવિધ્વંસનં ચ પ્રાઞ્જલિર્વિજ્ઞાપયામાસ શિવમ્||૫||
स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपम- भिनिः सृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्य- क्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्छतुर्युगान्तकरकालाम्भोद- सहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasya shivaM prati vij~japtiH (3) · Śloka 3
શિવીભૂતોઽસિ દેવ-દેવ| દેવૈઃ પિતામહપ્રભૃતિભિર્જગતઃ પિત્રા ચ ધાત્રાઽભિષ્ટૂયમાનઃ| સમ્પ્રત્યહં કિં કરવાણીતિ ?||૩||
शिवीभूतोऽसि देव-देव| देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिष्टूयमानः| सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ?||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shivasyA~a~aj~jA (6) · Śloka 6
તં શૂલી ક્રોધમાદિદેશ| યસ્માત્ ત્રિદશૈરપ્યજય્ય! મત્ક્રોધ! વ્રતવિઘ્નં ચકીષુર્દૈત્યસૈન્યં દક્ષો દક્ષહવ્યઞ્ચ ત્વયા જીર્ણમતો જગતોઽસ્ય સસ્થાવરસ્ય જ્વરયિતા| જ્વરો ભવાન્ ભવતુ| ત્વં હિ સર્વરોગાણાં પ્રથમઃ પ્રવરો જન્મમરણેષુ તમોમયતયા મહામોહઃ પ્રાગ્જન્મનો વિસ્મારયિતાઽપચારાન્તરેષુ ચોષ્મા- યમાણત્વાત્ સન્તાપાત્મા દ્વયેષ્વપિ ધ્રુવો જ્વરો ભવેતિ||૬||
तं शूली क्रोधमादिदेश| यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य! मत्क्रोध! व्रतविघ्नं चकीषुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यञ्च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता| ज्वरो भवान् भवतु| त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयिताऽपचारान्तरेषु चोष्मा- यमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvarasya sarvatovicaraNaM nAmAni ca (2) · Śloka 2
સોઽયમેવમુમાપતિનાઽનુગૃહીતો નાનાનામભિઃ સર્વતો- ઽનુભુવિ વિચરતિ| તદ્યથા-પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કુક્કુરેષ્વિન્દ્રમદો જલજેષુ જ્યોતિરોષ- ધીષુ ચૂર્ણકોધાન્યેષ્વપ્સુ નીલિકા ભૂમાવુષરો મનુષ્યેષુ જ્વર ઇતિ||૨||
सोऽयमेवमुमापतिनाऽनुगृहीतो नानानामभिः सर्वतो- ऽनुभुवि विचरति| तद्यथा-पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोष- धीषु चूर्णकोधान्येष्वप्सु नीलिका भूमावुषरो मनुष्येषु ज्वर इति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jvareNa saha jAtA rogAH, raktapittagulmAdisambhavaprakArAdi ca (7) · Śloka 7
તત્સહજાશ્છારોકાઙ્ગમર્દશિરોવ્યથાભ્રમક્લમગ્લાનિતૃષ્ણા- સન્તાપાદયઃ| તત્સન્તાપાચ્ચ રક્તપિત્તમ્| તત્રૈવ ચ યજ્ઞે ક્રોધભયાભિભૂતાનાં પરિતો વિદ્ર્વતાં લઙ્ઘનપ્લવના- દ્યૈર્દેહવિક્ષોભણૈર્ગુલ્મવિદ્રધિવૃદ્ધિજઠરાદયો હૈઃપ્રાશા- ન્મેહકુષ્ઠાર્શઃ શોફાતીસારાદયો ભયોત્રાસશોકાશુચિ- સંસ્પર્શૈરુન્માદાપસ્મારગ્રહાદયો રોહિણ્યતિપ્રસઙ્ગાચ્છેષદુહિ- ત્રસમ્ભોગકૃતાશ્છ પ્રજાપતિક્રોધાન્નક્ષત્રરાજસ્ય રાજયક્ષ્મા તત્સહોદ્ભવાશ્છ કાસશ્વાસાદયઃ| સોઽપિ હિ ન વિના જ્વરેણાનુબધ્નાતીતિ સકલોઽપિ રોગગ્રામો જ્વરપૂર્વકો જ્વરશબ્દવાચ્યો વા||૭||
तत्सहजाश्छारोकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णा- सन्तापादयः| तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्| तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्र्वतां लङ्घनप्लवना- द्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो हैःप्राशा- न्मेहकुष्ठार्शः शोफातीसारादयो भयोत्रासशोकाशुचि- संस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहि- त्रसम्भोगकृताश्छ प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्छ कासश्वासादयः| सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogoparyAyAH tannishcyApAyAshca (8) · Śloka 8
જ્વરસ્તમો વિકાર આતઙ્કઃ પાપ્મા ગદો વ્યાધિરાબાધો દુઃખમામયો યક્ષ્મા રોગ ઇત્યનર્થાન્તરં| તત્ર રુજતીતિ રોગઃ| તસ્યોપલબ્ધિનિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિ- ભિઃ||૮||
ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरं| तत्र रुजतीति रोगः| तस्योपलब्धिनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्ति- भिः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogANAM sAmAnyakAraNam (9) · Śloka 9
તત્ર નિદાનં વાય્વાદિપ્રકોપઃ| તસ્ય પુનરહિતાહારવિહાર- સેવા||૯||
तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः| तस्य पुनरहिताहारविहार- सेवा||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnaparyAyAH (10) · Śloka 10
નિદાનપર્ય્યાયાસ્તુ હેતુર્નિમિત્તમાયતનં કારકઃ કર્ત્તા કારણં પ્રત્યયઃ સમુત્તાનં મૂલં યોનિરિતિ||૧૦||
निदानपर्य्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्तानं मूलं योनिरिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pUrvarUpanirUpaNam (11) · Śloka 11
પૂર્વરૂપં નામ યેન ભાવિવ્યાધિવિશેષો વિજ્ઞાયતે ન તુ દોષવિશેષઃ| તદ્ધ્યુત્પત્સ્યમાનસ્ય વ્યાધેરલ્પત્વાદવ્યક્તં રૂપમ્||૧૧||
पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः| तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpanirUpaNam (12) · Śloka 12
સ્પષ્ટં પુના રૂપમ્||૧૨||
स्पष्टं पुना रूपम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUpaparyAyAH (13) · Śloka 13
તસ્ય શબ્દાન્તરાણિ લિઙ્ગમાકૃતિર્લક્ષણં ચિહ્નં સંસ્થાનં વ્યઞ્જનમિતિ||૧૩||
तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upashayAnupashayanirUpaNam (14) · Śloka 14
ઉપશયો હેતુવ્યાધિવિપરીતૈર્વિપરીતાર્થકારિભિશ્છોઉષધા- હારવિહારૈઃ સુખાનુબન્ધઃ| સ હિ વ્યાધિસાત્મ્યસંજ્ઞઃ| તદ્વિપરીતોઽનુપશયઃ| એતેન દેશકાલોઉ વ્યાખ્યાતોઉ||૧૪||
उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्छोउषधा- हारविहारैः सुखानुबन्धः| स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः| तद्विपरीतोऽनुपशयः| एतेन देशकालोउ व्याख्यातोउ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samprAptivivaraNam (15) · Śloka 1
સમ્પ્રાપ્તિઃ પુનરેવંદુષ્ટો દોષસ્તેન ચૈવમારબ્ધો વ્યાધિઃ||૧||
सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samprApteH paryAyAH (16) · Śloka 16
તત્પર્યાયા જાતિરાગતિર્નિવૃત્તિર્નિષ્પત્તિરિતિ||૧૬||
तत्पर्याया जातिरागतिर्निवृत्तिर्निष्पत्तिरिति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samprApterbhedAH (17) · Śloka 17
સા સઙ્ખયાવિકલ્પપ્રાધાન્યબલકાલવિશેષૈર્ભિદ્યતે||૧૭||
सा सङ्खयाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sa~gkhyAvyAkhyA (18) · Śloka 18
તત્ર સઙ્ખયા તાવદષ્ટોઉ જ્વરાસ્ત્રિવિધં રક્તપિત્તં પઞ્ચ કાસા ઇતિ||૧૮||
तत्र सङ्खया तावदष्टोउ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikalpavivaraNam (19) · Śloka 19
વિકલ્પઃ સમવેતાનાં દોષાણામંશાંશિકલ્પના||૧૯||
विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशिकल्पना||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAdhAnyasya nirUpaNam (20) · Śloka 1
પ્રાધાન્યં વ્યાધીનામનુબન્ધ્યનુબન્ધકભેદાત્તરતમયોગાદ્વા||૧||
प्राधान्यं व्याधीनामनुबन्ध्यनुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balanirUpaNam (21) · Śloka 21
દોષાણાં બલાબલવિશેષો હેત્વાદિકાર્ત્સ્ન્યાઽવયવિભાવનયા||૨૧||
दोषाणां बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्याऽवयविभावनया||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlavivaraNam (22) · Śloka 22
કાલવિશેષઃ પુનર્દોષાણામૃત્વરહોરાત્ર્યાહારસમયનિયતઃ પ્રકોપ ઇતિ||૨૨||
कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वरहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasaMhAraH (23) · Śloka 23
એતાવતૈવ સમાસતઃ કથિતો નિદાનાર્થઃ| વિસ્તરેણ તુ યથાસ્વં પ્રતિરોગમુપદેક્ષ્યતે||૨૩||
एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः| विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasya prakopakAraNAni (24) · Śloka 24
અથ તિક્તકટુકકષાયરૂક્ષલઘુશીતવિષ્ટમ્ભિવિરૂઢ- કતૃણધન્યકલાયચણકકરીરતુમ્બકાલિઙ્ગચિર્ભિટબિસ- શાલૂકજામ્બવતિન્દુકહીનશુષ્કપ્રમિતતૃષિતાશનક્ષુધિ- તામ્બુપાનાઽસૃક્ક્ષયવિરેચનાદિકર્માતિયોગવેગવિધા- રણોદીરણરાત્રિજાગરણપ્રવાતવ્યવાયવ્યાયામબલબદ્યુદ્ધ- નિગ્રહાતિખચાપકર્ષણાઽત્યુચ્ચવિષમલઙ્ઘનાઽધ્વાઽધ્ય- યનધાવનસલિલતરણાભિદ્યાતદભ્યગોવાજિગજનિગ્રહાઽશ્મ- શિલાલોહકાષ્ઠોત્ક્ષેપવિક્ષેપભ્રમણચાલનગાઢોચ્છાદન- પરાઘાતનાદિસાહસભયશોકોત્કણ્ઠાદિભિરતિસેવિતૈર્ગ્રીષ્મ- વર્ષાઽપરાહ્ણપરરાત્રાઽઽહારપરિણામાન્તેષુ ચ વાયુઃ પ્રકોપ- માપદ્યતે||૨૪||
अथ तिक्तकटुककषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढ- कतृणधन्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिस- शालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधि- ताम्बुपानाऽसृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधा- रणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायव्यायामबलबद्युद्ध- निग्रहातिखचापकर्षणाऽत्युच्चविषमलङ्घनाऽध्वाऽध्य- यनधावनसलिलतरणाभिद्यातदभ्यगोवाजिगजनिग्रहाऽश्म- शिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादन- पराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्म- वर्षाऽपराह्णपररात्राऽऽहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोप- मापद्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasa prakopakAraNAni (25) · Śloka 25
કટ્વમ્લલવણક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણવિદાહિશુજ્તશાણ્ડાકીમદ્ય- મૂત્રમસ્તુદધિધાન્યામ્લતૈલકુલત્થમાષનિષ્પાવતિલાન્ન- કટ્વરકુઠેરકાદિવર્ગામામ્રાતકામ્લીકાપીલુભલ્લાત- કાસ્થિલાઙ્ગલિકામરચિતપાગ્નિરજોધૂમક્રોધેર્ષ્યાઽજીર્ણ- મૈથુનોપગમનાદિભિર્વર્ષાશરન્મધ્યન્દિનાર્ધરાત્રાહારવિદાહ- કાલેષુ ચ પિત્તમ્||૨૫||
कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुज्तशाण्डाकीमद्य- मूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्न- कट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लात- कास्थिलाङ्गलिकामरचितपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याऽजीर्ण- मैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाह- कालेषु च पित्तम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphaprakopakAraNAni (26) · Śloka 26
મધુરામ્લલવણસ્નિગ્ધગુરુશીતપિચ્છિલાભિષ્યન્દિનવાન્ન- પિષ્ટપૃથુકસ્થૂલભક્ષ્યષ્કુલ્યામક્ષીરકીલાટમોરટકૂચી- કાતક્રપિણ્ડકપિયૂષેક્ષુરસફાણિતગુડાનૂપપિશિતમોચ- ખર્જૂરભવ્યનાલિકેલનિશામ્બુપાનાત્યમ્બુપાનાતિસન્ત- ર્પણભુક્તમાત્રદિવાસ્વપ્નકાલાતિસ્વપ્નકાયવાડ્મનો- વ્યાપારાનારમ્ભાનુપધાનશયનાવશ્યાયહર્ષચ્છર્દિવિધાત- વિરેચનાદ્યયોગદિભિઃ શિશિરવસન્તપૂર્વાહ્ણપ્રદોષભુક્ત- માત્રેષુ ચ શ્લેષ્મા||૨૬||
मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दिनवान्न- पिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूची- कातक्रपिण्डकपियूषेक्षुरसफ़ाणितगुडानूपपिशितमोच- खर्जूरभव्यनालिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्त- र्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाड्मनो- व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छर्दिविधात- विरेचनाद्ययोगदिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्त- मात्रेषु च श्लेष्मा||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargajagadoShaprakopahetuH (27) · Śloka 27
દ્વયસંસર્ગાત્ સંસર્ગઃ||૨૭||
द्वयसंसर्गात् संसर्गः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtaprakopakAraNAni (28) · Śloka 28
સર્વેષાં તુ મિશ્રીભાવાત્તથાઽધ્યશનસમશનવિષમાશન- વિરુદ્ધાશનસઙ્કીર્ણાશનવ્યાપન્નામ્બુમદ્યમન્દકદધિયાવક- યવસુરાપિણ્યાકામમૂલકસર્ષશુષ્કશાકવલ્લૂરકૃશ- પિશિતલકુચામફલમૃત્તિકાભ્યવહારાન્નપરિવર્ત્તર્ત્તુવ્યા- પદસાત્મ્યોઉષધિગન્ધઘ્રાણવિષપિટકાવિષગરાભ્યવહારા- નાર્ત્તવદુર્દિનગ્રહપીડાગ્રહાવેશપુરોવાતપર્વતોપશ્લેષરસા- યનસ્નેહસ્વેદવિરેચનાદિ મિથ્યાયોગેભ્યઃ પાપાનાં ચ કર્મ- ણામભ્યાસાત્પૂર્વં કૃતાનાઞ્ચ પરિણામાત્સ્ત્રીણાં વિષમ- પ્રસવાત્પ્રસૂતાનાઞ્ચ મિથ્યોપચારાત્ સન્નિપાતઃ||૨૮||
सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाऽध्यशनसमशनविषमाशन- विरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावक- यवसुरापिण्याकाममूलकसर्षशुष्कशाकवल्लूरकृश- पिशितलकुचामफ़लमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्त्तर्त्तुव्या- पदसात्म्योउषधिगन्धघ्राणविषपिटकाविषगराभ्यवहारा- नार्त्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसा- यनस्नेहस्वेदविरेचनादि मिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्म- णामभ्यासात्पूर्वं कृतानाञ्च परिणामात्स्त्रीणां विषम- प्रसवात्प्रसूतानाञ्च मिथ्योपचारात् सन्निपातः||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (29) · Śloka 1
ઇતિ સામાન્યતઃ સર્વેષુ રોગેષુ દોષપ્રકોપહેતુરુક્ત ઇતિ||૧||
इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM dehe prasaraH (30) · Śloka 2
ભવન્તિ ચાત્ર પ્રતિરોગમિતિ ક્રુદ્ધા રોગાધિષ્ઠાનગામિનીઃ| રસાયનીઃ પ્રપ્રદ્યાઽઽશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે||૨||
भवन्ति चात्र प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः| रसायनीः प्रप्रद्याऽऽशु दोषा देहे विकुर्वते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AdAnAdinakShatreShu jAtasya vyAdheH kleshakArakatvaM mArakatvaM vA (31) · Śloka 31
આદાનજન્મનિધનપ્રત્યરાખ્યવિપત્કરે| નક્ષત્રે વ્યાધિરુત્પન્નઃ ક્લેશાય મરણાય વા||૩૧||
आदानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे| नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nakShatrAnurodhena jvarasya prashamaH mArakatvaM vA (32-33) · Śloka 33
જ્વરરસ્તુ જાતઃ ષડ્રાત્રાદશ્વિનીષુ નિવર્ત્તતે| ભરણીષુ તુ પઞ્ચહાત્સપ્તાહાત્કૃત્તિકાસુ તુ| ત્રિઃ સપ્તરાત્રાદ્થવારોહિણ્યામષ્ટરાત્રતઃ| એકાદશાદ્વા દિવસાન્મૃગે ષણ્ણવરાત્રયોઃ| પઞ્ચાહાન્મૃત્યુરાર્દ્રાયાં ત્રિપક્ષે સંશયોઽથ વા| પુનર્વસોઉ પ્રવૃત્તસ્તુ જ્વરોઽપૈતિ ત્રયોદશાત્| દિવસાત્સપ્તવિંશાદ્વા દ્વયહાત્સપ્તાહતોઽથ વા| પુષ્યેશ્લેષાસુ મરણં ચિરેણાઽપિ મઘાસુ તુ| અવશ્યં સ્વાસ્થ્યમાપ્નોતિ દ્વાદશાહાન્મૃતો ન ચેત્| ફાલ્ગુન્યોઃ પૂર્વયોર્મ્રુત્યુરન્યયોશ્ચ દિનેઽષ્ટમે| નવમેઽહ્નેકવિંશે વા જ્વરઃ સૌમ્યત્વમૃચ્છતિ| હસ્તેન સપ્તમે શાન્તિશ્ચિત્રામાયમષ્ટમેઽથ વા| પુનશ્ચિત્રાગમે સ્વાતોઉ દશાહાદથવા ત્રિભિઃ| પક્ષૈર્મૃત્યું વિશાખાસુ દ્વાવિંશેઽહનિ નિર્દિશેત્| નવમેઽહ્નિ ન ચેચ્છાન્તિમેત્રે મૃત્યુસ્તતઃ પરમ્| જ્યેષ્ઠાયાં પઞ્ચમે મૃત્યુરૂર્ધ્વં વા દ્વાદશાત્સુખમ્| સ્વાસ્થ્યં દશાહાન્મુલે તુ ત્રિસપ્તાહેઽથવા ગતે| પૂર્વાષાઢાસુ નવમે તતોઽન્યાસુ તુ માસતઃ| અષ્ટાભિરથવા માસૈર્નવભિર્વા ભવેચ્છિવમ્| આજ્યેષ્ઠાહાદ્ધનિષ્ઠાસુ દ્વાદશાદ્વારુણેષુ તુ| ષડહે દ્વાદશાહે વા મૃત્યુર્ભાદ્રપદાસુ તુ| ઉત્તરાસુ ત્રિસપ્તાહાત્ પ્રશમો રેવતીષુ ચ| ચતુરાત્રેઽષ્ટરાત્રે વા ક્ષેમમિત્યાઽઽહ ગૌતમઃ||૩૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતોઉ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને સર્વરોગનિદાનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૩૩||
ज्वररस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्त्तते| भरणीषु तु पञ्चहात्सप्ताहात्कृत्तिकासु तु| त्रिः सप्तरात्राद्थवारोहिण्यामष्टरात्रतः| एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः| पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथ वा| पुनर्वसोउ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्| दिवसात्सप्तविंशाद्वा द्वयहात्सप्ताहतोऽथ वा| पुष्येश्लेषासु मरणं चिरेणाऽपि मघासु तु| अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्| फ़ाल्गुन्योः पूर्वयोर्म्रुत्युरन्ययोश्च दिनेऽष्टमे| नवमेऽह्नेकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति| हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रामायमष्टमेऽथ वा| पुनश्चित्रागमे स्वातोउ दशाहादथवा त्रिभिः| पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्| नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिमेत्रे मृत्युस्ततः परम्| ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात्सुखम्| स्वास्थ्यं दशाहान्मुले तु त्रिसप्ताहेऽथवा गते| पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः| अष्टाभिरथवा मासैर्नवभिर्वा भवेच्छिवम्| आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु| षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु| उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च| चतुरात्रेऽष्टरात्रे वा क्षेममित्याऽऽह गौतमः||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने सर्वरोगनिदानंनाम प्रथमोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon