Adhikarana atha sarvaroganidAnaM nAma prathamo~adhyAyaH| pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
View original
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਤੁਰਵਤ੍ਤਂ ਤੁ ਬਹ੍ਵਭਿਧੇਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਿਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਰੀਰਪਰਾਯਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਥਾਨੇ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਿਰ੍ਣੀਤਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਣਯਸ੍ਯਾਵਸਰਃ| ਤੇਸਾਞ੍ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਿਰ੍ਣਯੇਯਂ ਕ੍ਰਮਃ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਤੇਸਾਂ ਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਦਨੁਲਕ੍ਸਣਾਨਿ| ਏਤਾਵਤਾਚਾਧਿਗਤਸ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਅਤੋ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਤੀਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤੁ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਨਿਦਾਨਞ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਕਲਰੋਗਾਨੁਯਾਤਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰੋਗਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਂ ਨਿਰ੍ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸਕਲਰੋਗਵ੍ਯਾਪਕਨਿਦਾਨਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਰੋਗਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋਨੁਕ੍ਤਾਃ ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪੁਰਾ ਕਲ੍ਪੇ ਅਸਤਾਮ੍ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਪ੍ਰਤਿਲਮ੍ਭਹੇਤੁਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਕਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍|| ੧||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ਇਹ ਕਤਯੁਗੇ ਵਿਗਤਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾ ਜਿਤਲੋ ਭਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਰਮ ਕ੍ਲਮਾਲਸ੍ਯਭਯਾ ਨਿਸ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ਪੁਰੁਸ਼ਃਆ ਬਭੂਵੁਃ|
ਤੇਸਾਂ ਪੁਣ੍ਯਬਲੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮੁਦਾਯਾਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾ ਦਿਸਮੁਦਿਤਾਨਿ ਸਸ੍ਯਾਨ੍ਯੋਸਧਯਸ਼੍ਚਾਸਨ੍|
ਤੇ ਤਾਨਿ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਃ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਜਵਾਨਸ਼ਂਸ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਸੁਰਸਦਸ਼ਤੇਜਸੋ ਰੁਪਾਕਤਿਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਸਾਦੋਪਚਯਸਂਹਨਨਸਤ੍ਵਸਾਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਨੀਰੁਜ੍ਸ਼੍ਚ ਬਭੂਵੁਃ||੨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਮਨੁਸ੍ਯਲੋਕੇ| ਕਤਯੁਗੇ ਵਿਗਤਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਯੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾ ਯੇਸਾਂ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਜਿਤਾਨਿ ਲੋਭਸ਼੍ਰਮਾਦੀਨਿ ਯੇਨਿਸ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਚਾਰਿਣਃ| ਤਥਾਵਿਧਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਬਭੂਵੁਃ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਥਮਯੁਗੇਏ ਤੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਪੁਣ੍ਯਬਲੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣ ਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਧੇਤੋਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰ੍ਕ੍ਯਾਣ੍ਯਤਿਸ਼ਯਿਤਾਨਿ ਰਸਾਦੀਨਿ ਯੇਸਾਂ ਸਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੇ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੋਸਧੀਸ਼੍ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਸ੍ਤ ਦਾਸਤ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਸੁਰਸਮਾਨਤੇਜਸੋ ਰੂਪਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਨੀਰੁਜੋ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਬਭੂਵੁਃ| ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਮ੍| ਉਪਚਯੋ ਮਹਤ੍ਵਮ੍ ਸਂਹਨਨਂ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍| ਸਾਰਾਣਿ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ|| ੨||
Adhikarana kRutayugApagame rogasambhavakAraNam (3) · Śloka 3
ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ ਤੁ ਕਤਯੁਗੇ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਹੀਯ ਮਾਣਸਰ੍ਵਗੁਣੇਸੁ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚ ਧਰ੍ਮਾਤਿਕ੍ਰਮਾ ਪੁਰੁਸੇਸ੍ਵਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨੋ ਨਿਰਪੇਕ੍ਸਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ ਦੇਵਤਾ ਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਵਨ੍ਨਿਤਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਮ੍ਭਵਃ||੩||
View original
भ्रश्यति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीय माणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमा पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवता भिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः||३||
ਪੁਰਾ ਕਲ੍ਪੇ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਭੇਦੇਨ ਤਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ - ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੀਤਿ| ਤਤਃ ਕਤਯੁਗੇ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਵਨ੍| ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨਸਰ੍ਵਗੁਣੇਸੁ| ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਮਾਨਸਰ੍ਵਗੁਣੇਸੁ ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ? ਆਹ-ਧਰ੍ਮਾਤਿਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਭੀ ਰੂਕ੍ਸਾਭਿਸ਼੍ਚ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਭਿਰ੍ਦੇਵਤਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ ਅਵਿਹਿਤਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ|| ੩||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ਇਹ ਕਤਯੁਗੇ ਵਿਗਤਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾ ਜਿਤਲੋ ਭਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਰਮ ਕ੍ਲਮਾਲਸ੍ਯਭਯਾ ਨਿਸ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ਪੁਰੁਸ਼ਃਆ ਬਭੂਵੁਃ|
ਤੇਸਾਂ ਪੁਣ੍ਯਬਲੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮੁਦਾਯਾਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾ ਦਿਸਮੁਦਿਤਾਨਿ ਸਸ੍ਯਾਨ੍ਯੋਸਧਯਸ਼੍ਚਾਸਨ੍|
ਤੇ ਤਾਨਿ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਃ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਜਵਾਨਸ਼ਂਸ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਸੁਰਸਦਸ਼ਤੇਜਸੋ ਰੁਪਾਕਤਿਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਸਾਦੋਪਚਯਸਂਹਨਨਸਤ੍ਵਸਾਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਨੀਰੁਜ੍ਸ਼੍ਚ ਬਭੂਵੁਃ||੨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਮਨੁਸ੍ਯਲੋਕੇ| ਕਤਯੁਗੇ ਵਿਗਤਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਯੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾ ਯੇਸਾਂ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਜਿਤਾਨਿ ਲੋਭਸ਼੍ਰਮਾਦੀਨਿ ਯੇਨਿਸ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਚਾਰਿਣਃ| ਤਥਾਵਿਧਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਬਭੂਵੁਃ| ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਥਮਯੁਗੇਏ ਤੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਪੁਣ੍ਯਬਲੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣ ਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਧੇਤੋਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਯਤਰ੍ਕ੍ਯਾਣ੍ਯਤਿਸ਼ਯਿਤਾਨਿ ਰਸਾਦੀਨਿ ਯੇਸਾਂ ਸਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੇ ਪੁਰੁਸਾਸ੍ਤਾਨਿ ਸਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੋਸਧੀਸ਼੍ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਸ੍ਤ ਦਾਸਤ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਸੁਰਸਮਾਨਤੇਜਸੋ ਰੂਪਾਦਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਨੀਰੁਜੋ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਬਭੂਵੁਃ| ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਨਿਰ੍ਮਲਤ੍ਵਮ੍| ਉਪਚਯੋ ਮਹਤ੍ਵਮ੍ ਸਂਹਨਨਂ ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍| ਸਾਰਾਣਿ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ|| ੨||
Adhikarana jvarotpattI rUpa~jca (4) · Śloka 4
ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਣੁਸ਼ਾਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਤ੍ਵਮੁਪਾਗਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤੇਃ ਕ੍ਰਤੋਉ ਭਾਗਮਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਵਮਾਨਿ ਤਯਾ ਰੁਦ੍ਰਾਣ੍ਯਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤਸ੍ਯ ਪਸ਼ੁਪਤੇਰ੍ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਿ- ਰਕ੍ਸਿਤਵਤਃ ਕ੍ਰੋਧਮਿਤਿਚਿਰਕਾਲਸਮ੍ਭਤੋ ਵ੍ਰਤਾਨ੍ਤੇ ਰੋਸਾਗ੍ਨਿਃ ਕਿਙ੍ਕਰਰੂਪੇਣ ਕਿਲਪਿਣ੍ਡਿਤਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਵੀਰਭਦ੍ਰਨਾਮਾ ਭਸ੍ਮਪ੍ਰਹਰ- ਣਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰੋਭਿਬਾਹੁਪਾਦਃ ਪਿਙ੍ਗਲਲੋਚਨੋ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰੀ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣਃ ਕਸ੍ਣਤਨੁਰੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਚਾਰ||੪||
View original
ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्राजापतेः क्रतोउ भागमपरिकल्पयेतस्ताद्विनाशार्थं पर्वजन्मावमानि तया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्त्रं परि- रक्षितवतः क्रोधमितिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किलपिण्डितमूर्त्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहर- णस्त्रिशिरोऽभिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चाचार||४||
ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਣੁਸ਼ਾਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਤ੍ਵਮੁਪਾਗਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤੇਃ ਕ੍ਰਤੋਉ ਭਾਗਮਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤਸ੍ਤਾਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਵਮਾਨਿ ਤਯਾ ਰੁਦ੍ਰਾਣ੍ਯਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤਸ੍ਯ ਪਸ਼ੁਪਤੇਰ੍ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਿ- ਰਕ੍ਸਿਤਵਤਃ ਕ੍ਰੋਧਮਿਤਿਚਿਰਕਾਲਸਮ੍ਭਤੋ ਵ੍ਰਤਾਨ੍ਤੇ ਰੋਸਾਗ੍ਨਿਃ ਕਿਙ੍ਕਰਰੂਪੇਣ ਕਿਲਪਿਣ੍ਡਿਤਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਵੀਰਭਦ੍ਰਨਾਮਾ ਭਸ੍ਮਪ੍ਰਹਰ- ਣਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰੋਭਿਬਾਹੁਪਾਦਃ ਪਿਙ੍ਗਲਲੋਚਨੋ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰੀ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣਃ ਕਸ੍ਣਤਨੁਰੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਾਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਚਾਰ|| ੪||
Adhikarana jvarasya shivaM prati gamanam (5) · Śloka 5
ਸ ਦੇਵੀਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਯਾ ਸਹ ਭਦ੍ਰਕਾਲ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਮਕੂਪਮ- ਭਿਨਿਃ ਸਤੈਰ੍ਵਿਵਿਧਵਿਕਤਾਕਤਿਭਿਰਨਨ੍ਤੈਰ੍ਭਯਾਨਕਵਾਕ੍ਯ- ਕ੍ਰਿਯਾਵਪੁਰ੍ਭਿਰਨੁਚਰੈਃ ਪਰਿਵਤਸ਼੍ਛਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨ੍ਤਕਰਕਾਲਾਮ੍ਭੋਦ- ਸਹਸ੍ਰਨਿਨਦੋਨੁਨਾਦਯਨ੍ ਰੋਦਸੀ ਜ੍ਵਾਲਾਗਰ੍ਭੇਣ ਪਰੀਤਃ ਕਲਕਲਾਰਾਵੇਣ ਮਹਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਕਾਰਿਣਾ ਵਿਧਾਯ ਦਾਨਵਬਧਮਸ਼੍ਵਮੇਧਾਧ੍ਵਰਵਿਧ੍ਵਂਸਨਂ ਚ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਾਮਾਸ ਸ਼ਿਵਮ੍||੫||
View original
स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपम- भिनिः सृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्य- क्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्छतुर्युगान्तकरकालाम्भोद- सहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्||५||
ਰੋਦਸੀ ਦ੍ਯਾਵਾਪਥਿਵ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰਾਲਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਲਵਃ ਉਪਪ੍ਲਵਃ|| ੫||
Adhikarana jvarasya shivaM prati vij~japtiH (3) · Śloka 3
ਸ਼ਿਵੀਭੂਤੋਸਿ ਦੇਵ-ਦੇਵ|
ਦੇਵੈਃ ਪਿਤਾਮਹਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਜਗਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਧਾਤ੍ਰਾਭਿਸ੍ਟੂਯਮਾਨਃ|
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਕਿਂ ਕਰਵਾਣੀਤਿ ?||੩||
View original
शिवीभूतोऽसि देव-देव|
देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिष्टूयमानः|
सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ?||३||
੦੦
Adhikarana shivasyA~a~aj~jA (6) · Śloka 6
ਤਂ ਸ਼ੂਲੀ ਕ੍ਰੋਧਮਾਦਿਦੇਸ਼|
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੈਰਪ੍ਯਜਯ੍ਯ! ਮਤ੍ਕ੍ਰੋਧ! ਵ੍ਰਤਵਿਘ੍ਨਂ ਚਕੀਸੁਰ੍ਦੈਤ੍ਯਸੈਨ੍ਯਂ ਦਕ੍ਸੋ ਦਕ੍ਸਹਵ੍ਯਞ੍ਚ ਤ੍ਵਯਾ ਜੀਰ੍ਣਮਤੋ ਜਗਤੋਸ੍ਯ ਸਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਯਿਤਾ|
ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਾਨ੍ ਭਵਤੁ|
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਵਰੋ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇਸੁ ਤਮੋਮਯਤਯਾ ਮਹਾਮੋਹਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਜਨ੍ਮਨੋ ਵਿਸ੍ਮਾਰਯਿਤਾਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚੋਸ੍ਮਾ- ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਾ ਦ੍ਵਯੇਸ੍ਵਪਿ ਧ੍ਰੁਵੋ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤਿ||੬||
View original
तं शूली क्रोधमादिदेश|
यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य! मत्क्रोध! व्रतविघ्नं चकीषुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यञ्च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता|
ज्वरो भवान् भवतु|
त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयिताऽपचारान्तरेषु चोष्मा- यमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति||६||
ਸ਼ੂਲੀ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ| ਅਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਪਥ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ| ਦ੍ਵਯੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇਸ੍ਵਪਚਾਰਾਨ੍ਤਰੇਸ਼ੁ| ਧ੍ਰੁਵੋਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵੀ|
Adhikarana jvarasya sarvatovicaraNaM nAmAni ca (2) · Śloka 2
ਸੋਯਮੇਵਮੁਮਾਪਤਿਨਾਨੁਗਹੀਤੋ ਨਾਨਾਨਾਮਭਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋ- ਨੁਭੁਵਿ ਵਿਚਰਤਿ|
ਤਦ੍ਯਥਾ-ਪਾਕਲੋ ਗਜੇਸ੍ਵਭਿਤਾਪੋ ਵਾਜਿਸ੍ਵਲਰ੍ਕਃ ਕੁਕ੍ਕੁਰੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਮਦੋ ਜਲਜੇਸੁ ਜ੍ਯੋਤਿਰੋਸ- ਧੀਸੁ ਚੂਰ੍ਣਕੋਧਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪ੍ਸੁ ਨੀਲਿਕਾ ਭੂਮਾਵੁਸਰੋ ਮਨੁਸ੍ਯੇਸੁ ਜ੍ਵਰ ਇਤਿ||੨||
View original
सोऽयमेवमुमापतिनाऽनुगृहीतो नानानामभिः सर्वतो- ऽनुभुवि विचरति|
तद्यथा-पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोष- धीषु चूर्णकोधान्येष्वप्सु नीलिका भूमावुषरो मनुष्येषु ज्वर इति||२||
੦੦
Adhikarana jvareNa saha jAtA rogAH, raktapittagulmAdisambhavaprakArAdi ca (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਸਹਜਾਸ਼੍ਛਾਰੋਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਗ੍ਲਾਨਿਤਸ੍ਣਾ- ਸਨ੍ਤਾਪਾਦਯਃ|
ਤਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍|
ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਯਜ੍ਞੇ ਕ੍ਰੋਧਭਯਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਿਤੋ ਵਿਦ੍ਰ੍ਵਤਾਂ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾ- ਦ੍ਯੈਰ੍ਦੇਹਵਿਕ੍ਸੋਭਣੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਜਠਰਾਦਯੋ ਹੈਃਪ੍ਰਾਸ਼ਾ- ਨ੍ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਫਾਤੀਸਾਰਾਦਯੋ ਭਯੋਤ੍ਰਾਸਸ਼ੋਕਾਸ਼ੁਚਿ- ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਗ੍ਰਹਾਦਯੋ ਰੋਹਿਣ੍ਯਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਛੇਸਦੁਹਿ- ਤ੍ਰਸਮ੍ਭੋਗਕਤਾਸ਼੍ਛ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਕ੍ਰੋਧਾਨ੍ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਰਾਜਸ੍ਯ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ਸਹੋਦ੍ਭਵਾਸ਼੍ਛ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ|
ਸੋਪਿ ਹਿ ਨ ਵਿਨਾ ਜ੍ਵਰੇਣਾਨੁਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ ਸਕਲੋਪਿ ਰੋਗਗ੍ਰਾਮੋ ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਕੋ ਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯੋ ਵਾ||੭||
View original
तत्सहजाश्छारोकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णा- सन्तापादयः|
तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्|
तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्र्वतां लङ्घनप्लवना- द्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो हैःप्राशा- न्मेहकुष्ठार्शः शोफातीसारादयो भयोत्रासशोकाशुचि- संस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहि- त्रसम्भोगकृताश्छ प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्छ कासश्वासादयः|
सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा||७||
ਤੇਨ ਚ ਜ੍ਵਰੇਣ ਸਹ ਤਦਾ ਜਾਤਾ ਅਰੋਚਕਾਦਯਃ| ਸ਼ੇਸਾਤਿਸ੍ਪਸ੍ਟਤਯਾ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ| ਜ੍ਵਰੇਣ ਵਿਨਾ ਨਾਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ ਅਨੁਬਧ੍ਨਤੋਵਸ਼੍ਯਂ ਭਾਵੀ ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana rogoparyAyAH tannishcyApAyAshca (8) · Śloka 8
ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਮੋ ਵਿਕਾਰ ਆਤਙ੍ਕਃ ਪਾਪ੍ਮਾ ਗਦੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਬਾਧੋ ਦੁਃਖਮਾਮਯੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ|
ਤਤ੍ਰ ਰੁਜਤੀਤਿ ਰੋਗਃ|
ਤਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿ- ਭਿਃ||੮||
View original
ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरं|
तत्र रुजतीति रोगः|
तस्योपलब्धिनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्ति- भिः||८||
ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਿ ਨਾਮਾਨਿ| ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾਣਾਮਰ੍ਥਾਵਬੋਧਨਾਯ| ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਰ੍ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਾਵੁਪਾਰੋਹੋ ਨਿਸ਼੍ਛਯਸ਼੍ਛ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭੂਤੈਃ|| ੮||
Adhikarana rogANAM sAmAnyakAraNam (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਂ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਃ|
ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰ- ਸੇਵਾ||੯||
View original
तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः|
तस्य पुनरहिताहारविहार- सेवा||९||
ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਦੁਭਯਮਪਿ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਵਚ੍ਛੇਦੇ ਹੇਤੁਃ| ਨ ਹਿ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤਮ੍ਭਪਾਰੁਸ੍ਯਾਦਿ ਦਸ੍ਯਤੇ, ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਸੇਵਾਤਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਕਂ ਵਾ, ਚਿਰਕਾਲਾਤੀਤਂ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਂ ਵ ਸਞ੍ਜਾਤਂ, ਤਤ੍ਰ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਕਫਕਾਰਣਤਾਂ ਰੋਗਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਪਿ ਚ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਮਾਮ੍ਨਾਤਮ੍| ਯਥਾ ਅਰ੍ਸ਼ਸਾਮਤਿਵ੍ਯਵਾਯਯਾਨ ਸਂਕ੍ਸੋਭਕਠਿਨੋਤ੍ਕਟਿਕਾਸਨਾਦਿ| ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਚ ਨਵਧਾਨ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਰੋਗਸ੍ਯੇਦਨ੍ਤਾ ਪਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ|| ੯||
Adhikarana nidAnaparyAyAH (10) · Śloka 10
ਨਿਦਾਨਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤੁ ਹੇਤੁਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਯਤਨਂ ਕਾਰਕਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਮੂਲਂ ਯੋਨਿਰਿਤਿ||੧੦||
View original
निदानपर्य्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्तानं मूलं योनिरिति||१०||
ਹੇਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾਃ|| ੧੦||
Adhikarana pUrvarUpanirUpaNam (11) · Śloka 11
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਨਾਮ ਯੇਨ ਭਾਵਿਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨ ਤੁ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਃ|
ਤਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਰੂਪਮ੍||੧੧||
View original
पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः|
तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्||११||
ਨਿਦਾਨਂ ਚੈਕਮਪ੍ਯਨੇਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ, ਯਤਸ੍ਤਤ ਏਵ ਨਿਸ਼੍ਛਯੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਦੋਸਸ਼ੇਸਾਨਪੇਕ੍ਸਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਗਮਕਮ੍| ਵਯਮੇਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਮਹੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਰੋਗਸ੍ਯ ਸਕਲਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ ਯਦਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ਤਦ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਗਮਕਮ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਥਾ ਰੋਗਸ੍ਯਾਨਧਿਸ੍ਠਾਨਾਤ੍ ਕੇਵਲਂ ਨ ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਗਮਕਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਵਾਤਜੇਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਆਲਸ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਭਵਤਿ ਚ ਤਦੇਵ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਨਧਿਸ੍ਠਾਨੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਿਂ ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਯੋ ਦੋਸੋ ਨਾਭੂਤ੍ ਰੋਗੇ ਭਵਤਿ ਸ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕੁਤ ਆਗਮਿਸ੍ਯਤਿ ? ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਸ਼੍ਛੈਤਦੇਵਾਭਿਮਤਮ੍| ਯੇਨ ਹਦਯੇ ਪਠਤਿ-'ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ' ਇਤਿ| ਏਵਞ੍ਚ ਸ੍ਥਿਤੇ 'ਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਮੇਹਾਃ' ਇਤਿ ਯਦਾ ਹਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ ਤਤ੍ਰੈਵ ਚੋਦਯਿਸ੍ਯਾਮਃ|| ੧੧||
Adhikarana rUpanirUpaNam (12) · Śloka 12
ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਪੁਨਾ ਰੂਪਮ੍||੧੨||
View original
स्पष्टं पुना रूपम्||१२||
ਯਤ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਸ੍ਠਤਸ੍ਯ ਗਮਕਂ ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਨਿਦਾਨੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਗਤੇ ਰੋਗੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਿਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਮਾਯਾਵਸ਼੍ਯਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਨਿਸ਼੍ਚਯਾਯ|
Adhikarana rUpaparyAyAH (13) · Śloka 13
ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਮਾਕਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਮਿਤਿ||੧੩||
View original
तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति||१३||
ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਾਦੀਨਿ|| ੧੩||
Adhikarana upashayAnupashayanirUpaNam (14) · Śloka 14
ਉਪਸ਼ਯੋ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਭਿਸ਼੍ਛੋਉਸਧਾ- ਹਾਰਵਿਹਾਰੈਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ|
ਸ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਂਜ੍ਞਃ|
ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋਨੁਪਸ਼ਯਃ|
ਏਤੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲੋਉ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋਉ||੧੪||
View original
उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्छोउषधा- हारविहारैः सुखानुबन्धः|
स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः|
तद्विपरीतोऽनुपशयः|
एतेन देशकालोउ व्याख्यातोउ||१४||
ਏਸਾਞ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਦਾਨਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਾਦਾਸ਼੍ਰਿਤੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯਕਰੈਸ਼੍ਛ ਗੁਣੈਰਨੇਕਕਾਰ੍ਯਹੇਤੁਤਾ ਸਮ੍ਭਾਵਨਯਾਨੇਕਤ੍ਰਤਯਾ ਪਾਠਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨਧਿਗਤਿਂ ਸਮ੍ਭਾਵਯਤੋਪਸ਼ਯੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਗਮਕਤ੍ਵਹੇਤੁਤਾਯਾਂ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਸ਼ਯਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਉਪਸ਼ਯ ਇਤਿ| ਉਪਸ਼ਯ ਆਹਾਰਵਿਹਾਰੈਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰ੍ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤੈਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਭਿਸ਼੍ਛ| ਏਸਾਞ੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਚੋਪਸ਼ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਉਪਸ਼ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਨੁਪਸ਼ਯੋਪਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਉਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣੋਨੁਪਸ਼ਯਃ| ਅਨੁਪਸ਼ਯੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ| ਅਨੇਨ ਚੋਪਸ਼ਯਾਖ੍ਯੇਨ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋਉ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿ ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਯੋ ਦੇਸ਼ਃ ਕਾਲੋ ਵਾ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਹੇਤੁਃ ਸ ਤਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤੇਨ ਚਾਨੂਪਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨੇਨ ਸ਼ੀਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ਚ ਸਾਧਾਰਣਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਨਿਮਿਤ੍ਤਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਨਿਮਿਤ੍ਤਤਯਾ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਛਾਯਮੁਪਸ਼ਯੋ ਭਿਸਕ੍ਪਰੀਕ੍ਸਾਕਾਲਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਯਤ੍ਨੇਨੈਵ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵੈਦ੍ਯਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਂ ਵਿਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਤੇਃ ਕਾਰਣਸਾਮਗ੍ਰੀਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਤਿ| ਅਥਵਾ ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਆਬਾਧੇ ਆਸ਼ਙ੍ਕਿਤਾਮਯ ਪਰਿਹਾਰੇਣ, ਯਤ੍ਨੇਨਾਪ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਹੇਤ੍ਵਾਹਾਰਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤੁ ਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਣਾਤਸ੍ਯ ਭਿਸਜੋਵਧਾਰਣੇਯਤ੍ਤਾਮਾਵੋਢੁਮਲਮ੍| ਏਵਮੇਤਤ੍ਰਿਦਾਨਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਵਚ੍ਛੇਦਾਯ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍|| ੧੪||
Adhikarana samprAptivivaraNam (15) · Śloka 1
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪੁਨਰੇਵਂਦੁਸ੍ਟੋ ਦੋਸਸ੍ਤੇਨ ਚੈਵਮਾਰਬ੍ਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ||੧||
View original
सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिः||१||
ਅਥ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਿ ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਮੋਹਾਦਨ੍ਯਤੋਪਿ ਵਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਾਤਙ੍ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਮਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਭਿਸਗਵਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਅਥ ਕਾ ਪੁਨਰਿਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਭਵਤੀਤਿ ? ਯਾ ਹਿ ਜਨਾਨਾਂ ਪਦ੍ਧਤਿਰਿਵ ਗਦਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਰਧਿਗਤਾਨਾਮਪਿ ਸਰ੍ਵੇਣ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸ੍ਵਰੂਪਨਿਃਸ਼ੇਸਨਿਰਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਾਮਾਵਹਤਿ| ਇਯਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਏਵਂ ਦੁਸ੍ਟੋ ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਪ੍ਰਕਾਰਸ਼੍ਛਾਹਿਤਵੇਸ਼ੇਸਸੇਵਨਾਦ੍ਬਹੁਰੂਪਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਦੇਵੈਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਮੇਵ ਚੈਕਂ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯ੍ਯਭੂਤਮਨ੍ਯਤਮਂ ਦੋਸਂ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਨਾਨਾਵਿਧਵਿਸ਼ੇਸਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾ ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਾਘਵੇਨ ਕੋਪਯਤਿ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਰੋਉਕ੍ਸ੍ਯੇਣ| ਕਦਾਚਿਤ੍ਕਾਠਿਨ੍ਯੇਨ| ਕਦਾਚਿਦਜੀਰ੍ਣੇਨ| ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਕੋਪ੍ਰੇਣ| ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੈਤ੍ਯੇਨ| ਕਦਾਚਿਦਨ੍ਯੇਨ ਵਾ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ | ਤਥਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਂ ਭਵਤਿ ਤਦਨ੍ਯਥਾ ਦੋਸਂ ਕੋਪਯਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦਧੋਭਾਗਿਕਂ ਤਦਨ੍ਯਥਾ| ਅਨ੍ਯਦੁਭਯਭਾਗਿਕਂ ਤਦ੍ਰੂਪਾਨ੍ਤਰੇਣ| ਏਤਸ੍ਮ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਦੇਵਂਦੁਸ੍ਟੋ ਦੋਸ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਨ ਹਿ ਮਰਿਚਸ੍ਯ ਰੋਉਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਯੋ ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯੈਵ ਲਾਘਵੇਨ ਤਾਵੇਕਰੂਪੋਉ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਃ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਹਿ ਕੁਪਿਤੋ ਰੋਉਕ੍ਸ੍ਯਮੇਵਾਤ੍ਮਗੁਣਮੁਓਪਬਂਹਯਂਸ੍ਤਦਨੁਗੁਣਾਨ੍ਯੇਵ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਾਣਿ ਕਾਠਿਨ੍ਯੋਪਸ਼ੋਸਣਾਦੀਨਿ ਕੁਰੁਤੇ| ਲਾਘਵੇਨ ਚ ਕੁਪਿਤਃ ਪਵਨੋ ਰੂਪਮਨੁਵਰ੍ਧਯਨ੍ ਲਾਘਵਾਦੀਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍| ਸਮ੍ਮੋਹਭਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਨ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਇਦਮੇਵ ਤਾਵਦ੍ ਦਸ਼੍ਯਤਾਮ੍| ਇਹ ਹਿ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਣਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਕਸਾਯਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਵਿਰੂਢਕਤਣਧਾਨ੍ਯਾਦਿਬਹੁਵਿਧਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਰਸੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਕੋਪਃ ਸ ਏਵ ਕਿਂ ਕਟੁਕੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾ ਵਿਰੂਢਕਾਦਿਨਾ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਨੇਕਕਾਰਣਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਯੋਪਿ ਪਟੋਲਾਤ੍ ਕੋਪਃ ਸ ਏਵ ਨ ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤੀਵਾਲਕਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤਾਮੁਪਯਾਤਿ| ਨ ਚੈਵਮੇਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਸ੍ਯੈਵ ਦੋਸਸ੍ਯਾਯਤਨਂ ਭਵਤਿ| ਯਤਸ੍ਤਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਮਨੁਚਿਤੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਗੁਣੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕੋਪਯਤਿ| ਤਥਾ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਦਸ਼ੇਨ ਵਿਲਕ੍ਸਣੇਨ ਵਾ| ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਰ੍ਭਿਰ੍ਵਾ| ਤਮੇਵ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਮੇਵਾ ਵਾ ਪ੍ਰਕੋਪਯਿਤੁਂ ਕਿਂ ਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗੇਣ ਕਾਰਿਤਸ਼ਪਥਮ੍| ਤੇਨੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਦੋਸੇ ਕੁਪਿਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਿਣੀ ਚਾਨ੍ਯੋਦੋਸਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਂ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਮੁਤ੍ਤਾਨਤਾਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਪਿ ਵਿਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਮਾਪਨ੍ਨੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਤਥਾ ਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਤਾਵਤ੍- ਕਸਾਯਪਾਨਪਥ੍ਯਾਨੈਰ੍ਦਸ਼ਾਹ ਇਤਿ ਲਙ੍ਘਿਤੇ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਫ਼ੇ ਮਨ੍ਦੇ ਵਾਤਾਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ਪਕ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸ੍ਵਮਤਂ ਤਦ੍ਵਿਸੋਪਮਮਨ੍ਯਥਾ| ਦਸ਼ਾਹੇ ਸ੍ਯਾਦਤੀਤੋਪਿ ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵਵਦ੍ਧਿਕਤ੍|| ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਤਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਦਾਕਫ਼ਸਂਕ੍ਸਯਾਤ੍| (ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ-੧) ਦੇਹਧਾਤ੍ਵਬਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰੋ ਜੀਰ੍ਣੋਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਰੂਕ੍ਸਂ ਹਿ ਤੇਜੋ ਜ੍ਵਰਕਤ੍ਤੇਜਸਾ ਰੂਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਚ|| ਵਮਨਸ੍ਵਦੇਕਾਲਾਮ੍ਬੁਕਸਾਯਲਘੁਭੋਜਨੈਃ| ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਤਿਬਲੋ ਧਾਤੁਃ ਸਹਚਾਰੀ ਸਦਾਗਤਿਃ|| (ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ-੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਦਮੇਵ ਤਾਵਦ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯ੍ਯਤਾਂ ਕਿਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮੇਵ ਜ੍ਵਰਮਧਿਕਤ੍ਯੈਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ| ਯਦਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਧਿਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਨ| ਆਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਮਵਿਸ਼ੇਸਪਾਠਾਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚ ਅਥਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ| ਤਤ੍ਰੈਕਦੋਸਾਭਿਮਤਰੋਗਪਕ੍ਸੇ ਕਥਂ ਯਥੋਕ੍ਤਸਮ੍ਭਵਃ| ਯਤੋ ਜ੍ਵਰਕਾਰਣੇ ਕਫ਼ੇ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਂ ਚ ਜ੍ਵਰਕਾਰਣੇ ਕਫ਼ੇ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣੇ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਂ ਚ ਜ੍ਵਰੋਪਿ ਕਥਂ ਨ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ? ਅਨਪਚਿਤੋਪਿ ਵਾ ਕਿਮਿਤਿ ਸ੍ਵਕਰਣਦੋਸਵਿਪਰੀਤਦੋਸਾਨ੍ਤਰਕਾਰਣ-ਤਾਮੇਕਦੈਵਾਸਾਦਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚੈਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਯਾਧਿਂ ਯੋਨ੍ਯਮਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਸੋਉ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯੋ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍|| ਇਤਿ| (ਚਰਕਃ ਨਿਦਾਨ-੮.੨੩, ਅ. ਸਂ: ਸੂਤ੍ਰ੦-੨੯) ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਾਦਹਾਨੋਉ ਵ੍ਯਾਮੂਢਕਚਿਕਿਤ੍ਸਕਵਿਸਯੇ ਚੈਤਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਏਵਮੇਕਦੋਸਜੇਸ੍ਵਪ ਰੋਗੇਸੁ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਭਿਮੁਖਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਯਤ੍ਕਾਲਾਦਿਕਂ ਸਹਾਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਨਾਨਾਵਿਧਵਿਕਾਰਕਰਣਾਯ ਵਿਜਮ੍ਭਤ ਇਤਿ| ਨ ਚਾਨੇਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕੇਨੈਵ ਰੂਪੇਣੈਕਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੁਸ੍ਟੋ ਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਕਥਮਨੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨਾਪਿ ਸਤਾ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਰਭ੍ਯਤੇ ? ਇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਦੁਸ੍ਟੋ ਦੋਸੋ ਦੋਸਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਵਸ਼ਾਦਨ੍ਯਥਾ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਚ ਵਿਕਾਰਹੇਤੁਤਾਮਨੁਗਹ੍ਣਤਿ| ਤਥਾ ਸ ਏਵ ਦੋਸਃ ਸਕਲਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸਰਨ੍ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮੇਵ ਰੋਗਮਭ੍Vਇਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਏਕਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਿਤੋਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੋਸਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵਿਹਤਪ੍ਰਸਰੋਨ੍ਯਂ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਮਨੁਗਤੋਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਨੈਕੋਪਿ ਦੋਸੋ ਨਾਨਾਵਿਧਵਿਕਾਰਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯੇਨ ਸ ਏਵ ਵਾਯੁਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਜ੍ਵਰਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ ਕਦਾਚਿਤ੍ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਕਮਿਤਿ| ਏਸਾ ਸਮ੍ਰਾਪ੍ਤੀ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਮੇ ਹੇਤੁਃ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦੈਵਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਯਥਾਨੇਨ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯੋ ਦੋਸਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸ ਚ ਕਾਰਣਵਸ਼ਾਦਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਸ੍ਵਤ ਏਵਂਵ੍ਯਾਪਾਰੋਨੇਨਾਨੁਗਤਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਏਵਂਵਿਧਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਤਦਾਵਸ਼੍ਯਮੇਵਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ ਅਯਂ ਰੋਗ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਨਿ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਮਨੇ ਨਿਰਾਕਾਡ੍ਕ੍ਸਤਾਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ|| ੧੫||
Adhikarana samprApteH paryAyAH (16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਰ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ||੧੬||
View original
तत्पर्याया जातिरागतिर्निवृत्तिर्निष्पत्तिरिति||१६||
ਤਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾ ਜਾਤ੍ਯਾਦਯਃ|
Adhikarana samprApterbhedAH (17) · Śloka 17
ਸਾ ਸਙ੍ਖਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ||੧੭||
View original
सा सङ्खयाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते||१७||
ਸਾ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਸਙ੍ਖਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤੇ|| ੧੭||
Adhikarana sa~gkhyAvyAkhyA (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖਯਾ ਤਾਵਦਸ੍ਟੋਉ ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾ ਇਤਿ||੧੮||
View original
तत्र सङ्खया तावदष्टोउ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति||१८||
ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖਯਾ ਯਥੇਤ੍ਯਾਹ--ਅਸ੍ਟੋਉ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੇਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਏਸੈਵ ਸਙ੍ਖਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਯਤ੍ਤਦੇਕੋਪਿ ਰੋਗੋਨੇਕਧਾ ਭਵਤੀਤਿ| ਏਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍|| ੧੮||
Adhikarana vikalpavivaraNam (19) · Śloka 19
ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਿਕਲ੍ਪਨਾ||੧੯||
View original
विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशिकल्पना||१९||
ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮਂਸ਼ਾਂਸ਼ਿਕਾ ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਸ ਵਿਕਲ੍ਪਃ|
Adhikarana prAdhAnyasya nirUpaNam (20) · Śloka 1
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਕਭੇਦਾਤ੍ਤਰਤਮਯੋਗਾਦ੍ਵਾ||੧||
View original
प्राधान्यं व्याधीनामनुबन्ध्यनुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा||१||
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੋਦਿਤ ( ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨ-੨੨ ) ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਕ-ਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਨੁਬਨ੍ਧਕੋਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਅਥਵਾ ਤਰਤਮਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਯ ਏਵਾਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਧਿਕਃ ਸ ਏਕਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੨੦||
Adhikarana balanirUpaNam (21) · Śloka 21
ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸੋ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵਿਭਾਵਨਯਾ||੨੧||
View original
दोषाणां बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्याऽवयविभावनया||२१||
ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਲਾਬਲਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਯਦਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਾ ਹੇਤ੍ਵਾਦਯੋ ਦੋਸੇ ਦਸ੍ਟਾਸ੍ਤਦਾ ਬਲਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਤੇ| ਯਦਾ ਤ੍ਵਵਯਵੇਨ ਤਦਾ ਅਬਲਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|| ੨੧||
Adhikarana kAlavivaraNam (22) · Śloka 22
ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਣਾਮਤ੍ਵਰਹੋਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾਹਾਰਸਮਯਨਿਯਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ||੨੨||
View original
कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वरहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति||२२||
ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਤ੍ਵਾਦਿਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਃ|
Adhikarana upasaMhAraH (23) · Śloka 23
ਏਤਾਵਤੈਵ ਸਮਾਸਤਃ ਕਥਿਤੋ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਃ|
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨੩||
View original
एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः|
विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते||२३||
ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸਮਾਸਤਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪੇਣ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਸ੍ਵਰੂਪ ਉਕ੍ਤਃ| ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧਾਰਣ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਪਥਗਧ੍ਯਾਯੇਸੂਚ੍ਯਤੇ|| ੨੩||
Adhikarana vAtasya prakopakAraNAni (24) · Śloka 24
ਅਥ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਕਸਾਯਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਵਿਰੂਢ- ਕਤਣਧਨ੍ਯਕਲਾਯਚਣਕਕਰੀਰਤੁਮ੍ਬਕਾਲਿਙ੍ਗਚਿਰ੍ਭਿਟਬਿਸ- ਸ਼ਾਲੂਕਜਾਮ੍ਬਵਤਿਨ੍ਦੁਕਹੀਨਸ਼ੁਸ੍ਕਪ੍ਰਮਿਤਤਸਿਤਾਸ਼ਨਕ੍ਸੁਧਿ- ਤਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਸਕ੍ਕ੍ਸਯਵਿਰੇਚਨਾਦਿਕਰ੍ਮਾਤਿਯੋਗਵੇਗਵਿਧਾ- ਰਣੋਦੀਰਣਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਪ੍ਰਵਾਤਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਬਲਬਦ੍ਯੁਦ੍ਧ- ਨਿਗ੍ਰਹਾਤਿਖਚਾਪਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਵਿਸਮਲਙ੍ਘਨਾਧ੍ਵਾਧ੍ਯ- ਯਨਧਾਵਨਸਲਿਲਤਰਣਾਭਿਦ੍ਯਾਤਦਭ੍ਯਗੋਵਾਜਿਗਜਨਿਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਮ- ਸ਼ਿਲਾਲੋਹਕਾਸ੍ਠੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਕ੍ਸੇਪਭ੍ਰਮਣਚਾਲਨਗਾਢੋਚ੍ਛਾਦਨ- ਪਰਾਘਾਤਨਾਦਿਸਾਹਸਭਯਸ਼ੋਕੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾਦਿਭਿਰਤਿਸੇਵਿਤੈਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ- ਵਰ੍ਸਾਪਰਾਹ੍ਣਪਰਰਾਤ੍ਰਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪ- ਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੨੪||
View original
अथ तिक्तकटुककषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढ- कतृणधन्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिस- शालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधि- ताम्बुपानाऽसृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधा- रणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायव्यायामबलबद्युद्ध- निग्रहातिखचापकर्षणाऽत्युच्चविषमलङ्घनाऽध्वाऽध्य- यनधावनसलिलतरणाभिद्यातदभ्यगोवाजिगजनिग्रहाऽश्म- शिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादन- पराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्म- वर्षाऽपराह्णपररात्राऽऽहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोप- मापद्यते||२४||
ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਭੂਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਰ੍ਭਿਰਤਿਸੇਵਿਤੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਚ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਹੀਨਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਰੇਚਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਮਤਿਯੋਗੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੇਨ| ਵਿਰੇਚਨਂ ਵਮਨਵਿਰੇਕੋਉ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਨਿਰੂਹਨਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਪ੍ਰਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਃ ਪਵਨਃ| ਬਲਵਤਾ ਸਹ ਯੁਦ੍ਧੇਨ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਃ| ਕਠਿਨਚਾਪਕਰ੍ਸਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਯੋ ਯਤ੍ਰ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯੇਸਾਂ ਤਥਾਵਿਧਾਨਾਂ ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਦਮ੍ਯਾਨਾਂ ਅਦਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗਵਾਦੀਨਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਅਸ਼੍ਮਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦਿਨਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|| ੨੪||
Adhikarana pittasa prakopakAraNAni (25) · Śloka 25
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਦਾਹਿਸ਼ੁਜ੍ਤਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀਮਦ੍ਯ- ਮੂਤ੍ਰਮਸ੍ਤੁਦਧਿਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਤੈਲਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਤਿਲਾਨ੍ਨ- ਕਟ੍ਵਰਕੁਠੇਰਕਾਦਿਵਰ੍ਗਾਮਾਮ੍ਰਾਤਕਾਮ੍ਲੀਕਾਪੀਲੁਭਲ੍ਲਾਤ- ਕਾਸ੍ਥਿਲਾਙ੍ਗਲਿਕਾਮਰਚਿਤਪਾਗ੍ਨਿਰਜੋਧੂਮਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣ- ਮੈਥੁਨੋਪਗਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਨ੍ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਾਹਾਰਵਿਦਾਹ- ਕਾਲੇਸੁ ਚ ਪਿਤ੍ਤਮ੍||੨੫||
View original
कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुज्तशाण्डाकीमद्य- मूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्न- कट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लात- कास्थिलाङ्गलिकामरचितपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याऽजीर्ण- मैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाह- कालेषु च पित्तम्||२५||
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਾਦਿਕਾਲੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ| ਆਮਮਪਕ੍ਵਮਾਮ੍ਰਾਤਕਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਮੈਥੁਨੋਪਗਮਨਂ ਤਥੋਕ੍ਤਮ੍| ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਣੇਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਹੇਤੂਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|| ੨੫||
Adhikarana kaphaprakopakAraNAni (26) · Śloka 26
ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਨਵਾਨ੍ਨ- ਪਿਸ੍ਟਪਥੁਕਸ੍ਥੂਲਭਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਕੁਲ੍ਯਾਮਕ੍ਸੀਰਕੀਲਾਟਮੋਰਟਕੂਚੀ- ਕਾਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕਪਿਯੂਸੇਕ੍ਸੁਰਸਫ਼ਾਣਿਤਗੁਡਾਨੂਪਪਿਸ਼ਿਤਮੋਚ- ਖਰ੍ਜੂਰਭਵ੍ਯਨਾਲਿਕੇਲਨਿਸ਼ਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤਿਸਨ੍ਤ- ਰ੍ਪਣਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਯਵਾਡ੍ਮਨੋ- ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਾਰਮ੍ਭਾਨੁਪਧਾਨਸ਼ਯਨਾਵਸ਼੍ਯਾਯਹਰ੍ਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਵਿਧਾਤ- ਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਯਯੋਗਦਿਭਿਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਪ੍ਰਦੋਸਭੁਕ੍ਤ- ਮਾਤ੍ਰੇਸੁ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ||੨੬||
View original
मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दिनवान्न- पिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूची- कातक्रपिण्डकपियूषेक्षुरसफ़ाणितगुडानूपपिशितमोच- खर्जूरभव्यनालिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्त- र्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाड्मनो- व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छर्दिविधात- विरेचनाद्ययोगदिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्त- मात्रेषु च श्लेष्मा||२६||
ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਨਵਾਨ੍ਨ- ਪਿਸ੍ਟਪਥੁਕਸ੍ਥੂਲਭਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਕੁਲ੍ਯਾਮਕ੍ਸੀਰਕੀਲਾਟਮੋਰਟਕੂਚੀ- ਕਾਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕਪਿਯੂਸੇਕ੍ਸੁਰਸਫ਼ਾਣਿਤਗੁਡਾਨੂਪਪਿਸ਼ਿਤਮੋਚ- ਖਰ੍ਜੂਰਭਵ੍ਯਨਾਲਿਕੇਲਨਿਸ਼ਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤਿਸਨ੍ਤ- ਰ੍ਪਣਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਯਵਾਡ੍ਮਨੋ- ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਾਰਮ੍ਭਾਨੁਪਧਾਨਸ਼ਯਨਾਵਸ਼੍ਯਾਯਹਰ੍ਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਵਿਧਾਤ- ਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਯਯੋਗਦਿਭਿਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਪ੍ਰਦੋਸਭੁਕ੍ਤ- ਮਾਤ੍ਰੇਸੁ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|| ੨੬||
Adhikarana saMsargajagadoShaprakopahetuH (27) · Śloka 27
ਦ੍ਵਯਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਃ||੨੭||
View original
द्वयसंसर्गात् संसर्गः||२७||
ਯਸ੍ਯੋਭਯਕੋਪਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਾਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ|| ੨੭||
Adhikarana sannipAtaprakopakAraNAni (28) · Śloka 28
ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਤੁ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਤਥਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸਮਸ਼ਨਵਿਸਮਾਸ਼ਨ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਮਨ੍ਦਕਦਧਿਯਾਵਕ- ਯਵਸੁਰਾਪਿਣ੍ਯਾਕਾਮਮੂਲਕਸਰ੍ਸਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਵਲ੍ਲੂਰਕਸ਼- ਪਿਸ਼ਿਤਲਕੁਚਾਮਫ਼ਲਮਤ੍ਤਿਕਾਭ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਰ੍ਤ੍ਤੁਵ੍ਯਾ- ਪਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯੋਉਸਧਿਗਨ੍ਧਘ੍ਰਾਣਵਿਸਪਿਟਕਾਵਿਸਗਰਾਭ੍ਯਵਹਾਰਾ- ਨਾਰ੍ਤ੍ਤਵਦੁਰ੍ਦਿਨਗ੍ਰਹਪੀਡਾਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ਪੁਰੋਵਾਤਪਰ੍ਵਤੋਪਸ਼੍ਲੇਸਰਸਾ- ਯਨਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਿਰੇਚਨਾਦਿ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਭ੍ਯਃ ਪਾਪਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮ- ਣਾਮਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਤਾਨਾਞ੍ਚ ਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਿਸਮ- ਪ੍ਰਸਵਾਤ੍ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਞ੍ਚ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ||੨੮||
View original
सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाऽध्यशनसमशनविषमाशन- विरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावक- यवसुरापिण्याकाममूलकसर्षशुष्कशाकवल्लूरकृश- पिशितलकुचामफ़लमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्त्तर्त्तुव्या- पदसात्म्योउषधिगन्धघ्राणविषपिटकाविषगराभ्यवहारा- नार्त्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसा- यनस्नेहस्वेदविरेचनादि मिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्म- णामभ्यासात्पूर्वं कृतानाञ्च परिणामात्स्त्रीणां विषम- प्रसवात्प्रसूतानाञ्च मिथ्योपचारात् सन्निपातः||२८||
ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੂਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ (ਅਸ੍ਤਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹ-੮.੩੩-੩੪, ੭.੪੫)| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਂ ਨਾਨਾਜਾਤੀਯੋਜਨਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਕਤਪਰ੍ਯਾਣੇਯਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯਯੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਨ੍ਦਕਮਜਾਤਂ ਦਧਿ| ਯਵਸੁਰਾ ਸੁਰਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਮ੍| ਅਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤੋ ਦੇਸ਼ਾਦਿਹੇਤੁਕੋਨ੍ਨਵਿਨਿਮਯਃ| ਤੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਕਾਲੇ ਹੀਨਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਃ| ਵਿਸਪਿਤਕਾ ਵਿਸਹੇਤੁਕਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਗਰੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ ( ਉ੦ ੪੦ )| ਅਨਾਰ੍ਤ੍ਤਵਦੁਰ੍ਦਿਨਮਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਰ੍ਸਾ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਤਦਾਰ੍ਤ੍ਤਵਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਦੁਰ੍ਦਿਨਮਨਾਰ੍ਤ੍ਤਵਮ੍| ਗ੍ਰਹੈਃ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਜਨ੍ਮਰਾਸ਼ੇਃ ਪੀਡਨਮ੍| ਅਥਵਾ ਗ੍ਰਹਣਾਂ ਦੇਵਦਾਨਵਾਦਿਭੇਦਾਨਾਮਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਸ਼ਰੀਰੇ| ਰਸਾਯਨਾਦੀਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਕਤਾਨਾਂ ਚ ਪਾਪਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਦਿਤਿ|| ੨੮||
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (29) · Śloka 1
ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤ ਇਤਿ||੧||
View original
इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति||१||
ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਯੇ ਕਾਰਣਭੂਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਏਭਿਰ੍ਹਿ ਕਾਰਣੈਰ੍ਨਾਨਾਵਿਧਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੈਰਨਨ੍ਤਰਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾਃ ਸਙ੍ਖਯਾਤੀਤਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ|| ੨੯||
Adhikarana doShANAM dehe prasaraH (30) · Śloka 2
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਿਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀਃ|
ਰਸਾਯਨੀਃ ਪ੍ਰਪ੍ਰਦ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦੋਸਾ ਦੇਹੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ||੨||
View original
भवन्ति चात्र प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः|
रसायनीः प्रप्रद्याऽऽशु दोषा देहे विकुर्वते||२||
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤਿ ਸ਼੍ਲੋਕਸਮੁਦਾਯੈਰੁਪਪਾਦਤੀਤਿ| ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿ ਰੋਗਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾ ਆਸ਼ੁ ਦੇਹੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਆਹਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀਃ ਰਸਾਯਨੀਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਰਸਾਯਨ੍ਯੋ ਰਸਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਧਮਨ੍ਯਃ ਸਿਰਾਃ| ਰੋਗਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤੋ ਰੋਗਃ ਪ੍ਰਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਰਸਾਯਨ੍ਯੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਤਮੇਵ ਰੋਗਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਯਥਾ ਬਸ੍ਤਿਗਾਮਿਨੀਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮੇਹੋਉ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਰੋਗਸਾਧਾਰਣਵਸ੍ਤੁਕਥਨਮਿਤਿ|| ੩੦||
Adhikarana AdAnAdinakShatreShu jAtasya vyAdheH kleshakArakatvaM mArakatvaM vA (31) · Śloka 31
ਆਦਾਨਜਨ੍ਮਨਿਧਨਪ੍ਰਤ੍ਯਰਾਖ੍ਯਵਿਪਤ੍ਕਰੇ|
ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਮਰਣਾਯ ਵਾ||੩੧||
View original
आदानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे|
नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा||३१||
ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾ ਯੁਕ੍ਤੇ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ ਏਵਂ ਭਵਤੀਤਿ| ਆਦਾਨਮਿਤਿ| ਆਦਾਨਂ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਂ ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਗਰ੍ਭੇ ਸਮ੍ਭੂਤਃ| ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸਤ੍ਰਂ ਯੇਨ ਪ੍ਰਜਾਤਃ| ਨਿਧਨਂ ਜਨ੍ਮਤਃ ਸਪ੍ਤਮਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਰਂ ਪਞ੍ਚਮਮ੍| ਵਿਪਤ੍ਕਰਂ ਤਤੀਯਮ੍| ਸੁਬੋਧਮਨ੍ਯਤ੍|| ੩੧||
Adhikarana nakShatrAnurodhena jvarasya prashamaH mArakatvaM vA (32-33) · Śloka 33
ਜ੍ਵਰਰਸ੍ਤੁ ਜਾਤਃ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ|
ਭਰਣੀਸੁ ਤੁ ਪਞ੍ਚਹਾਤ੍ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ਕਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਤੁ|
ਤ੍ਰਿਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਥਵਾਰੋਹਿਣ੍ਯਾਮਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰਤਃ|
ਏਕਾਦਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਦਿਵਸਾਨ੍ਮਗੇ ਸਣ੍ਣਵਰਾਤ੍ਰਯੋਃ|
ਪਞ੍ਚਾਹਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਰਾਰ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤ੍ਰਿਪਕ੍ਸੇ ਸਂਸ਼ਯੋਥ ਵਾ|
ਪੁਨਰ੍ਵਸੋਉ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰੋਪੈਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਤ੍|
ਦਿਵਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਦ੍ਵਯਹਾਤ੍ਸਪ੍ਤਾਹਤੋਥ ਵਾ|
ਪੁਸ੍ਯੇਸ਼੍ਲੇਸਾਸੁ ਮਰਣਂ ਚਿਰੇਣਾਪਿ ਮਘਾਸੁ ਤੁ|
ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਮਤੋ ਨ ਚੇਤ੍|
ਫ਼ਾਲ੍ਗੁਨ੍ਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰ੍ਮ੍ਰੁਤ੍ਯੁਰਨ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚ ਦਿਨੇਸ੍ਟਮੇ|
ਨਵਮੇਹ੍ਨੇਕਵਿਂਸ਼ੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰਃ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮਚ੍ਛਤਿ|
ਹਸ੍ਤੇਨ ਸਪ੍ਤਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਮਾਯਮਸ੍ਟਮੇਥ ਵਾ|
ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਗਮੇ ਸ੍ਵਾਤੋਉ ਦਸ਼ਾਹਾਦਥਵਾ ਤ੍ਰਿਭਿਃ|
ਪਕ੍ਸੈਰ੍ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾਸੁ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੇਹਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|
ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਨ ਚੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਮੇਤ੍ਰੇ ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍|
ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਮਤ੍ਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ਸੁਖਮ੍|
ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਮੁਲੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਾਹੇਥਵਾ ਗਤੇ|
ਪੂਰ੍ਵਾਸਾਢਾਸੁ ਨਵਮੇ ਤਤੋਨ੍ਯਾਸੁ ਤੁ ਮਾਸਤਃ|
ਅਸ੍ਟਾਭਿਰਥਵਾ ਮਾਸੈਰ੍ਨਵਭਿਰ੍ਵਾ ਭਵੇਚ੍ਛਿਵਮ੍|
ਆਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾਹਾਦ੍ਧਨਿਸ੍ਠਾਸੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦ੍ਵਾਰੁਣੇਸੁ ਤੁ|
ਸਡਹੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇ ਵਾ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਸੁ ਤੁ|
ਉਤ੍ਤਰਾਸੁ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਰੇਵਤੀਸੁ ਚ|
ਚਤੁਰਾਤ੍ਰੇਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਕ੍ਸੇਮਮਿਤ੍ਯਾਹ ਗੌਤਮਃ||੩੨||
ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੋਉ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਂਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੩||
View original
ज्वररस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्त्तते|
भरणीषु तु पञ्चहात्सप्ताहात्कृत्तिकासु तु|
त्रिः सप्तरात्राद्थवारोहिण्यामष्टरात्रतः|
एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः|
पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथ वा|
पुनर्वसोउ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्|
दिवसात्सप्तविंशाद्वा द्वयहात्सप्ताहतोऽथ वा|
पुष्येश्लेषासु मरणं चिरेणाऽपि मघासु तु|
अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्|
फ़ाल्गुन्योः पूर्वयोर्म्रुत्युरन्ययोश्च दिनेऽष्टमे|
नवमेऽह्नेकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति|
हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रामायमष्टमेऽथ वा|
पुनश्चित्रागमे स्वातोउ दशाहादथवा त्रिभिः|
पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्|
नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिमेत्रे मृत्युस्ततः परम्|
ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात्सुखम्|
स्वास्थ्यं दशाहान्मुले तु त्रिसप्ताहेऽथवा गते|
पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः|
अष्टाभिरथवा मासैर्नवभिर्वा भवेच्छिवम्|
आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु|
षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु|
उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च|
चतुरात्रेऽष्टरात्रे वा क्षेममित्याऽऽह गौतमः||३२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने सर्वरोगनिदानंनाम प्रथमोऽध्यायः||३३||
ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਕਥਂ ਨੋਦ੍ਦਿਸ੍ਤਮਿਤਿ ਨ ਵਿਦ੍ਮਃ| ਦਾਰੁਵਾਹਿਸ੍ਤੁ ਪਠਤਿ ਕਤ੍ਤਿਕਾਸ਼੍ਰਵਣੋ ਹਸ੍ਤਃ ਪੁਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਿਕਾ| ਇਤਿ| ਮਗੋ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਪੁਸ੍ਯੇ ਦਿਵਸਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵਯਹਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਹਤੋਥਵਾ| ਸ਼੍ਲੇਸਾਸ੍ਵਾਸ਼੍ਲੇਸਾਸੁ ਚਿਰੇਣਾਪਿ ਮਰਣਮ੍| ਮਘਾਸੁ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਨ ਮਤ੍ਯਃ ਤਤੋਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਯੋਃ ਫ਼ਾਲ੍ਗੁਬ੍ਯੋਰਨ੍ਯਯੋਰੁਤ੍ਤਰਯੋਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤਮੇ ਦਿਨੇ ਮਤ੍ਯੁਃ| ਹਸ੍ਤੇਨ ਜਾਤੋ ਜ੍ਵਰੋ ਨਵਮੇਹ੍ਨਯੇਕਵਿਂਸ਼ੇ ਵਾ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮਚ੍ਛਤਿ| ਚਿਤ੍ਰਾਯਾਂ ਜਾਤਃ ਸਪ੍ਤਮੇ ਵਾਸ੍ਟਮੇ ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਚ੍ਛਤਿ| ਅਥਵਾ ਦਸ਼ਾਹਾਦਥਵਾ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਕ੍ਸੈਃ| ਵਿਸ਼ਾਖਾਸੁ ਜਾਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੇਹਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਮੈਤ੍ਰੋਨੁਰਾਧਾ| ਤਸ੍ਯਾਂ ਯਦਿ ਨਵਮੇਪ੍ਯਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਤਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਇਤ੍ਯਾਹ ਗੋਉਤਮ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਏਤਦ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿਯਥਾ ਗੌਤਮਸ੍ਤਾਵਦੇਵਂ ਵੇਤ੍ਤਿ| ਵਯਂ ਪੁਨਰਵਸ਼੍ਯਂ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਨਿਧਿਗਚ੍ਛਾਮ ਇਤਿ|| ੩੨|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ