Adhikarana atha sarvaroganidAnaM nAma prathamo~adhyAyaH| pratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತಃ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
View original
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮುಕ್ತಮ್| ಆತುರವೃತ್ತಂ ತು ಬಹ್ವಭಿಧೇಯತ್ವಾತ್ ಸೂತ್ರಿತಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಽಽತುರವೃತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಸ್ಯ ಚ ಶರೀರಪರಾಯತ್ತತ್ವಾತ್ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಥಾನೇ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಶರೀರಂ ನಿರ್ಣೀತಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತು ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಣಯಸ್ಯಾವಸರಃ| ತೇಷಾಞ್ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಿರ್ಣಯೇಽಯಂ ಕ್ರಮಃ| ಪ್ರಥಮಂ ತೇಷಾಂ ಕಾರಣಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತವ್ಯಮ್| ತದನುಲಕ್ಷಣಾನಿ| ಏತಾವತಾಚಾಽಽಧಿಗತಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತೀಕಾರಃ| ಅತೋ ನಿದಾನಲಕ್ಷಣಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ತೃತೀಯಸ್ಥಾನಸ್ಯಾರಮ್ಭಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತು ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾಚ್ಚತುರ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ನಿದಾನಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ನಿದಾನವ್ಯಪದೇಶಃ| ನಿದಾನಞ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಕಲರೋಗಾನುಯಾತಮ್| ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಶಿಷ್ಟರೋಗಾಶ್ರಯಮ್| ತತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಧ್ಯಾಯಂ ನಿರ್ದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ಸಕಲರೋಗವ್ಯಾಪಕನಿದಾನಪರಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವದ್ವಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ರೋಗಾ ಜ್ವರಾದಯೋಽನುಕ್ತಾಃ ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಮ್| ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪುರಾ ಕಲ್ಪೇ ಅಸತಾಮ್ ರೋಗಾಣಾಂ ಸ್ವರೂಪಪ್ರತಿಲಮ್ಭಹೇತುಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾಶುಭಕರ್ಮಕೃತಾಂ ಶರೀರೇ ತತ್ಸಮ್ಭವನಿಮಿತ್ತಮ್|| ೧||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ಇಹ ಕೃತಯುಗೇ ವಿಗತರಾಗದ್ವೇಷಾದಿದ್ವನ್ದ್ವಾ ಜಿತಲೋ ಭಕ್ರೋಧಶ್ರಮ ಕ್ಲಮಾಲಸ್ಯಭಯಾ ನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಾಃ ಪುರುಶಃಆ ಬಭೂವುಃ|
ತೇಷಾಂ ಪುಣ್ಯಬಲೇನ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಸರ್ವಗುಣಸಮುದಾಯಾದಚಿನ್ತ್ಯರಸವೀರ್ಯ್ಯಾ ದಿಸಮುದಿತಾನಿ ಸಸ್ಯಾನ್ಯೋಷಧಯಶ್ಚಾಸನ್|
ತೇ ತಾನಿ ಜಿತೇನ್ದ್ರಯತ್ವಾತ್ ಕಾಲೇ ಮಾತ್ರಯಾ ಚೋಪಯುಞ್ಜಾನಾಃ ಸತ್ಯಾರ್ಜವಾನೃಶಂಸ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಸುರಸದೃಶತೇಜಸೋ ರುಪಾಕೃತಿಪ್ರಮಾಣಪ್ರಸಾದೋಪಚಯಸಂಹನನಸತ್ವಸಾರಸಮ್ಪನ್ನಾ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ನೀರುಜ್ಶ್ಚ ಬಭೂವುಃ||೨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ| ಕೃತಯುಗೇ ವಿಗತಾ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಾಃ ಕ್ಲೇಶಾ ಯೇಷಾಂ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ಜಿತಾನಿ ಲೋಭಶ್ರಮಾದೀನಿ ಯೇನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಾಃ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಚಾರಿಣಃ| ತಥಾವಿಧಾಃ ಪುರುಷಾ ಬಭೂವುಃ| ತೇಷಾಮಿತಿ| ಪ್ರಥಮಯುಗೇಏ ತೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಪುಣ್ಯಬಲೇನ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಸರ್ವಗುಣ ಸಮುದಾಯಾದ್ಧೇತೋರಚಿನ್ತ್ಯಾನ್ಯತರ್ಕ್ಯಾಣ್ಯತಿಶಯಿತಾನಿ ರಸಾದೀನಿ ಯೇಷಾಂ ಸಸ್ಯಾದೀನಾಮ್| ತೇ ಪುರುಷಾಸ್ತಾನಿ ಸಸ್ಯಾದೀನ್ಯೋಷಧೀಶ್ಚೋಪಯುಞ್ಜಾನಾಸ್ತ ದಾಸತ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಸುರಸಮಾನತೇಜಸೋ ರೂಪಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ನೀರುಜೋ ದೀರ್ಘಾಯುಷಶ್ಚ ಬಭೂವುಃ| ಪ್ರಸಾದೋ ನಿರ್ಮಲತ್ವಮ್| ಉಪಚಯೋ ಮಹತ್ವಮ್ ಸಂಹನನಂ ಕಾಠಿನ್ಯಮ್| ಸಾರಾಣಿ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಾದೀನ್ಯುಕ್ತಾನಿ|| ೨||
Adhikarana kRutayugApagame rogasambhavakAraNam (3) · Śloka 3
ಭ್ರಶ್ಯತಿ ತು ಕೃತಯುಗೇ ಯುಗಸ್ವಭಾವಾತ್ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಿಹೀಯ ಮಾಣಸರ್ವಗುಣೇಷು ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಶರೀರೇಷು ಚ ಧರ್ಮಾತಿಕ್ರಮಾ ಪುರುಷೇಷ್ವವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನೋ ನಿರಪೇಕ್ಷರೂಕ್ಷಾಭಿರುಪೇಕ್ಷಿತಾ ದೇವತಾ ಭಿರ್ಜ್ವರಾದಯಃ ಪ್ರಾದುರಭೂವನ್ನಿತಿ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸಮ್ಭವಃ||೩||
View original
भ्रश्यति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीय माणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमा पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवता भिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः||३||
ಪುರಾ ಕಲ್ಪೇ ಚ ದ್ವಿವಿಧೋ ರೋಗಾಣಾಂ ಸಮ್ಭವಹೇತುಃ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಭೇದೇನ ತಯೋಃ ಪೂರ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಚ್ಯತೇ - ಭ್ರಶ್ಯತೀತಿ| ತತಃ ಕೃತಯುಗೇ ಭ್ರಶ್ಯತಿ ಪುರುಷೇಷು ಜ್ವರಾದಯಃ ಪ್ರಾದುರಭೂವನ್| ಕಥಮಿತ್ಯಾಽಽಹ-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಯುಗಸ್ವಭಾವಾತ್ ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಸರ್ವಗುಣೇಷು| ಶರೀರೇಷು ಚ ಭ್ರಶ್ಯಮಾನಸರ್ವಗುಣೇಷು ಕಿಮ್ಭೂತಾ ಜ್ವರಾದಯಃ ? ಆಹ-ಧರ್ಮಾತಿಕ್ರಮಾನ್ನಿರಪೇಕ್ಷಾಭೀ ರೂಕ್ಷಾಭಿಶ್ಚ ನಿಃಸ್ನೇಹಾಭಿರ್ದೇವತಾಭಿರುಪೇಕ್ಷಿತಾ ಅವಿಹಿತಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಃ|| ೩||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ಇಹ ಕೃತಯುಗೇ ವಿಗತರಾಗದ್ವೇಷಾದಿದ್ವನ್ದ್ವಾ ಜಿತಲೋ ಭಕ್ರೋಧಶ್ರಮ ಕ್ಲಮಾಲಸ್ಯಭಯಾ ನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಾಃ ಪುರುಶಃಆ ಬಭೂವುಃ|
ತೇಷಾಂ ಪುಣ್ಯಬಲೇನ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಸರ್ವಗುಣಸಮುದಾಯಾದಚಿನ್ತ್ಯರಸವೀರ್ಯ್ಯಾ ದಿಸಮುದಿತಾನಿ ಸಸ್ಯಾನ್ಯೋಷಧಯಶ್ಚಾಸನ್|
ತೇ ತಾನಿ ಜಿತೇನ್ದ್ರಯತ್ವಾತ್ ಕಾಲೇ ಮಾತ್ರಯಾ ಚೋಪಯುಞ್ಜಾನಾಃ ಸತ್ಯಾರ್ಜವಾನೃಶಂಸ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಸುರಸದೃಶತೇಜಸೋ ರುಪಾಕೃತಿಪ್ರಮಾಣಪ್ರಸಾದೋಪಚಯಸಂಹನನಸತ್ವಸಾರಸಮ್ಪನ್ನಾ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ನೀರುಜ್ಶ್ಚ ಬಭೂವುಃ||೨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ| ಕೃತಯುಗೇ ವಿಗತಾ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಯೋ ದ್ವನ್ದ್ವಾಃ ಕ್ಲೇಶಾ ಯೇಷಾಂ ತಥೋಕ್ತಾಃ| ಜಿತಾನಿ ಲೋಭಶ್ರಮಾದೀನಿ ಯೇನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಾಃ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಚಾರಿಣಃ| ತಥಾವಿಧಾಃ ಪುರುಷಾ ಬಭೂವುಃ| ತೇಷಾಮಿತಿ| ಪ್ರಥಮಯುಗೇಏ ತೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಪುಣ್ಯಬಲೇನ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಸರ್ವಗುಣ ಸಮುದಾಯಾದ್ಧೇತೋರಚಿನ್ತ್ಯಾನ್ಯತರ್ಕ್ಯಾಣ್ಯತಿಶಯಿತಾನಿ ರಸಾದೀನಿ ಯೇಷಾಂ ಸಸ್ಯಾದೀನಾಮ್| ತೇ ಪುರುಷಾಸ್ತಾನಿ ಸಸ್ಯಾದೀನ್ಯೋಷಧೀಶ್ಚೋಪಯುಞ್ಜಾನಾಸ್ತ ದಾಸತ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಸುರಸಮಾನತೇಜಸೋ ರೂಪಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ನೀರುಜೋ ದೀರ್ಘಾಯುಷಶ್ಚ ಬಭೂವುಃ| ಪ್ರಸಾದೋ ನಿರ್ಮಲತ್ವಮ್| ಉಪಚಯೋ ಮಹತ್ವಮ್ ಸಂಹನನಂ ಕಾಠಿನ್ಯಮ್| ಸಾರಾಣಿ ತ್ವಗ್ರಕ್ತಾದೀನ್ಯುಕ್ತಾನಿ|| ೨||
Adhikarana jvarotpattI rUpa~jca (4) · Śloka 4
ಜ್ವರಸ್ತು ಸ್ಥಾಣುಶಾಪಾತ್ ಪ್ರಾಚೇತಸತ್ವಮುಪಾಗತಸ್ಯ ಪ್ರಾಜಾಪತೇಃ ಕ್ರತೋಉ ಭಾಗಮಪರಿಕಲ್ಪಯೇತಸ್ತಾದ್ವಿನಾಶಾರ್ಥಂ ಪರ್ವಜನ್ಮಾವಮಾನಿ ತಯಾ ರುದ್ರಾಣ್ಯಾ ಪ್ರೇರಿತಸ್ಯ ಪಶುಪತೇರ್ದಿವ್ಯಮಬ್ದಸಹಸ್ತ್ರಂ ಪರಿ- ರಕ್ಷಿತವತಃ ಕ್ರೋಧಮಿತಿಚಿರಕಾಲಸಮ್ಭೃತೋ ವ್ರತಾನ್ತೇ ರೋಷಾಗ್ನಿಃ ಕಿಙ್ಕರರೂಪೇಣ ಕಿಲಪಿಣ್ಡಿತಮೂರ್ತ್ತಿರ್ವೀರಭದ್ರನಾಮಾ ಭಸ್ಮಪ್ರಹರ- ಣಸ್ತ್ರಿಶಿರೋಽಭಿಬಾಹುಪಾದಃ ಪಿಙ್ಗಲಲೋಚನೋ ದಂಷ್ಟ್ರೀ ಶಙ್ಕುಕರ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣತನುರುತ್ತಮಾಙ್ಗಾನ್ನಿಶ್ಚಾಚಾರ||೪||
View original
ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्राजापतेः क्रतोउ भागमपरिकल्पयेतस्ताद्विनाशार्थं पर्वजन्मावमानि तया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्त्रं परि- रक्षितवतः क्रोधमितिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किलपिण्डितमूर्त्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहर- णस्त्रिशिरोऽभिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चाचार||४||
ಜ್ವರಸ್ತು ಸ್ಥಾಣುಶಾಪಾತ್ ಪ್ರಾಚೇತಸತ್ವಮುಪಾಗತಸ್ಯ ಪ್ರಾಜಾಪತೇಃ ಕ್ರತೋಉ ಭಾಗಮಪರಿಕಲ್ಪಯೇತಸ್ತಾದ್ವಿನಾಶಾರ್ಥಂ ಪರ್ವಜನ್ಮಾವಮಾನಿ ತಯಾ ರುದ್ರಾಣ್ಯಾ ಪ್ರೇರಿತಸ್ಯ ಪಶುಪತೇರ್ದಿವ್ಯಮಬ್ದಸಹಸ್ತ್ರಂ ಪರಿ- ರಕ್ಷಿತವತಃ ಕ್ರೋಧಮಿತಿಚಿರಕಾಲಸಮ್ಭೃತೋ ವ್ರತಾನ್ತೇ ರೋಷಾಗ್ನಿಃ ಕಿಙ್ಕರರೂಪೇಣ ಕಿಲಪಿಣ್ಡಿತಮೂರ್ತ್ತಿರ್ವೀರಭದ್ರನಾಮಾ ಭಸ್ಮಪ್ರಹರ- ಣಸ್ತ್ರಿಶಿರೋಽಭಿಬಾಹುಪಾದಃ ಪಿಙ್ಗಲಲೋಚನೋ ದಂಷ್ಟ್ರೀ ಶಙ್ಕುಕರ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣತನುರುತ್ತಮಾಙ್ಗಾನ್ನಿಶ್ಚಾಚಾರ|| ೪||
Adhikarana jvarasya shivaM prati gamanam (5) · Śloka 5
ಸ ದೇವೀವಿನಿರ್ಮಿತಯಾ ಸಹ ಭದ್ರಕಾಲ್ಯಾ ಪ್ರತಿರೋಮಕೂಪಮ- ಭಿನಿಃ ಸೃತೈರ್ವಿವಿಧವಿಕೃತಾಕೃತಿಭಿರನನ್ತೈರ್ಭಯಾನಕವಾಕ್ಯ- ಕ್ರಿಯಾವಪುರ್ಭಿರನುಚರೈಃ ಪರಿವೃತಶ್ಛತುರ್ಯುಗಾನ್ತಕರಕಾಲಾಮ್ಭೋದ- ಸಹಸ್ರನಿನದೋಽನುನಾದಯನ್ ರೋದಸೀ ಜ್ವಾಲಾಗರ್ಭೇಣ ಪರೀತಃ ಕಲಕಲಾರಾವೇಣ ಮಹಾಭೂತಸಮ್ಪ್ಲವಕಾರಿಣಾ ವಿಧಾಯ ದಾನವಬಧಮಶ್ವಮೇಧಾಧ್ವರವಿಧ್ವಂಸನಂ ಚ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ವಿಜ್ಞಾಪಯಾಮಾಸ ಶಿವಮ್||೫||
View original
स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपम- भिनिः सृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्य- क्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्छतुर्युगान्तकरकालाम्भोद- सहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्||५||
ರೋದಸೀ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವ್ಯೋರನ್ತರಾಲಮ್| ಸಮ್ಪ್ಲವಃ ಉಪಪ್ಲವಃ|| ೫||
Adhikarana jvarasya shivaM prati vij~japtiH (3) · Śloka 3
ಶಿವೀಭೂತೋಽಸಿ ದೇವ-ದೇವ|
ದೇವೈಃ ಪಿತಾಮಹಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ಜಗತಃ ಪಿತ್ರಾ ಚ ಧಾತ್ರಾಽಭಿಷ್ಟೂಯಮಾನಃ|
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಕಿಂ ಕರವಾಣೀತಿ ?||೩||
View original
शिवीभूतोऽसि देव-देव|
देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिष्टूयमानः|
सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ?||३||
೦೦
Adhikarana shivasyA~a~aj~jA (6) · Śloka 6
ತಂ ಶೂಲೀ ಕ್ರೋಧಮಾದಿದೇಶ|
ಯಸ್ಮಾತ್ ತ್ರಿದಶೈರಪ್ಯಜಯ್ಯ! ಮತ್ಕ್ರೋಧ! ವ್ರತವಿಘ್ನಂ ಚಕೀಷುರ್ದೈತ್ಯಸೈನ್ಯಂ ದಕ್ಷೋ ದಕ್ಷಹವ್ಯಞ್ಚ ತ್ವಯಾ ಜೀರ್ಣಮತೋ ಜಗತೋಽಸ್ಯ ಸಸ್ಥಾವರಸ್ಯ ಜ್ವರಯಿತಾ|
ಜ್ವರೋ ಭವಾನ್ ಭವತು|
ತ್ವಂ ಹಿ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಂ ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರವರೋ ಜನ್ಮಮರಣೇಷು ತಮೋಮಯತಯಾ ಮಹಾಮೋಹಃ ಪ್ರಾಗ್ಜನ್ಮನೋ ವಿಸ್ಮಾರಯಿತಾಽಪಚಾರಾನ್ತರೇಷು ಚೋಷ್ಮಾ- ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಾ ದ್ವಯೇಷ್ವಪಿ ಧ್ರುವೋ ಜ್ವರೋ ಭವೇತಿ||೬||
View original
तं शूली क्रोधमादिदेश|
यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य! मत्क्रोध! व्रतविघ्नं चकीषुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यञ्च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता|
ज्वरो भवान् भवतु|
त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयिताऽपचारान्तरेषु चोष्मा- यमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति||६||
ಶೂಲೀ ಭಗವಾನ್ ಮಹೇಶ್ವರಃ| ಅಪಚಾರಾನ್ತರೇಷ್ವಪಥ್ಯವಿಶೇಷೇಷು| ದ್ವಯೇಷ್ವಪೀತ್ಯುಕ್ತೇಷು ಜನ್ಮಮರಣೇಷ್ವಪಚಾರಾನ್ತರೇಶು| ಧ್ರುವೋಽವಶ್ಯಮ್ಭಾವೀ|
Adhikarana jvarasya sarvatovicaraNaM nAmAni ca (2) · Śloka 2
ಸೋಽಯಮೇವಮುಮಾಪತಿನಾಽನುಗೃಹೀತೋ ನಾನಾನಾಮಭಿಃ ಸರ್ವತೋ- ಽನುಭುವಿ ವಿಚರತಿ|
ತದ್ಯಥಾ-ಪಾಕಲೋ ಗಜೇಷ್ವಭಿತಾಪೋ ವಾಜಿಷ್ವಲರ್ಕಃ ಕುಕ್ಕುರೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಮದೋ ಜಲಜೇಷು ಜ್ಯೋತಿರೋಷ- ಧೀಷು ಚೂರ್ಣಕೋಧಾನ್ಯೇಷ್ವಪ್ಸು ನೀಲಿಕಾ ಭೂಮಾವುಷರೋ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಜ್ವರ ಇತಿ||೨||
View original
सोऽयमेवमुमापतिनाऽनुगृहीतो नानानामभिः सर्वतो- ऽनुभुवि विचरति|
तद्यथा-पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोष- धीषु चूर्णकोधान्येष्वप्सु नीलिका भूमावुषरो मनुष्येषु ज्वर इति||२||
೦೦
Adhikarana jvareNa saha jAtA rogAH, raktapittagulmAdisambhavaprakArAdi ca (7) · Śloka 7
ತತ್ಸಹಜಾಶ್ಛಾರೋಕಾಙ್ಗಮರ್ದಶಿರೋವ್ಯಥಾಭ್ರಮಕ್ಲಮಗ್ಲಾನಿತೃಷ್ಣಾ- ಸನ್ತಾಪಾದಯಃ|
ತತ್ಸನ್ತಾಪಾಚ್ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್|
ತತ್ರೈವ ಚ ಯಜ್ಞೇ ಕ್ರೋಧಭಯಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ಪರಿತೋ ವಿದ್ರ್ವತಾಂ ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಾ- ದ್ಯೈರ್ದೇಹವಿಕ್ಷೋಭಣೈರ್ಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಜಠರಾದಯೋ ಹೈಃಪ್ರಾಶಾ- ನ್ಮೇಹಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃ ಶೋಫಾತೀಸಾರಾದಯೋ ಭಯೋತ್ರಾಸಶೋಕಾಶುಚಿ- ಸಂಸ್ಪರ್ಶೈರುನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಗ್ರಹಾದಯೋ ರೋಹಿಣ್ಯತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಛೇಷದುಹಿ- ತ್ರಸಮ್ಭೋಗಕೃತಾಶ್ಛ ಪ್ರಜಾಪತಿಕ್ರೋಧಾನ್ನಕ್ಷತ್ರರಾಜಸ್ಯ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತತ್ಸಹೋದ್ಭವಾಶ್ಛ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದಯಃ|
ಸೋಽಪಿ ಹಿ ನ ವಿನಾ ಜ್ವರೇಣಾನುಬಧ್ನಾತೀತಿ ಸಕಲೋಽಪಿ ರೋಗಗ್ರಾಮೋ ಜ್ವರಪೂರ್ವಕೋ ಜ್ವರಶಬ್ದವಾಚ್ಯೋ ವಾ||೭||
View original
तत्सहजाश्छारोकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णा- सन्तापादयः|
तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्|
तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्र्वतां लङ्घनप्लवना- द्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो हैःप्राशा- न्मेहकुष्ठार्शः शोफातीसारादयो भयोत्रासशोकाशुचि- संस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहि- त्रसम्भोगकृताश्छ प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्छ कासश्वासादयः|
सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा||७||
ತೇನ ಚ ಜ್ವರೇಣ ಸಹ ತದಾ ಜಾತಾ ಅರೋಚಕಾದಯಃ| ಶೇಷಾಽತಿಸ್ಪಷ್ಟತಯಾ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ| ಜ್ವರೇಣ ವಿನಾ ನಾನುಬಧ್ನಾತಿ ಅನುಬಧ್ನತೋಽವಶ್ಯಂ ಭಾವೀ ಜ್ವರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|
Adhikarana rogoparyAyAH tannishcyApAyAshca (8) · Śloka 8
ಜ್ವರಸ್ತಮೋ ವಿಕಾರ ಆತಙ್ಕಃ ಪಾಪ್ಮಾ ಗದೋ ವ್ಯಾಧಿರಾಬಾಧೋ ದುಃಖಮಾಮಯೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ರೋಗ ಇತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಂ|
ತತ್ರ ರುಜತೀತಿ ರೋಗಃ|
ತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ- ಭಿಃ||೮||
View original
ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरं|
तत्र रुजतीति रोगः|
तस्योपलब्धिनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्ति- भिः||८||
ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಿ ನಾಮಾನಿ| ರೋಗಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಾಣಾಮರ್ಥಾವಬೋಧನಾಯ| ತಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿರ್ಜಿಜ್ಞಾಸಿತುರ್ಬುದ್ಧಾವುಪಾರೋಹೋ ನಿಶ್ಛಯಶ್ಛ ನಿದಾನಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಹೇತುಭೂತೈಃ|| ೮||
Adhikarana rogANAM sAmAnyakAraNam (9) · Śloka 9
ತತ್ರ ನಿದಾನಂ ವಾಯ್ವಾದಿಪ್ರಕೋಪಃ|
ತಸ್ಯ ಪುನರಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರ- ಸೇವಾ||೯||
View original
तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः|
तस्य पुनरहिताहारविहार- सेवा||९||
ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಮ್| ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ವಾತಾದಯೋ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾನುಷ್ಠಾನಮ್| ತದುಭಯಮಪಿ ರೋಗವಿಶೇಷಾವಚ್ಛೇದೇ ಹೇತುಃ| ನ ಹಿ ಯತ್ರ ಸ್ತಮ್ಭಪಾರುಷ್ಯಾದಿ ದೃಷ್ಯತೇ, ಯತ್ರ ವಾ ಲಘುರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಹಾರಸೇವಾತಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಕಂ ವಾ, ಚಿರಕಾಲಾತೀತಂ ಜ್ವರಾದಿಕಂ ವ ಸಞ್ಜಾತಂ, ತತ್ರ ಕದಾಚಿದಪಿ ಕಫಕಾರಣತಾಂ ರೋಗಸ್ಯ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿರೋಗಮಪಿ ಚ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕಾರಣಮಾಮ್ನಾತಮ್| ಯಥಾ ಅರ್ಶಸಾಮತಿವ್ಯವಾಯಯಾನ ಸಂಕ್ಷೋಭಕಠಿನೋತ್ಕಟಿಕಾಸನಾದಿ| ಪ್ರಮೇಹೇ ಚ ನವಧಾನ್ಯಾದಿ| ತೇನ ಯಥೋಕ್ತೇನ ರೋಗಸ್ಯೇದನ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ|| ೯||
Adhikarana nidAnaparyAyAH (10) · Śloka 10
ನಿದಾನಪರ್ಯ್ಯಾಯಾಸ್ತು ಹೇತುರ್ನಿಮಿತ್ತಮಾಯತನಂ ಕಾರಕಃ ಕರ್ತ್ತಾ ಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸಮುತ್ತಾನಂ ಮೂಲಂ ಯೋನಿರಿತಿ||೧೦||
View original
निदानपर्य्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्तानं मूलं योनिरिति||१०||
ಹೇತ್ವಾದೀನ್ಯಸ್ಯ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಾಃ|| ೧೦||
Adhikarana pUrvarUpanirUpaNam (11) · Śloka 11
ಪೂರ್ವರೂಪಂ ನಾಮ ಯೇನ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷೋ ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ನ ತು ದೋಷವಿಶೇಷಃ|
ತದ್ಧ್ಯುತ್ಪತ್ಸ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಲ್ಪತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಂ ರೂಪಮ್||೧೧||
View original
पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः|
तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्||११||
ನಿದಾನಂ ಚೈಕಮಪ್ಯನೇಕಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ, ಯತಸ್ತತ ಏವ ನಿಶ್ಛಯೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನ್ಯಪೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದೋಷಶೇಷಾನಪೇಕ್ಷಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಭವಿಷ್ಯತೋ ಗಮಕಮ್| ವಯಮೇವಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾಮಹೇ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ರೇಣ ರೋಗಸ್ಯ ಸಕಲರೋಗವಿಶೇಷೇಷು ಯದನುಗಚ್ಛತಿ ತದ್ದೋಷವಿಶೇಷಸ್ಯಾಽಽಗಮಕಮ್| ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಞ್ಚ ಸ್ವರೂಪಮುಚ್ಯತೇ ನ ತು ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ| ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಸರ್ವಥಾ ರೋಗಸ್ಯಾನಧಿಷ್ಠಾನಾತ್ ಕೇವಲಂ ನ ತತ್ತಸ್ಯ ತಥಾ ಗಮಕಮ್| ತಥಾ ಹಿ ವಾತಜೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ಆಲಸ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತ್ಯೇವ| ಭವತಿ ಚ ತದೇವ ದೋಷವಿಶೇಷಾನಧಿಷ್ಠಾನೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಕಿಂ ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಯೋ ದೋಷೋ ನಾಭೂತ್ ರೋಗೇ ಭವತಿ ಸ ವ್ಯಕ್ತಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕುತ ಆಗಮಿಷ್ಯತಿ ? ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಶ್ಛೈತದೇವಾಭಿಮತಮ್| ಯೇನ ಹೃದಯೇ ಪಠತಿ-'ತದೇವ ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಂ ರೂಪಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ' ಇತಿ| ಏವಞ್ಚ ಸ್ಥಿತೇ 'ಸಪೂರ್ವರೂಪಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾಃ' ಇತಿ ಯದಾ ಹೃದಯಗ್ರನ್ಥೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ತತ್ರೈವ ಚೋದಯಿಷ್ಯಾಮಃ|| ೧೧||
Adhikarana rUpanirUpaNam (12) · Śloka 12
ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಪುನಾ ರೂಪಮ್||೧೨||
View original
स्पष्टं पुना रूपम्||१२||
ಯತ್ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷವಿಶೇಷಾಧಿಷ್ಠತಸ್ಯ ಗಮಕಂ ತದ್ರೂಪಮ್| ತಚ್ಚ ನಿದಾನೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಗತೇ ರೋಗೇ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣ ದೋಷವಿಶೇಷಂ ವಿನಾ ವಿಶೇಷೇ ಜ್ಞಾತೇ ದೋಷವಿಶೇಷಾಧಿಗಮಾಯಾವಶ್ಯಮುಪಯುಜ್ಯತೇ| ರೋಗವಿಶೇಷನಿಶ್ಚಯಾಯ|
Adhikarana rUpaparyAyAH (13) · Śloka 13
ತಸ್ಯ ಶಬ್ದಾನ್ತರಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಮಾಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಂ ಸಂಸ್ಥಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಮಿತಿ||೧೩||
View original
तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति||१३||
ತಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯ ಶಬ್ದಾನ್ತರಾಣಿ ಪರ್ಯಾಯಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ|| ೧೩||
Adhikarana upashayAnupashayanirUpaNam (14) · Śloka 14
ಉಪಶಯೋ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಭಿಶ್ಛೋಉಷಧಾ- ಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ|
ಸ ಹಿ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಸಂಜ್ಞಃ|
ತದ್ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯಃ|
ಏತೇನ ದೇಶಕಾಲೋಉ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋಉ||೧೪||
View original
उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्छोउषधा- हारविहारैः सुखानुबन्धः|
स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः|
तद्विपरीतोऽनुपशयः|
एतेन देशकालोउ व्याख्यातोउ||१४||
ಏಷಾಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿದಾನಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರವಶಾದಾಶ್ರಿತೈರ್ವಿರುದ್ಧೈರ್ವಿರುದ್ಧಕಾರ್ಯಕರೈಶ್ಛ ಗುಣೈರನೇಕಕಾರ್ಯಹೇತುತಾ ಸಮ್ಭಾವನಯಾಽನೇಕತ್ರತಯಾ ಪಾಠಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷಾನಧಿಗತಿಂ ಸಮ್ಭಾವಯತೋಪಶಯೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಗಮಕತ್ವಹೇತುತಾಯಾಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ತಸ್ಮಾದುಪಶಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ-ಉಪಶಯ ಇತಿ| ಉಪಶಯ ಆಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈರ್ಹೇತುವಿಪರೀತೈವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಭಿಶ್ಛ| ಏಷಾಞ್ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರದರ್ಶಿತಾನಿ| ತಸ್ಯೈವ ಚೋಪಶಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸಂಜ್ಞಾ| ಉಪಶಯಪ್ರಸಙ್ಗಾದನುಪಶಯೋಽಪಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಉಪಶಯಲಕ್ಷಣಾದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೋಽನುಪಶಯಃ| ಅನುಪಶಯೇನ ಚ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಃ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ| ಅನೇನ ಚೋಪಶಯಾಖ್ಯೇನ ಸುಖಾನುಬನ್ಧೇನ ದೇಶಕಾಲಾವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋಉ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿ ವಿಶೇಷಸ್ಯ ಯೋ ದೇಶಃ ಕಾಲೋ ವಾ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಹೇತುಃ ಸ ತಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ತೇನ ಚಾನೂಪಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇನ ಶೀತಾದಿವಿಶೇಷವಿಶಿಷ್ಟೇನ ಚ ಸಾಧಾರಣದೋಷವಿಶೇಷನಿಮಿತ್ತಯಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷನಿಮಿತ್ತತಯಾ ಚ ರೋಗಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಃ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ| ಸರ್ವಶ್ಛಾಯಮುಪಶಯೋ ಭಿಷಕ್ಪರೀಕ್ಷಾಕಾಲಾತ್ ಪೂರ್ವಮಯತ್ನೇನೈವ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ವೈದ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ವಿಕಾರವಿಶೇಷಾಧಿಗತೇಃ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ರೀಮನುಪ್ರವಿಶಾತಿ| ಅಥವಾ ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ಆಬಾಧೇ ಆಶಙ್ಕಿತಾಽಽಮಯ ಪರಿಹಾರೇಣ, ಯತ್ನೇನಾಪ್ಯುಪಶಯಾನುಪಶಯಹೇತ್ವಾಹಾರಾದಿಕಂ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ತತ್ತು ಕರ್ಮನಿಷ್ಣಾತಸ್ಯ ಭಿಷಜೋಽವಧಾರಣೇಯತ್ತಾಮಾವೋಢುಮಲಮ್| ಏವಮೇತತ್ರಿದಾನಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ರೋಗವಿಶೇಷಾವಚ್ಛೇದಾಯ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್|| ೧೪||
Adhikarana samprAptivivaraNam (15) · Śloka 1
ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪುನರೇವಂದುಷ್ಟೋ ದೋಷಸ್ತೇನ ಚೈವಮಾರಬ್ಧೋ ವ್ಯಾಧಿಃ||೧||
View original
सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिः||१||
ಅಥ ಕದಾಚಿನ್ನಿದಾನಾದೀನಿ ಸಾಧಾರಣತ್ವಾದ್ ವ್ಯಾಮೋಹಾದನ್ಯತೋಽಪಿ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಾದಾತಙ್ಕಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಸಮರ್ಥಾನಿ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ತತಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಂ ಭಿಷಗವಗಚ್ಛೇತ್| ಅಥ ಕಾ ಪುನರಿಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನಾಮ ಭವತೀತಿ ? ಯಾ ಹಿ ಜನಾನಾಂ ಪದ್ಧತಿರಿವ ಗದಾನಾಂ ನಿದಾನಾದಿಭಿರಧಿಗತಾನಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಣ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸ್ವರೂಪನಿಃಶೇಷನಿರಾಕಾಙ್ಕ್ಷತಾಮಾವಹತಿ| ಇಯಮುಚ್ಯತೇ-ಏವಂ ದುಷ್ಟೋ ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಏವಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಪ್ರಕಾರಶ್ಛಾಹಿತವೇಶೇಷಸೇವನಾದ್ಬಹುರೂಪಃ| ತಥಾ ಚ ತದೇವೈಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತಮೇವ ಚೈಕಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯ್ಯಭೂತಮನ್ಯತಮಂ ದೋಷಂ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ನಾನಾವಿಧವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷ್ಯಾ ಕದಾಚಿಲ್ಲಾಘವೇನ ಕೋಪಯತಿ, ಕದಾಚಿದ್ರೋಉಕ್ಷ್ಯೇಣ| ಕದಾಚಿತ್ಕಾಠಿನ್ಯೇನ| ಕದಾಚಿದಜೀರ್ಣೇನ| ಕದಾಚಿದ್ದೋಷಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪ್ರೇಣ| ಕದಾಚಿಚ್ಛೈತ್ಯೇನ| ಕದಾಚಿದನ್ಯೇನ ವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಗುಣವಿಶೇಷೇಣೇತಿ | ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಂ ಭವತಿ ತದನ್ಯಥಾ ದೋಷಂ ಕೋಪಯತಿ| ಕಿಞ್ಚಿದಧೋಭಾಗಿಕಂ ತದನ್ಯಥಾ| ಅನ್ಯದುಭಯಭಾಗಿಕಂ ತದ್ರೂಪಾನ್ತರೇಣ| ಏತಸ್ಮ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರ್ಯ್ಯವಿಶೇಷಾದೇವಂದುಷ್ಟೋ ದೋಷ ಇತಿ ಜ್ಞಾಯತೇ| ನ ಹಿ ಮರಿಚಸ್ಯ ರೋಉಕ್ಷ್ಯೇಣ ಯೋ ದುಷ್ಟೋ ವಾಯುರ್ಯಶ್ಚ ತಸ್ಯೈವ ಲಾಘವೇನ ತಾವೇಕರೂಪೋಉ ಭವಿತುಮರ್ಹತಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ಹಿ ಕುಪಿತೋ ರೋಉಕ್ಷ್ಯಮೇವಾತ್ಮಗುಣಮುಓಪಬೃಂಹಯಂಸ್ತದನುಗುಣಾನ್ಯೇವ ಕಾರ್ಯ್ಯಾಣಿ ಕಾಠಿನ್ಯೋಪಶೋಷಣಾದೀನಿ ಕುರುತೇ| ಲಾಘವೇನ ಚ ಕುಪಿತಃ ಪವನೋ ರೂಪಮನುವರ್ಧಯನ್ ಲಾಘವಾದೀನ್ಯೇವ ಪ್ರದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಸರ್ವಮಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಸಮ್ಮೋಹಭಯಾದ್ವಿಸ್ತರೇಣ ನ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಇದಮೇವ ತಾವದ್ ದೃಶ್ಯತಾಮ್| ಇಹ ಹಿ ಪ್ರಭಞ್ಜನಪ್ರಕೋಪಕಾರಣಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಕಷಾಯರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಿರೂಢಕತೃಣಧಾನ್ಯಾದಿಬಹುವಿಧಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಯತ್ರ ಯಸ್ತಿಕ್ತರಸೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಕೋಪಃ ಸ ಏವ ಕಿಂ ಕಟುಕೇನಾನ್ಯೇನ ವಾ ವಿರೂಢಕಾದಿನಾ ಭವತಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮನೇಕಕಾರಣಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಯೋಽಪಿ ಪಟೋಲಾತ್ ಕೋಪಃ ಸ ಏವ ನ ತ್ರಾಯನ್ತೀವಾಲಕಾದಿಪ್ರತ್ಯಯತಾಮುಪಯಾತಿ| ನ ಚೈವಮೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಮೇಕಸ್ಯೈವ ದೋಷಸ್ಯಾಯತನಂ ಭವತಿ| ಯತಸ್ತದ್ ದ್ರವ್ಯಾಮನುಚಿತೇನ ಮಾತ್ರಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಸದ್ಯಥೋಕ್ತೇನ ಗುಣೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕೋಪಯತಿ| ತಥಾ ಗುಣಾನ್ತರೇಣ ಸದೃಶೇನ ವಿಲಕ್ಷಣೇನ ವಾ| ಪ್ರಭಾವಾದಿರ್ಭಿರ್ವಾ| ತಮೇವ ದೋಷಾನ್ತರಮೇವಾ ವಾ ಪ್ರಕೋಪಯಿತುಂ ಕಿಂ ಬನ್ಧುವರ್ಗೇಣ ಕಾರಿತಶಪಥಮ್| ತೇನೈಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ದೋಷೇ ಕುಪಿತೇ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಿಣೀ ಚಾನ್ಯೋದೋಷಹೇತ್ವಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಂ ಕದಾಚಿನ್ಮಾತ್ರಯಾ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಮುತ್ತಾನತಾಮಪ್ರಾಪ್ತೋಽಪಿ ವಿಕಾರವಿಶೇಷಮಾಪನ್ನೋ ಭವತ್ಯೇವ| ತಥಾ ನ ತನ್ತ್ರೇಷು ದೃಶ್ಯತೇ| ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ತಾವತ್- ಕಷಾಯಪಾನಪಥ್ಯಾನೈರ್ದಶಾಹ ಇತಿ ಲಙ್ಘಿತೇ| ಸರ್ಪಿರ್ದದ್ಯಾತ್ ಕಫೇ ಮನ್ದೇ ವಾತಾಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ|| ಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಮೃತಂ ತದ್ವಿಷೋಪಮಮನ್ಯಥಾ| ದಶಾಹೇ ಸ್ಯಾದತೀತೋಽಪಿ ಜ್ವರೋಪದ್ರವವೃದ್ಧಿಕೃತ್|| ಲಙ್ಘನಾದಿಕ್ರಮಂ ತತ್ರ ಕುರ್ಯ್ಯಾದಾಽಽಕಫಸಂಕ್ಷಯಾತ್| (ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಃ ಚಿಕಿತ್ಸಾ-೧) ದೇಹಧಾತ್ವಬಲತ್ವಾಚ್ಚ ಜ್ವರೋ ಜೀರ್ಣೋಽನುವರ್ತತೇ| ರೂಕ್ಷಂ ಹಿ ತೇಜೋ ಜ್ವರಕೃತ್ತೇಜಸಾ ರೂಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಚ|| ವಮನಸ್ವದೇಕಾಲಾಮ್ಬುಕಷಾಯಲಘುಭೋಜನೈಃ| ಯಃ ಸ್ಯಾದತಿಬಲೋ ಧಾತುಃ ಸಹಚಾರೀ ಸದಾಗತಿಃ|| (ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಃ ಚಿಕಿತ್ಸಾ-೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ಇದಮೇವ ತಾವದ್ವಿಚಾರ್ಯ್ಯತಾಂ ಕಿಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮೇವ ಜ್ವರಮಧಿಕೃತ್ಯೈತದುಚ್ಯತೇ ಆಹೋಸ್ವಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ| ಯದಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾಧಿಕಾರೇಣೇತ್ಯುಜ್ಯತೇ ತನ್ನ| ಆನ್ತ್ರಕರಣಮವಿಶೇಷಪಾಠಾದ್ಯಥೋಕ್ತಾಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ| ತತ್ರೈಕದೋಷಾಭಿಮತರೋಗಪಕ್ಷೇ ಕಥಂ ಯಥೋಕ್ತಸಮ್ಭವಃ| ಯತೋ ಜ್ವರಕಾರಣೇ ಕಫೇ ವಮನಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣೇ ತತ್ಕಾರ್ಯಮಂ ಚ ಜ್ವರಕಾರಣೇ ಕಫೇ ವಮನಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣೇ ತತ್ಕಾರ್ಯಮಂ ಚ ಜ್ವರೋಽಪಿ ಕಥಂ ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ? ಅನಪಚಿತೋಽಪಿ ವಾ ಕಿಮಿತಿ ಸ್ವಕರಣದೋಷವಿಪರೀತದೋಷಾನ್ತರಕಾರಣ-ತಾಮೇಕದೈವಾಸಾದಯತಿ| ಉಕ್ತಞ್ಚೈತತ್ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಮಯೇದ್ವಯಾಧಿಂ ಯೋಽನ್ಯಮನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್| ನಾಽಸೋಉ ವಿಶುದ್ಧಃ ಶುದ್ಧಸ್ತು ಶಮಯೇದ್ಯೋ ನ ಕೋಪಯೇತ್|| ಇತಿ| (ಚರಕಃ ನಿದಾನ-೮.೨೩, ಅ. ಸಂ: ಸೂತ್ರ೦-೨೯) ತಸ್ಮಾನ್ನಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪಾದಹಾನೋಉ ವ್ಯಾಮೂಢಕಚಿಕಿತ್ಸಕವಿಷಯೇ ಚೈತದುಚ್ಯತೇ| ಅನವಸ್ಥಾಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ಏವಮೇಕದೋಷಜೇಷ್ವಪ ರೋಗೇಷು ದೋಷಾನ್ತರಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಿಮುಖಂ ಭವತ್ಯೇವ| ಯತ್ಕಾಲಾದಿಕಂ ಸಹಾಯಮಾಸಾದ್ಯ ನಾನಾವಿಧವಿಕಾರಕರಣಾಯ ವಿಜೃಮ್ಭತ ಇತಿ| ನ ಚಾಽನೇಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮೇಕೇನೈವ ರೂಪೇಣೈಕಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದುಷ್ಟೋ ಶೇಷ ಇತಿ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಕಥಮನೇನ ದುಷ್ಟೇನಾಪಿ ಸತಾ ವ್ಯಾಧಿರಾರಭ್ಯತೇ ? ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ ದುಷ್ಟೋ ದೋಷೋ ದೋಷಕಾರಣವಿಶೇಷವಶಾದನ್ಯಥಾ ಚಾನ್ಯಥಾ ಚ ವಿಕಾರಹೇತುತಾಮನುಗೃಹ್ಣತಿ| ತಥಾ ಸ ಏವ ದೋಷಃ ಸಕಲಂ ಶರೀರಮನುಸರನ್ ವಿಶಿಷ್ಟಮೇವ ರೋಗಮಭ್Vಇನಿರ್ವರ್ತಯತಿ| ಏಕತ್ರಾವಸ್ಥಿತೋಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟದೋಷಾನ್ತರೇಣ ವಿಹತಪ್ರಸರೋಽನ್ಯಂ ದೋಷಾನ್ತರಮನುಗತೋಽನ್ಯಮಿತ್ಯೇವಮಾದಿನೈಕೋಽಪಿ ದೋಷೋ ನಾನಾವಿಧವಿಕಾರಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಯೇನ ಸ ಏವ ವಾಯುಃ ಕದಾಚಿತ್ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ ಕದಾಚಿತ್ಕುಷ್ಠಾದಿಕಮಿತಿ| ಏಷಾ ಸಮ್ರಾಪ್ತೀ ರೋಗವಿಶೇಷಾಧಿಗಮೇ ಹೇತುಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ಯದೈವಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ಯಥಾಽನೇನ ನಿದಾನವಿಶೇಷೇಣ ಯೋ ದೋಷಃ ಕುಪಿತಃ ಸ ಚ ಕಾರಣವಶಾದಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಸ್ವತ ಏವಂವ್ಯಾಪಾರೋಽನೇನಾನುಗತಶ್ಚ ವರ್ತತೇ, ಏವಂವಿಧಶ್ಚಾಸ್ಯ ರೋಗವಿಶೇಷಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಸ್ತದಾಽವಶ್ಯಮೇವಾಧಿಗಮ್ಯತೇ ಅಯಂ ರೋಗ ಉತ್ಪನ್ನ ಇತಿ| ಏತಾನಿ ನಿದಾನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಪರಸ್ಪರಸಮನ್ವಿತಾನಿ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾಧಿಗಮನೇ ನಿರಾಕಾಡ್ಕ್ಷತಾಮನುಬಧ್ನನ್ತಿ|| ೧೫||
Adhikarana samprApteH paryAyAH (16) · Śloka 16
ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾ ಜಾತಿರಾಗತಿರ್ನಿವೃತ್ತಿರ್ನಿಷ್ಪತ್ತಿರಿತಿ||೧೬||
View original
तत्पर्याया जातिरागतिर्निवृत्तिर्निष्पत्तिरिति||१६||
ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾ ಇತಿ| ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಪರ್ಯ್ಯಾಯಾ ಜಾತ್ಯಾದಯಃ|
Adhikarana samprApterbhedAH (17) · Śloka 17
ಸಾ ಸಙ್ಖಯಾವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಬಲಕಾಲವಿಶೇಷೈರ್ಭಿದ್ಯತೇ||೧೭||
View original
सा सङ्खयाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते||१७||
ಸಾ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಸಙ್ಖಯಾದಿವಿಶೇಷೈರ್ಭಿದ್ಯತೇ|| ೧೭||
Adhikarana sa~gkhyAvyAkhyA (18) · Śloka 18
ತತ್ರ ಸಙ್ಖಯಾ ತಾವದಷ್ಟೋಉ ಜ್ವರಾಸ್ತ್ರಿವಿಧಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚ ಕಾಸಾ ಇತಿ||೧೮||
View original
तत्र सङ्खया तावदष्टोउ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति||१८||
ತತ್ರ ಸಙ್ಖಯಾ ಯಥೇತ್ಯಾಽಽಹ--ಅಷ್ಟೋಉ ಜ್ವರಾ ಇತ್ಯತ್ರೇವ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಏಷೈವ ಸಙ್ಖಯಾಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಯತ್ತದೇಕೋಽಪಿ ರೋಗೋಽನೇಕಧಾ ಭವತೀತಿ| ಏವಂ ವಿಕಲ್ಪಾದೀನಾಮಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್|| ೧೮||
Adhikarana vikalpavivaraNam (19) · Śloka 19
ವಿಕಲ್ಪಃ ಸಮವೇತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶಿಕಲ್ಪನಾ||೧೯||
View original
विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशिकल्पना||१९||
ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶಿಕಾ ಯಾ ಕಲ್ಪನಾ ಸ ವಿಕಲ್ಪಃ|
Adhikarana prAdhAnyasya nirUpaNam (20) · Śloka 1
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಮನುಬನ್ಧ್ಯನುಬನ್ಧಕಭೇದಾತ್ತರತಮಯೋಗಾದ್ವಾ||೧||
View original
प्राधान्यं व्याधीनामनुबन्ध्यनुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा||१||
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋದಿತ ( ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ-೨೨ ) ಅನುಬನ್ಧ್ಯನುಬನ್ಧಕ-ಭೇದಾದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಭವತಿ| ತತ್ರಾನುಬನ್ಧ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮನುಬನ್ಧಕೋಽಪ್ರಧಾನಮ್| ಅಥವಾ ತರತಮಯೋಗಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಭವತಿ| ಯ ಏವಾನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಧಿಕಃ ಸ ಏಕಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|| ೨೦||
Adhikarana balanirUpaNam (21) · Śloka 21
ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷೋ ಹೇತ್ವಾದಿಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾಽವಯವಿಭಾವನಯಾ||೨೧||
View original
दोषाणां बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्याऽवयविभावनया||२१||
ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲವಿಜ್ಞಾನಂ ಹೇತ್ವಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾವಯವವಿಶೇಷೇಣ| ಯದಾ ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಹೇತ್ವಾದಯೋ ದೋಷೇ ದೃಷ್ಟಾಸ್ತದಾ ಬಲತ್ವಂ ತಸ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಯತೇ| ಯದಾ ತ್ವವಯವೇನ ತದಾ ಅಬಲತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೨೧||
Adhikarana kAlavivaraNam (22) · Śloka 22
ಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಮೃತ್ವರಹೋರಾತ್ರ್ಯಾಹಾರಸಮಯನಿಯತಃ ಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ||೨೨||
View original
कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वरहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति||२२||
ಕಾಲವಿಶೇಷೋ ವಾತಾದೀನಾಮೃತ್ವಾದಿಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯೇಣ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕೋಪಃ|
Adhikarana upasaMhAraH (23) · Śloka 23
ಏತಾವತೈವ ಸಮಾಸತಃ ಕಥಿತೋ ನಿದಾನಾರ್ಥಃ|
ವಿಸ್ತರೇಣ ತು ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿರೋಗಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೩||
View original
एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः|
विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते||२३||
ಇತ್ಯನನ್ತರೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ನಿದಾನಾರ್ಥೋ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಸ್ವರೂಪ ಉಕ್ತಃ| ವಿಸ್ತರತಸ್ತ್ವಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಪೃಥಗಧ್ಯಾಯೇಷೂಚ್ಯತೇ|| ೨೩||
Adhikarana vAtasya prakopakAraNAni (24) · Śloka 24
ಅಥ ತಿಕ್ತಕಟುಕಕಷಾಯರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಿರೂಢ- ಕತೃಣಧನ್ಯಕಲಾಯಚಣಕಕರೀರತುಮ್ಬಕಾಲಿಙ್ಗಚಿರ್ಭಿಟಬಿಸ- ಶಾಲೂಕಜಾಮ್ಬವತಿನ್ದುಕಹೀನಶುಷ್ಕಪ್ರಮಿತತೃಷಿತಾಶನಕ್ಷುಧಿ- ತಾಮ್ಬುಪಾನಾಽಸೃಕ್ಕ್ಷಯವಿರೇಚನಾದಿಕರ್ಮಾತಿಯೋಗವೇಗವಿಧಾ- ರಣೋದೀರಣರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಪ್ರವಾತವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಬಲಬದ್ಯುದ್ಧ- ನಿಗ್ರಹಾತಿಖಚಾಪಕರ್ಷಣಾಽತ್ಯುಚ್ಚವಿಷಮಲಙ್ಘನಾಽಧ್ವಾಽಧ್ಯ- ಯನಧಾವನಸಲಿಲತರಣಾಭಿದ್ಯಾತದಭ್ಯಗೋವಾಜಿಗಜನಿಗ್ರಹಾಽಶ್ಮ- ಶಿಲಾಲೋಹಕಾಷ್ಠೋತ್ಕ್ಷೇಪವಿಕ್ಷೇಪಭ್ರಮಣಚಾಲನಗಾಢೋಚ್ಛಾದನ- ಪರಾಘಾತನಾದಿಸಾಹಸಭಯಶೋಕೋತ್ಕಣ್ಠಾದಿಭಿರತಿಸೇವಿತೈರ್ಗ್ರೀಷ್ಮ- ವರ್ಷಾಽಪರಾಹ್ಣಪರರಾತ್ರಾಽಽಹಾರಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇಷು ಚ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪ- ಮಾಪದ್ಯತೇ||೨೪||
View original
अथ तिक्तकटुककषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढ- कतृणधन्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिस- शालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधि- ताम्बुपानाऽसृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधा- रणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायव्यायामबलबद्युद्ध- निग्रहातिखचापकर्षणाऽत्युच्चविषमलङ्घनाऽध्वाऽध्य- यनधावनसलिलतरणाभिद्यातदभ्यगोवाजिगजनिग्रहाऽश्म- शिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादन- पराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्म- वर्षाऽपराह्णपररात्राऽऽहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोप- मापद्यते||२४||
ಅಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಭೂತಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕೋಪಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ| ತಿಕ್ತಾದಿರ್ಭಿರತಿಸೇವಿತೈರ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮನ್ತಾದಿಷು ಚ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ| ಅಶನಶಬ್ದಸ್ಯ ಹೀನಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿರೇಚನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಮತಿಯೋಗೇನ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣೇನ| ವಿರೇಚನಂ ವಮನವಿರೇಕೋಉ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ನಿರೂಹನಸ್ಯ ಗಣ್ಡೂಷಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪ್ರವಾತಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಃ ಪವನಃ| ಬಲವತಾ ಸಹ ಯುದ್ಧೇನ ನಿಗ್ರಹಸ್ತಥೋಕ್ತಃ| ಕಠಿನಚಾಪಕರ್ಷಣಾದಿಯುಕ್ತಯೋ ಯತ್ರ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೇಷಾಂ ತಥಾವಿಧಾನಾಂ ಸಾಹಸಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ದಮ್ಯಾನಾಂ ಅದಾನ್ತಾನಾಂ ಗವಾದೀನಾಂ ನಿಗ್ರಹಃ| ಅಶ್ಮಾದೀನಾಮುತ್ಕ್ಷೇಪಾದಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|| ೨೪||
Adhikarana pittasa prakopakAraNAni (25) · Śloka 25
ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣವಿದಾಹಿಶುಜ್ತಶಾಣ್ಡಾಕೀಮದ್ಯ- ಮೂತ್ರಮಸ್ತುದಧಿಧಾನ್ಯಾಮ್ಲತೈಲಕುಲತ್ಥಮಾಷನಿಷ್ಪಾವತಿಲಾನ್ನ- ಕಟ್ವರಕುಠೇರಕಾದಿವರ್ಗಾಮಾಮ್ರಾತಕಾಮ್ಲೀಕಾಪೀಲುಭಲ್ಲಾತ- ಕಾಸ್ಥಿಲಾಙ್ಗಲಿಕಾಮರಚಿತಪಾಗ್ನಿರಜೋಧೂಮಕ್ರೋಧೇರ್ಷ್ಯಾಽಜೀರ್ಣ- ಮೈಥುನೋಪಗಮನಾದಿಭಿರ್ವರ್ಷಾಶರನ್ಮಧ್ಯನ್ದಿನಾರ್ಧರಾತ್ರಾಹಾರವಿದಾಹ- ಕಾಲೇಷು ಚ ಪಿತ್ತಮ್||೨೫||
View original
कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुज्तशाण्डाकीमद्य- मूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्न- कट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लात- कास्थिलाङ्गलिकामरचितपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याऽजीर्ण- मैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाह- कालेषु च पित्तम्||२५||
ಕಟ್ವಮ್ಲಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಂ ಶರದಾದಿಕಾಲೇಷು ಚ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ| ಆಮಮಪಕ್ವಮಾಮ್ರಾತಕಮ್| ಅಜೀರ್ಣೇ ಮೈಥುನೋಪಗಮನಂ ತಥೋಕ್ತಮ್| ಆದಿ ಗ್ರಹಣೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಪಿತ್ತಹೇತೂನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೨೫||
Adhikarana kaphaprakopakAraNAni (26) · Śloka 26
ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಶೀತಪಿಚ್ಛಿಲಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿನವಾನ್ನ- ಪಿಷ್ಟಪೃಥುಕಸ್ಥೂಲಭಕ್ಷ್ಯಷ್ಕುಲ್ಯಾಮಕ್ಷೀರಕೀಲಾಟಮೋರಟಕೂಚೀ- ಕಾತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಪಿಯೂಷೇಕ್ಷುರಸಫಾಣಿತಗುಡಾನೂಪಪಿಶಿತಮೋಚ- ಖರ್ಜೂರಭವ್ಯನಾಲಿಕೇಲನಿಶಾಮ್ಬುಪಾನಾತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತಿಸನ್ತ- ರ್ಪಣಭುಕ್ತಮಾತ್ರದಿವಾಸ್ವಪ್ನಕಾಲಾತಿಸ್ವಪ್ನಕಾಯವಾಡ್ಮನೋ- ವ್ಯಾಪಾರಾನಾರಮ್ಭಾನುಪಧಾನಶಯನಾವಶ್ಯಾಯಹರ್ಷಚ್ಛರ್ದಿವಿಧಾತ- ವಿರೇಚನಾದ್ಯಯೋಗದಿಭಿಃ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಪೂರ್ವಾಹ್ಣಪ್ರದೋಷಭುಕ್ತ- ಮಾತ್ರೇಷು ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ||೨೬||
View original
मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दिनवान्न- पिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूची- कातक्रपिण्डकपियूषेक्षुरसफ़ाणितगुडानूपपिशितमोच- खर्जूरभव्यनालिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्त- र्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाड्मनो- व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छर्दिविधात- विरेचनाद्ययोगदिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्त- मात्रेषु च श्लेष्मा||२६||
ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಶೀತಪಿಚ್ಛಿಲಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿನವಾನ್ನ- ಪಿಷ್ಟಪೃಥುಕಸ್ಥೂಲಭಕ್ಷ್ಯಷ್ಕುಲ್ಯಾಮಕ್ಷೀರಕೀಲಾಟಮೋರಟಕೂಚೀ- ಕಾತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಪಿಯೂಷೇಕ್ಷುರಸಫಾಣಿತಗುಡಾನೂಪಪಿಶಿತಮೋಚ- ಖರ್ಜೂರಭವ್ಯನಾಲಿಕೇಲನಿಶಾಮ್ಬುಪಾನಾತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತಿಸನ್ತ- ರ್ಪಣಭುಕ್ತಮಾತ್ರದಿವಾಸ್ವಪ್ನಕಾಲಾತಿಸ್ವಪ್ನಕಾಯವಾಡ್ಮನೋ- ವ್ಯಾಪಾರಾನಾರಮ್ಭಾನುಪಧಾನಶಯನಾವಶ್ಯಾಯಹರ್ಷಚ್ಛರ್ದಿವಿಧಾತ- ವಿರೇಚನಾದ್ಯಯೋಗದಿಭಿಃ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಪೂರ್ವಾಹ್ಣಪ್ರದೋಷಭುಕ್ತ- ಮಾತ್ರೇಷು ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|| ೨೬||
Adhikarana saMsargajagadoShaprakopahetuH (27) · Śloka 27
ದ್ವಯಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಃ||೨೭||
View original
द्वयसंसर्गात् संसर्गः||२७||
ಯಸ್ಯೋಭಯಕೋಪಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚ ಸಂಸರ್ಗಾನ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಂಸರ್ಗಃ ಕುಪ್ಯತಿ|| ೨೭||
Adhikarana sannipAtaprakopakAraNAni (28) · Śloka 28
ಸರ್ವೇಷಾಂ ತು ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್ತಥಾಽಧ್ಯಶನಸಮಶನವಿಷಮಾಶನ- ವಿರುದ್ಧಾಶನಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಶನವ್ಯಾಪನ್ನಾಮ್ಬುಮದ್ಯಮನ್ದಕದಧಿಯಾವಕ- ಯವಸುರಾಪಿಣ್ಯಾಕಾಮಮೂಲಕಸರ್ಷಶುಷ್ಕಶಾಕವಲ್ಲೂರಕೃಶ- ಪಿಶಿತಲಕುಚಾಮಫಲಮೃತ್ತಿಕಾಭ್ಯವಹಾರಾನ್ನಪರಿವರ್ತ್ತರ್ತ್ತುವ್ಯಾ- ಪದಸಾತ್ಮ್ಯೋಉಷಧಿಗನ್ಧಘ್ರಾಣವಿಷಪಿಟಕಾವಿಷಗರಾಭ್ಯವಹಾರಾ- ನಾರ್ತ್ತವದುರ್ದಿನಗ್ರಹಪೀಡಾಗ್ರಹಾವೇಶಪುರೋವಾತಪರ್ವತೋಪಶ್ಲೇಷರಸಾ- ಯನಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಿರೇಚನಾದಿ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮ- ಣಾಮಭ್ಯಾಸಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಕೃತಾನಾಞ್ಚ ಪರಿಣಾಮಾತ್ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಿಷಮ- ಪ್ರಸವಾತ್ಪ್ರಸೂತಾನಾಞ್ಚ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಃ||೨೮||
View original
सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाऽध्यशनसमशनविषमाशन- विरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावक- यवसुरापिण्याकाममूलकसर्षशुष्कशाकवल्लूरकृश- पिशितलकुचामफ़लमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्त्तर्त्तुव्या- पदसात्म्योउषधिगन्धघ्राणविषपिटकाविषगराभ्यवहारा- नार्त्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसा- यनस्नेहस्वेदविरेचनादि मिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्म- णामभ्यासात्पूर्वं कृतानाञ्च परिणामात्स्त्रीणां विषम- प्रसवात्प्रसूतानाञ्च मिथ्योपचारात् सन्निपातः||२८||
ಏವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತೂನಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾದಧ್ಯಶನಾತಿಭಿಶ್ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಧ್ಯಶನಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ (ಅಷ್ತಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹ-೮.೩೩-೩೪, ೭.೪೫)| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಾಶನಂ ನಾನಾಜಾತೀಯೋಜನಮ್| ವ್ಯಾಪನ್ನಶಬ್ದೇನ ವಿಕೃತಪರ್ಯಾಣೇಯಾಮ್ಬುಮದ್ಯಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮನ್ದಕಮಜಾತಂ ದಧಿ| ಯವಸುರಾ ಸುರಾವಿಶೇಷಃ| ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ಅನ್ನಪರಿವರ್ತೋ ದೇಶಾದಿಹೇತುಕೋಽನ್ನವಿನಿಮಯಃ| ಋತುವ್ಯಾಪತ್ಕಾಲೇ ಹೀನಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಃ| ವಿಷಪಿತಕಾ ವಿಷಹೇತುಕಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ| ಗರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ ( ಉ೦ ೪೦ )| ಅನಾರ್ತ್ತವದುರ್ದಿನಮತ್ರ ಯದ್ವರ್ಷಾ ಹೇಮನ್ತೇ ತದಾರ್ತ್ತವಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ದುರ್ದಿನಮನಾರ್ತ್ತವಮ್| ಗ್ರಹೈಃ ಸೂರ್ಯ್ಯಾದಿಭಿರ್ಜನ್ಮರಾಶೇಃ ಪೀಡನಮ್| ಅಥವಾ ಗ್ರಹಣಾಂ ದೇವದಾನವಾದಿಭೇದಾನಾಮಷ್ಟಾದಶಾನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಶರೀರೇ| ರಸಾಯನಾದೀನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತಾನಾಂ ಚ ಪಾಪಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಪರಿಣಾಮಾದಿತಿ|| ೨೮||
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (29) · Śloka 1
ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸರ್ವೇಷು ರೋಗೇಷು ದೋಷಪ್ರಕೋಪಹೇತುರುಕ್ತ ಇತಿ||೧||
View original
इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति||१||
ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವೇಷು ರೋಗೇಷು ಯೇ ಕಾರಣಭೂತಾ ದೋಷಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೋಪಹೇತುರುಕ್ತಃ| ಏಭಿರ್ಹಿ ಕಾರಣೈರ್ನಾನಾವಿಧವಿಶೇಷವಿಶಿಷ್ಟೈರನನ್ತರಪ್ರದರ್ಶಿತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಕಾರವಿಶೇಷಸಹಸ್ತ್ರೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತ್ರಯೋಽಪಿ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾಃ ಸಙ್ಖಯಾತೀತಾನ್ ವಿಕಾರಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತ್ತಯನ್ತಿ|| ೨೯||
Adhikarana doShANAM dehe prasaraH (30) · Śloka 2
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಪ್ರತಿರೋಗಮಿತಿ ಕ್ರುದ್ಧಾ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಗಾಮಿನೀಃ|
ರಸಾಯನೀಃ ಪ್ರಪ್ರದ್ಯಾಽಽಶು ದೋಷಾ ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ||೨||
View original
भवन्ति चात्र प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः|
रसायनीः प्रप्रद्याऽऽशु दोषा देहे विकुर्वते||२||
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತಿ ಶ್ಲೋಕಸಮುದಾಯೈರುಪಪಾದತೀತಿ| ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರತಿ ರೋಗಂ ಕ್ರುದ್ಧಾ ದೋಷಾ ಆಶು ದೇಹೇ ವಿಕುರ್ವತೇ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಆಹರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಗಾಮಿನೀಃ ರಸಾಯನೀಃ ಪ್ರಪದ್ಯ ರಸಾಯನ್ಯೋ ರಸವಾಹಿನ್ಯೋ ಧಮನ್ಯಃ ಸಿರಾಃ| ರೋಗಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸ್ಥಾನಂ ಯತೋ ರೋಗಃ ಪ್ರಭವತಿ| ತತ್ರ ಯಾ ರಸಾಯನ್ಯೋ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯ ತಮೇವ ರೋಗಂ ಕುರ್ವತೇ| ಯಥಾ ಬಸ್ತಿಗಾಮಿನೀಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಮೇಹೋಉ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವರೋಗಸಾಧಾರಣವಸ್ತುಕಥನಮಿತಿ|| ೩೦||
Adhikarana AdAnAdinakShatreShu jAtasya vyAdheH kleshakArakatvaM mArakatvaM vA (31) · Śloka 31
ಆದಾನಜನ್ಮನಿಧನಪ್ರತ್ಯರಾಖ್ಯವಿಪತ್ಕರೇ|
ನಕ್ಷತ್ರೇ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನಃ ಕ್ಲೇಶಾಯ ಮರಣಾಯ ವಾ||೩೧||
View original
आदानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे|
नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा||३१||
ಪ್ರಸಙ್ಗೇನೇದಮುಚ್ಯತೇ| ಅಸ್ಮಿನ್ ನಕ್ಷತ್ರೇ ಚನ್ದ್ರಮಸಾ ಯುಕ್ತೇ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನಃ ಸ ಏವಂ ಭವತೀತಿ| ಆದಾನಮಿತಿ| ಆದಾನಂ ನಕ್ಷತ್ರಂ ಯೇನ ವ್ಯಾಧಿತೋ ಗರ್ಭೇ ಸಮ್ಭೂತಃ| ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರಂ ಯೇನ ಪ್ರಜಾತಃ| ನಿಧನಂ ಜನ್ಮತಃ ಸಪ್ತಮಮ್| ಪ್ರತ್ಯರಂ ಪಞ್ಚಮಮ್| ವಿಪತ್ಕರಂ ತೃತೀಯಮ್| ಸುಬೋಧಮನ್ಯತ್|| ೩೧||
Adhikarana nakShatrAnurodhena jvarasya prashamaH mArakatvaM vA (32-33) · Śloka 33
ಜ್ವರರಸ್ತು ಜಾತಃ ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಶ್ವಿನೀಷು ನಿವರ್ತ್ತತೇ|
ಭರಣೀಷು ತು ಪಞ್ಚಹಾತ್ಸಪ್ತಾಹಾತ್ಕೃತ್ತಿಕಾಸು ತು|
ತ್ರಿಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ಥವಾರೋಹಿಣ್ಯಾಮಷ್ಟರಾತ್ರತಃ|
ಏಕಾದಶಾದ್ವಾ ದಿವಸಾನ್ಮೃಗೇ ಷಣ್ಣವರಾತ್ರಯೋಃ|
ಪಞ್ಚಾಹಾನ್ಮೃತ್ಯುರಾರ್ದ್ರಾಯಾಂ ತ್ರಿಪಕ್ಷೇ ಸಂಶಯೋಽಥ ವಾ|
ಪುನರ್ವಸೋಉ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ತು ಜ್ವರೋಽಪೈತಿ ತ್ರಯೋದಶಾತ್|
ದಿವಸಾತ್ಸಪ್ತವಿಂಶಾದ್ವಾ ದ್ವಯಹಾತ್ಸಪ್ತಾಹತೋಽಥ ವಾ|
ಪುಷ್ಯೇಶ್ಲೇಷಾಸು ಮರಣಂ ಚಿರೇಣಾಽಪಿ ಮಘಾಸು ತು|
ಅವಶ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ ದ್ವಾದಶಾಹಾನ್ಮೃತೋ ನ ಚೇತ್|
ಫಾಲ್ಗುನ್ಯೋಃ ಪೂರ್ವಯೋರ್ಮ್ರುತ್ಯುರನ್ಯಯೋಶ್ಚ ದಿನೇಽಷ್ಟಮೇ|
ನವಮೇಽಹ್ನೇಕವಿಂಶೇ ವಾ ಜ್ವರಃ ಸೌಮ್ಯತ್ವಮೃಚ್ಛತಿ|
ಹಸ್ತೇನ ಸಪ್ತಮೇ ಶಾನ್ತಿಶ್ಚಿತ್ರಾಮಾಯಮಷ್ಟಮೇಽಥ ವಾ|
ಪುನಶ್ಚಿತ್ರಾಗಮೇ ಸ್ವಾತೋಉ ದಶಾಹಾದಥವಾ ತ್ರಿಭಿಃ|
ಪಕ್ಷೈರ್ಮೃತ್ಯುಂ ವಿಶಾಖಾಸು ದ್ವಾವಿಂಶೇಽಹನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|
ನವಮೇಽಹ್ನಿ ನ ಚೇಚ್ಛಾನ್ತಿಮೇತ್ರೇ ಮೃತ್ಯುಸ್ತತಃ ಪರಮ್|
ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಮೃತ್ಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ವಾ ದ್ವಾದಶಾತ್ಸುಖಮ್|
ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ದಶಾಹಾನ್ಮುಲೇ ತು ತ್ರಿಸಪ್ತಾಹೇಽಥವಾ ಗತೇ|
ಪೂರ್ವಾಷಾಢಾಸು ನವಮೇ ತತೋಽನ್ಯಾಸು ತು ಮಾಸತಃ|
ಅಷ್ಟಾಭಿರಥವಾ ಮಾಸೈರ್ನವಭಿರ್ವಾ ಭವೇಚ್ಛಿವಮ್|
ಆಜ್ಯೇಷ್ಠಾಹಾದ್ಧನಿಷ್ಠಾಸು ದ್ವಾದಶಾದ್ವಾರುಣೇಷು ತು|
ಷಡಹೇ ದ್ವಾದಶಾಹೇ ವಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಭಾದ್ರಪದಾಸು ತು|
ಉತ್ತರಾಸು ತ್ರಿಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪ್ರಶಮೋ ರೇವತೀಷು ಚ|
ಚತುರಾತ್ರೇಽಷ್ಟರಾತ್ರೇ ವಾ ಕ್ಷೇಮಮಿತ್ಯಾಽಽಹ ಗೌತಮಃ||೩೨||
ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೋಉ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಂನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೩||
View original
ज्वररस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्त्तते|
भरणीषु तु पञ्चहात्सप्ताहात्कृत्तिकासु तु|
त्रिः सप्तरात्राद्थवारोहिण्यामष्टरात्रतः|
एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः|
पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथ वा|
पुनर्वसोउ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्|
दिवसात्सप्तविंशाद्वा द्वयहात्सप्ताहतोऽथ वा|
पुष्येश्लेषासु मरणं चिरेणाऽपि मघासु तु|
अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्|
फ़ाल्गुन्योः पूर्वयोर्म्रुत्युरन्ययोश्च दिनेऽष्टमे|
नवमेऽह्नेकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति|
हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रामायमष्टमेऽथ वा|
पुनश्चित्रागमे स्वातोउ दशाहादथवा त्रिभिः|
पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्|
नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिमेत्रे मृत्युस्ततः परम्|
ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात्सुखम्|
स्वास्थ्यं दशाहान्मुले तु त्रिसप्ताहेऽथवा गते|
पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः|
अष्टाभिरथवा मासैर्नवभिर्वा भवेच्छिवम्|
आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु|
षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु|
उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च|
चतुरात्रेऽष्टरात्रे वा क्षेममित्याऽऽह गौतमः||३२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने सर्वरोगनिदानंनाम प्रथमोऽध्यायः||३३||
ಶ್ರವಣಂ ಕಥಂ ನೋದ್ದಿಷ್ತಮಿತಿ ನ ವಿದ್ಮಃ| ದಾರುವಾಹಿಸ್ತು ಪಠತಿ ಕೃತ್ತಿಕಾಶ್ರವಣೋ ಹಸ್ತಃ ಪುಷ್ಯಶ್ಚ ದಶರಾತ್ರಿಕಾ| ಇತಿ| ಮೃಗೋ ಯಾವತ್ತಾವನ್ನಿವರ್ತ್ತತೇ| ಪುಷ್ಯೇ ದಿವಸಾತ್ ಸಪ್ತವಿಂಶಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದ್ವಯಹಾತ್ ಸಪ್ತಾಹತೋಽಥವಾ| ಶ್ಲೇಷಾಸ್ವಾಶ್ಲೇಷಾಸು ಚಿರೇಣಾಪಿ ಮರಣಮ್| ಮಘಾಸು ತು ದ್ವಾದಶಾಹಾನ್ನ ಮೃತ್ಯಃ ತತೋಽವಶ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಾಪ್ನೋತಿ| ಪೂರ್ವಯೋಃ ಫಾಲ್ಗುಬ್ಯೋರನ್ಯಯೋರುತ್ತರಯೋಶ್ಚಾಷ್ತಮೇ ದಿನೇ ಮೃತ್ಯುಃ| ಹಸ್ತೇನ ಜಾತೋ ಜ್ವರೋ ನವಮೇಽಹ್ನಯೇಕವಿಂಶೇ ವಾ ಸೌಮ್ಯತ್ವಮೃಚ್ಛತಿ| ಚಿತ್ರಾಯಾಂ ಜಾತಃ ಸಪ್ತಮೇ ವಾಷ್ಟಮೇ ವಾ ಶಾನ್ತಿಮೃಚ್ಛತಿ| ಅಥವಾ ದಶಾಹಾದಥವಾ ತ್ರಿಭಿಃ ಪಕ್ಷೈಃ| ವಿಶಾಖಾಸು ಜಾತೇ ಜ್ವರೇ ದ್ವಾವಿಂಶೇಽಹನಿ ಮೃತ್ಯುಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಮೈತ್ರೋಽಽನುರಾಧಾ| ತಸ್ಯಾಂ ಯದಿ ನವಮೇಽಪ್ಯಶಾನ್ತಿಃ ತತೋ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಇತ್ಯಾಹ ಗೋಉತಮ ಇತ್ಯನೇನ ಏತದ್ ದರ್ಶಯತಿಯಥಾ ಗೌತಮಸ್ತಾವದೇವಂ ವೇತ್ತಿ| ವಯಂ ಪುನರವಶ್ಯಂ ವಸ್ತುನೋ ನಿಶ್ಚಯಂ ನಿಧಿಗಚ್ಛಾಮ ಇತಿ|| ೩೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ