Adhikarana atha sarvaroganidAnaM nAma prathamo~adhyAyaH| pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ സര്വരോഗനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
View original
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
സൂത്രസ്ഥാനേ സ്വസ്ഥവൃത്തമുക്തമ്| ആതുരവൃത്തം തു ബഹ്വഭിധേയത്വാത് സൂത്രിതമ്| തസ്യ ചാऽऽതുരവൃത്തസ്യ സ്വസ്ഥവൃത്തസ്യ ച ശരീരപരായത്തത്വാത് ദ്വിതീയസ്ഥാനേ ജന്മനഃ പ്രഭൃതി ശരീരം നിര്ണീതമ്| സമ്പ്രതി തു വ്യാധിനിര്ണയസ്യാവസരഃ| തേഷാഞ്ച വ്യാധീനാം നിര്ണയേऽയം ക്രമഃ| പ്രഥമം തേഷാം കാരണം പ്രദര്ശയിതവ്യമ്| തദനുലക്ഷണാനി| ഏതാവതാചാऽऽധിഗതസ്വരൂപാണാം യഥാസ്വം പ്രതീകാരഃ| അതോ നിദാനലക്ഷണപരിജ്ഞാനാര്ഥം തൃതീയസ്ഥാനസ്യാരമ്ഭഃ| ചികിത്സിതം തു ബഹുവക്തവ്യത്വാച്ചതുര്ഥേ വക്ഷ്യതേ| നിദാനപ്രധാനത്വാത് സ്ഥാനസ്യ നിദാനവ്യപദേശഃ| നിദാനഞ്ച ദ്വിവിധമ്| കിഞ്ചിത് സകലരോഗാനുയാതമ്| കിഞ്ചിദ്വിശിഷ്ടരോഗാശ്രയമ്| തത്തു പ്രത്യധ്യായം നിര്ദേക്ഷ്യതേ സകലരോഗവ്യാപകനിദാനപരിജ്ഞാനാര്ഥം പ്രഥമോऽധ്യായ ആരഭ്യതേ| അഥേത്യാദി പൂര്വവദ്വയാഖ്യേയമ്| രോഗാ ജ്വരാദയോऽനുക്താഃ നിദാനം കാരണമ്| തച്ച ദ്വിവിധമ്| കിഞ്ചിത് പുരാ കല്പേ അസതാമ് രോഗാണാം സ്വരൂപപ്രതിലമ്ഭഹേതുഃ| കിഞ്ചിത് ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടാശുഭകര്മകൃതാം ശരീരേ തത്സമ്ഭവനിമിത്തമ്|| ൧||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ഇഹ കൃതയുഗേ വിഗതരാഗദ്വേഷാദിദ്വന്ദ്വാ ജിതലോ ഭക്രോധശ്രമ ക്ലമാലസ്യഭയാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ പുരുശഃആ ബഭൂവുഃ|
തേഷാം പുണ്യബലേന പൃഥിവ്യാദീനാം സര്വഗുണസമുദായാദചിന്ത്യരസവീര്യ്യാ ദിസമുദിതാനി സസ്യാന്യോഷധയശ്ചാസന്|
തേ താനി ജിതേന്ദ്രയത്വാത് കാലേ മാത്രയാ ചോപയുഞ്ജാനാഃ സത്യാര്ജവാനൃശംസ്യാദിഗുണയോഗാച്ച സുരസദൃശതേജസോ രുപാകൃതിപ്രമാണപ്രസാദോപചയസംഹനനസത്വസാരസമ്പന്നാ ദീര്ഘായുഷോ നീരുജ്ശ്ച ബഭൂവുഃ||൨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ഇഹേത്യാദി| ഇഹ മനുഷ്യലോകേ| കൃതയുഗേ വിഗതാ രാഗദ്വേഷാദയോ ദ്വന്ദ്വാഃ ക്ലേശാ യേഷാം തഥോക്താഃ| ജിതാനി ലോഭശ്രമാദീനി യേനിഷ്പരിഗ്രഹാഃ സ്വച്ഛന്ദചാരിണഃ| തഥാവിധാഃ പുരുഷാ ബഭൂവുഃ| തേഷാമിതി| പ്രഥമയുഗേഏ തേഷാം പുരുഷാണാം പുണ്യബലേന പൃഥിവ്യാദീനാം സര്വഗുണ സമുദായാദ്ധേതോരചിന്ത്യാന്യതര്ക്യാണ്യതിശയിതാനി രസാദീനി യേഷാം സസ്യാദീനാമ്| തേ പുരുഷാസ്താനി സസ്യാദീന്യോഷധീശ്ചോപയുഞ്ജാനാസ്ത ദാസത്യാദിഗുണയോഗാച്ച സുരസമാനതേജസോ രൂപാദിസമ്പന്നാ നീരുജോ ദീര്ഘായുഷശ്ച ബഭൂവുഃ| പ്രസാദോ നിര്മലത്വമ്| ഉപചയോ മഹത്വമ് സംഹനനം കാഠിന്യമ്| സാരാണി ത്വഗ്രക്താദീന്യുക്താനി|| ൨||
Adhikarana kRutayugApagame rogasambhavakAraNam (3) · Śloka 3
ഭ്രശ്യതി തു കൃതയുഗേ യുഗസ്വഭാവാത് ക്രമേണ പരിഹീയ മാണസര്വഗുണേഷു പൃഥിവ്യാദിഷു ശരീരേഷു ച ധര്മാതിക്രമാ പുരുഷേഷ്വവശ്യമ്ഭാവിനോ നിരപേക്ഷരൂക്ഷാഭിരുപേക്ഷിതാ ദേവതാ ഭിര്ജ്വരാദയഃ പ്രാദുരഭൂവന്നിതി സര്വരോഗാണാം സാമാന്യതഃ സമ്ഭവഃ||൩||
View original
भ्रश्यति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीय माणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमा पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवता भिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः||३||
പുരാ കല്പേ ച ദ്വിവിധോ രോഗാണാം സമ്ഭവഹേതുഃ സാമാന്യവിശേഷഭേദേന തയോഃ പൂര്വം സാമാന്യേനോച്യതേ - ഭ്രശ്യതീതി| തതഃ കൃതയുഗേ ഭ്രശ്യതി പുരുഷേഷു ജ്വരാദയഃ പ്രാദുരഭൂവന്| കഥമിത്യാऽऽഹ-പൃഥിവ്യാദിഷു യുഗസ്വഭാവാത് ഭ്രശ്യമാനസര്വഗുണേഷു| ശരീരേഷു ച ഭ്രശ്യമാനസര്വഗുണേഷു കിമ്ഭൂതാ ജ്വരാദയഃ ? ആഹ-ധര്മാതിക്രമാന്നിരപേക്ഷാഭീ രൂക്ഷാഭിശ്ച നിഃസ്നേഹാഭിര്ദേവതാഭിരുപേക്ഷിതാ അവിഹിതപ്രതിക്രിയാ അവശ്യമ്ഭാവിന ഇതി സാമാന്യേന സര്വരോഗാണാമുത്പത്തിഃ|| ൩||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ഇഹ കൃതയുഗേ വിഗതരാഗദ്വേഷാദിദ്വന്ദ്വാ ജിതലോ ഭക്രോധശ്രമ ക്ലമാലസ്യഭയാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ പുരുശഃആ ബഭൂവുഃ|
തേഷാം പുണ്യബലേന പൃഥിവ്യാദീനാം സര്വഗുണസമുദായാദചിന്ത്യരസവീര്യ്യാ ദിസമുദിതാനി സസ്യാന്യോഷധയശ്ചാസന്|
തേ താനി ജിതേന്ദ്രയത്വാത് കാലേ മാത്രയാ ചോപയുഞ്ജാനാഃ സത്യാര്ജവാനൃശംസ്യാദിഗുണയോഗാച്ച സുരസദൃശതേജസോ രുപാകൃതിപ്രമാണപ്രസാദോപചയസംഹനനസത്വസാരസമ്പന്നാ ദീര്ഘായുഷോ നീരുജ്ശ്ച ബഭൂവുഃ||൨||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ഇഹേത്യാദി| ഇഹ മനുഷ്യലോകേ| കൃതയുഗേ വിഗതാ രാഗദ്വേഷാദയോ ദ്വന്ദ്വാഃ ക്ലേശാ യേഷാം തഥോക്താഃ| ജിതാനി ലോഭശ്രമാദീനി യേനിഷ്പരിഗ്രഹാഃ സ്വച്ഛന്ദചാരിണഃ| തഥാവിധാഃ പുരുഷാ ബഭൂവുഃ| തേഷാമിതി| പ്രഥമയുഗേഏ തേഷാം പുരുഷാണാം പുണ്യബലേന പൃഥിവ്യാദീനാം സര്വഗുണ സമുദായാദ്ധേതോരചിന്ത്യാന്യതര്ക്യാണ്യതിശയിതാനി രസാദീനി യേഷാം സസ്യാദീനാമ്| തേ പുരുഷാസ്താനി സസ്യാദീന്യോഷധീശ്ചോപയുഞ്ജാനാസ്ത ദാസത്യാദിഗുണയോഗാച്ച സുരസമാനതേജസോ രൂപാദിസമ്പന്നാ നീരുജോ ദീര്ഘായുഷശ്ച ബഭൂവുഃ| പ്രസാദോ നിര്മലത്വമ്| ഉപചയോ മഹത്വമ് സംഹനനം കാഠിന്യമ്| സാരാണി ത്വഗ്രക്താദീന്യുക്താനി|| ൨||
Adhikarana jvarotpattI rUpa~jca (4) · Śloka 4
ജ്വരസ്തു സ്ഥാണുശാപാത് പ്രാചേതസത്വമുപാഗതസ്യ പ്രാജാപതേഃ ക്രതോഉ ഭാഗമപരികല്പയേതസ്താദ്വിനാശാര്ഥം പര്വജന്മാവമാനി തയാ രുദ്രാണ്യാ പ്രേരിതസ്യ പശുപതേര്ദിവ്യമബ്ദസഹസ്ത്രം പരി- രക്ഷിതവതഃ ക്രോധമിതിചിരകാലസമ്ഭൃതോ വ്രതാന്തേ രോഷാഗ്നിഃ കിങ്കരരൂപേണ കിലപിണ്ഡിതമൂര്ത്തിര്വീരഭദ്രനാമാ ഭസ്മപ്രഹര- ണസ്ത്രിശിരോऽഭിബാഹുപാദഃ പിങ്ഗലലോചനോ ദംഷ്ട്രീ ശങ്കുകര്ണഃ കൃഷ്ണതനുരുത്തമാങ്ഗാന്നിശ്ചാചാര||൪||
View original
ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्राजापतेः क्रतोउ भागमपरिकल्पयेतस्ताद्विनाशार्थं पर्वजन्मावमानि तया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्त्रं परि- रक्षितवतः क्रोधमितिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किलपिण्डितमूर्त्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहर- णस्त्रिशिरोऽभिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चाचार||४||
ജ്വരസ്തു സ്ഥാണുശാപാത് പ്രാചേതസത്വമുപാഗതസ്യ പ്രാജാപതേഃ ക്രതോഉ ഭാഗമപരികല്പയേതസ്താദ്വിനാശാര്ഥം പര്വജന്മാവമാനി തയാ രുദ്രാണ്യാ പ്രേരിതസ്യ പശുപതേര്ദിവ്യമബ്ദസഹസ്ത്രം പരി- രക്ഷിതവതഃ ക്രോധമിതിചിരകാലസമ്ഭൃതോ വ്രതാന്തേ രോഷാഗ്നിഃ കിങ്കരരൂപേണ കിലപിണ്ഡിതമൂര്ത്തിര്വീരഭദ്രനാമാ ഭസ്മപ്രഹര- ണസ്ത്രിശിരോऽഭിബാഹുപാദഃ പിങ്ഗലലോചനോ ദംഷ്ട്രീ ശങ്കുകര്ണഃ കൃഷ്ണതനുരുത്തമാങ്ഗാന്നിശ്ചാചാര|| ൪||
Adhikarana jvarasya shivaM prati gamanam (5) · Śloka 5
സ ദേവീവിനിര്മിതയാ സഹ ഭദ്രകാല്യാ പ്രതിരോമകൂപമ- ഭിനിഃ സൃതൈര്വിവിധവികൃതാകൃതിഭിരനന്തൈര്ഭയാനകവാക്യ- ക്രിയാവപുര്ഭിരനുചരൈഃ പരിവൃതശ്ഛതുര്യുഗാന്തകരകാലാമ്ഭോദ- സഹസ്രനിനദോऽനുനാദയന് രോദസീ ജ്വാലാഗര്ഭേണ പരീതഃ കലകലാരാവേണ മഹാഭൂതസമ്പ്ലവകാരിണാ വിധായ ദാനവബധമശ്വമേധാധ്വരവിധ്വംസനം ച പ്രാഞ്ജലിര്വിജ്ഞാപയാമാസ ശിവമ്||൫||
View original
स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपम- भिनिः सृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्य- क्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्छतुर्युगान्तकरकालाम्भोद- सहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्||५||
രോദസീ ദ്യാവാപൃഥിവ്യോരന്തരാലമ്| സമ്പ്ലവഃ ഉപപ്ലവഃ|| ൫||
Adhikarana jvarasya shivaM prati vij~japtiH (3) · Śloka 3
ശിവീഭൂതോऽസി ദേവ-ദേവ|
ദേവൈഃ പിതാമഹപ്രഭൃതിഭിര്ജഗതഃ പിത്രാ ച ധാത്രാऽഭിഷ്ടൂയമാനഃ|
സമ്പ്രത്യഹം കിം കരവാണീതി ?||൩||
View original
शिवीभूतोऽसि देव-देव|
देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिष्टूयमानः|
सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ?||३||
൦൦
Adhikarana shivasyA~a~aj~jA (6) · Śloka 6
തം ശൂലീ ക്രോധമാദിദേശ|
യസ്മാത് ത്രിദശൈരപ്യജയ്യ! മത്ക്രോധ! വ്രതവിഘ്നം ചകീഷുര്ദൈത്യസൈന്യം ദക്ഷോ ദക്ഷഹവ്യഞ്ച ത്വയാ ജീര്ണമതോ ജഗതോऽസ്യ സസ്ഥാവരസ്യ ജ്വരയിതാ|
ജ്വരോ ഭവാന് ഭവതു|
ത്വം ഹി സര്വരോഗാണാം പ്രഥമഃ പ്രവരോ ജന്മമരണേഷു തമോമയതയാ മഹാമോഹഃ പ്രാഗ്ജന്മനോ വിസ്മാരയിതാऽപചാരാന്തരേഷു ചോഷ്മാ- യമാണത്വാത് സന്താപാത്മാ ദ്വയേഷ്വപി ധ്രുവോ ജ്വരോ ഭവേതി||൬||
View original
तं शूली क्रोधमादिदेश|
यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य! मत्क्रोध! व्रतविघ्नं चकीषुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यञ्च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता|
ज्वरो भवान् भवतु|
त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयिताऽपचारान्तरेषु चोष्मा- यमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति||६||
ശൂലീ ഭഗവാന് മഹേശ്വരഃ| അപചാരാന്തരേഷ്വപഥ്യവിശേഷേഷു| ദ്വയേഷ്വപീത്യുക്തേഷു ജന്മമരണേഷ്വപചാരാന്തരേശു| ധ്രുവോऽവശ്യമ്ഭാവീ|
Adhikarana jvarasya sarvatovicaraNaM nAmAni ca (2) · Śloka 2
സോऽയമേവമുമാപതിനാऽനുഗൃഹീതോ നാനാനാമഭിഃ സര്വതോ- ऽനുഭുവി വിചരതി|
തദ്യഥാ-പാകലോ ഗജേഷ്വഭിതാപോ വാജിഷ്വലര്കഃ കുക്കുരേഷ്വിന്ദ്രമദോ ജലജേഷു ജ്യോതിരോഷ- ധീഷു ചൂര്ണകോധാന്യേഷ്വപ്സു നീലികാ ഭൂമാവുഷരോ മനുഷ്യേഷു ജ്വര ഇതി||൨||
View original
सोऽयमेवमुमापतिनाऽनुगृहीतो नानानामभिः सर्वतो- ऽनुभुवि विचरति|
तद्यथा-पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोष- धीषु चूर्णकोधान्येष्वप्सु नीलिका भूमावुषरो मनुष्येषु ज्वर इति||२||
൦൦
Adhikarana jvareNa saha jAtA rogAH, raktapittagulmAdisambhavaprakArAdi ca (7) · Śloka 7
തത്സഹജാശ്ഛാരോകാങ്ഗമര്ദശിരോവ്യഥാഭ്രമക്ലമഗ്ലാനിതൃഷ്ണാ- സന്താപാദയഃ|
തത്സന്താപാച്ച രക്തപിത്തമ്|
തത്രൈവ ച യജ്ഞേ ക്രോധഭയാഭിഭൂതാനാം പരിതോ വിദ്ര്വതാം ലങ്ഘനപ്ലവനാ- ദ്യൈര്ദേഹവിക്ഷോഭണൈര്ഗുല്മവിദ്രധിവൃദ്ധിജഠരാദയോ ഹൈഃപ്രാശാ- ന്മേഹകുഷ്ഠാര്ശഃ ശോഫാതീസാരാദയോ ഭയോത്രാസശോകാശുചി- സംസ്പര്ശൈരുന്മാദാപസ്മാരഗ്രഹാദയോ രോഹിണ്യതിപ്രസങ്ഗാച്ഛേഷദുഹി- ത്രസമ്ഭോഗകൃതാശ്ഛ പ്രജാപതിക്രോധാന്നക്ഷത്രരാജസ്യ രാജയക്ഷ്മാ തത്സഹോദ്ഭവാശ്ഛ കാസശ്വാസാദയഃ|
സോऽപി ഹി ന വിനാ ജ്വരേണാനുബധ്നാതീതി സകലോऽപി രോഗഗ്രാമോ ജ്വരപൂര്വകോ ജ്വരശബ്ദവാച്യോ വാ||൭||
View original
तत्सहजाश्छारोकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णा- सन्तापादयः|
तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्|
तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्र्वतां लङ्घनप्लवना- द्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो हैःप्राशा- न्मेहकुष्ठार्शः शोफातीसारादयो भयोत्रासशोकाशुचि- संस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहि- त्रसम्भोगकृताश्छ प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्छ कासश्वासादयः|
सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा||७||
തേന ച ജ്വരേണ സഹ തദാ ജാതാ അരോചകാദയഃ| ശേഷാऽതിസ്പഷ്ടതയാ ന വ്യാഖ്യായതേ| ജ്വരേണ വിനാ നാനുബധ്നാതി അനുബധ്നതോऽവശ്യം ഭാവീ ജ്വര ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana rogoparyAyAH tannishcyApAyAshca (8) · Śloka 8
ജ്വരസ്തമോ വികാര ആതങ്കഃ പാപ്മാ ഗദോ വ്യാധിരാബാധോ ദുഃഖമാമയോ യക്ഷ്മാ രോഗ ഇത്യനര്ഥാന്തരം|
തത്ര രുജതീതി രോഗഃ|
തസ്യോപലബ്ധിനിദാനപൂര്വരൂപരൂപോപശയസമ്പ്രാപ്തി- ഭിഃ||൮||
View original
ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरं|
तत्र रुजतीति रोगः|
तस्योपलब्धिनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्ति- भिः||८||
സര്വേഷാം രോഗാണാം ജ്വരാദീനി നാമാനി| രോഗശബ്ദഃ പ്രസിദ്ധത്വാന്നിരുച്യതേ പര്യ്യായാണാമര്ഥാവബോധനായ| തസ്യ രോഗസ്യോപലബ്ധിര്ജിജ്ഞാസിതുര്ബുദ്ധാവുപാരോഹോ നിശ്ഛയശ്ഛ നിദാനാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ഹേതുഭൂതൈഃ|| ൮||
Adhikarana rogANAM sAmAnyakAraNam (9) · Śloka 9
തത്ര നിദാനം വായ്വാദിപ്രകോപഃ|
തസ്യ പുനരഹിതാഹാരവിഹാര- സേവാ||൯||
View original
तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः|
तस्य पुनरहिताहारविहार- सेवा||९||
നിദാനം കാരണമ്| ജ്വരാദീനാം വാതാദയോ വാതാദീനാം പ്രതിഷിദ്ധാനുഷ്ഠാനമ്| തദുഭയമപി രോഗവിശേഷാവച്ഛേദേ ഹേതുഃ| ന ഹി യത്ര സ്തമ്ഭപാരുഷ്യാദി ദൃഷ്യതേ, യത്ര വാ ലഘുരൂക്ഷാദിഗുണയുക്താഹാരസേവാതി വ്യായാമാദികം വാ, ചിരകാലാതീതം ജ്വരാദികം വ സഞ്ജാതം, തത്ര കദാചിദപി കഫകാരണതാം രോഗസ്യ വക്തും പാര്യ്യതേ| പ്രതിരോഗമപി ച വിശിഷ്ടം കാരണമാമ്നാതമ്| യഥാ അര്ശസാമതിവ്യവായയാന സംക്ഷോഭകഠിനോത്കടികാസനാദി| പ്രമേഹേ ച നവധാന്യാദി| തേന യഥോക്തേന രോഗസ്യേദന്താ പരിച്ഛിദ്യതേ|| ൯||
Adhikarana nidAnaparyAyAH (10) · Śloka 10
നിദാനപര്യ്യായാസ്തു ഹേതുര്നിമിത്തമായതനം കാരകഃ കര്ത്താ കാരണം പ്രത്യയഃ സമുത്താനം മൂലം യോനിരിതി||൧൦||
View original
निदानपर्य्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्तानं मूलं योनिरिति||१०||
ഹേത്വാദീന്യസ്യ പര്യ്യായാഃ|| ൧൦||
Adhikarana pUrvarUpanirUpaNam (11) · Śloka 11
പൂര്വരൂപം നാമ യേന ഭാവിവ്യാധിവിശേഷോ വിജ്ഞായതേ ന തു ദോഷവിശേഷഃ|
തദ്ധ്യുത്പത്സ്യമാനസ്യ വ്യാധേരല്പത്വാദവ്യക്തം രൂപമ്||൧൧||
View original
पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः|
तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्||११||
നിദാനം ചൈകമപ്യനേകസ്യ രോഗസ്യ കാരണം സമ്ഭാവ്യതേ, യതസ്തത ഏവ നിശ്ഛയേന പൂര്വരൂപാദീന്യപേക്ഷ്യന്തേ| പൂര്വരൂപം ദോഷശേഷാനപേക്ഷം വ്യാധിവിശേഷസ്യ ഭവിഷ്യതോ ഗമകമ്| വയമേവം ബുദ്ധ്യാമഹേ വിശിഷ്ടസ്യ സ്വരൂപമാത്രേണ രോഗസ്യ സകലരോഗവിശേഷേഷു യദനുഗച്ഛതി തദ്ദോഷവിശേഷസ്യാऽऽഗമകമ്| സ്വല്പത്വാദവ്യക്തഞ്ച സ്വരൂപമുച്യതേ ന തു ദോഷവിശേഷേണ| തസ്മിന് കാലേ സര്വഥാ രോഗസ്യാനധിഷ്ഠാനാത് കേവലം ന തത്തസ്യ തഥാ ഗമകമ്| തഥാ ഹി വാതജേऽപി ജ്വരേ ആലസ്യാദയോ ഭവന്ത്യേവ| ഭവതി ച തദേവ ദോഷവിശേഷാനധിഷ്ഠാനേ| അന്യഥാ കിം തസ്യാമവസ്ഥായാം യോ ദോഷോ നാഭൂത് രോഗേ ഭവതി സ വ്യക്താവസ്ഥായാം കുത ആഗമിഷ്യതി ? ശാസ്ത്രകൃതശ്ഛൈതദേവാഭിമതമ്| യേന ഹൃദയേ പഠതി-'തദേവ വ്യക്തതാം യാതം രൂപമിത്യഭിധീയതേ' ഇതി| ഏവഞ്ച സ്ഥിതേ 'സപൂര്വരൂപാഃ കഫപിത്തമേഹാഃ' ഇതി യദാ ഹൃദയഗ്രന്ഥേ വ്യാഖ്യായതേ തത്രൈവ ചോദയിഷ്യാമഃ|| ൧൧||
Adhikarana rUpanirUpaNam (12) · Śloka 12
സ്പഷ്ടം പുനാ രൂപമ്||൧൨||
View original
स्पष्टं पुना रूपम्||१२||
യത് സ്പഷ്ടം വ്യാധേര്ദോഷവിശേഷാധിഷ്ഠതസ്യ ഗമകം തദ്രൂപമ്| തച്ച നിദാനേന കിഞ്ചിദധിഗതേ രോഗേ പൂര്വരൂപേണ ദോഷവിശേഷം വിനാ വിശേഷേ ജ്ഞാതേ ദോഷവിശേഷാധിഗമായാവശ്യമുപയുജ്യതേ| രോഗവിശേഷനിശ്ചയായ|
Adhikarana rUpaparyAyAH (13) · Śloka 13
തസ്യ ശബ്ദാന്തരാണി ലിങ്ഗമാകൃതിര്ലക്ഷണം ചിഹ്നം സംസ്ഥാനം വ്യഞ്ജനമിതി||൧൩||
View original
तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति||१३||
തസ്യ രൂപസ്യ ശബ്ദാന്തരാണി പര്യായാണി ലിങ്ഗാദീനി|| ൧൩||
Adhikarana upashayAnupashayanirUpaNam (14) · Śloka 14
ഉപശയോ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതൈര്വിപരീതാര്ഥകാരിഭിശ്ഛോഉഷധാ- ഹാരവിഹാരൈഃ സുഖാനുബന്ധഃ|
സ ഹി വ്യാധിസാത്മ്യസംജ്ഞഃ|
തദ്വിപരീതോऽനുപശയഃ|
ഏതേന ദേശകാലോഉ വ്യാഖ്യാതോഉ||൧൪||
View original
उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्छोउषधा- हारविहारैः सुखानुबन्धः|
स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः|
तद्विपरीतोऽनुपशयः|
एतेन देशकालोउ व्याख्यातोउ||१४||
ഏഷാഞ്ച കിഞ്ചിന്നിദാനസംയോഗസംസ്കാരവശാദാശ്രിതൈര്വിരുദ്ധൈര്വിരുദ്ധകാര്യകരൈശ്ഛ ഗുണൈരനേകകാര്യഹേതുതാ സമ്ഭാവനയാऽനേകത്രതയാ പാഠാച്ച വിശേഷാനധിഗതിം സമ്ഭാവയതോപശയോऽപി വിശേഷഗമകത്വഹേതുതായാം നിക്ഷിപ്തസ്തസ്മാദുപശയപ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-ഉപശയ ഇതി| ഉപശയ ആഹാരവിഹാരൈഃ സുഖാനുബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതൈര്ഹേതുവിപരീതൈവ്യാധിവിപരീതൈര്വിപരീതാര്ഥകാരിഭിശ്ഛ| ഏഷാഞ്ച ലക്ഷണാനി സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രദര്ശിതാനി| തസ്യൈവ ചോപശയസ്യ വ്യാധിസാത്മ്യമിതി സംജ്ഞാ| ഉപശയപ്രസങ്ഗാദനുപശയോऽപി ലക്ഷ്യതേ| ഉപശയലക്ഷണാദ്വിപരീതലക്ഷണോऽനുപശയഃ| അനുപശയേന ച വ്യാധേഃ സ്വരൂപവിശേഷഃ പരിച്ഛിദ്യതേ| അനേന ചോപശയാഖ്യേന സുഖാനുബന്ധേന ദേശകാലാവപി വ്യാഖ്യാതോഉ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-യസ്യ വ്യാധി വിശേഷസ്യ യോ ദേശഃ കാലോ വാ സുഖാനുബന്ധഹേതുഃ സ തസ്യ സാത്മ്യമിതി ജ്ഞേയഃ| തേന ചാനൂപാദിഭേദഭിന്നേന ശീതാദിവിശേഷവിശിഷ്ടേന ച സാധാരണദോഷവിശേഷനിമിത്തയാ വ്യാധിവിശേഷനിമിത്തതയാ ച രോഗസ്യ സ്വരൂപവിശേഷഃ പരിച്ഛിദ്യതേ| സര്വശ്ഛായമുപശയോ ഭിഷക്പരീക്ഷാകാലാത് പൂര്വമയത്നേനൈവ സമ്പന്നോ വൈദ്യപരീക്ഷായാം വികാരവിശേഷാധിഗതേഃ കാരണസാമഗ്രീമനുപ്രവിശാതി| അഥവാ ഗൂഢലിങ്ഗം ആബാധേ ആശങ്കിതാऽऽമയ പരിഹാരേണ, യത്നേനാപ്യുപശയാനുപശയഹേത്വാഹാരാദികം പ്രയുക്തം തത്തു കര്മനിഷ്ണാതസ്യ ഭിഷജോऽവധാരണേയത്താമാവോഢുമലമ്| ഏവമേതത്രിദാനാദിചതുഷ്ടയം രോഗവിശേഷാവച്ഛേദായ പര്യാപ്തമ്|| ൧൪||
Adhikarana samprAptivivaraNam (15) · Śloka 1
സമ്പ്രാപ്തിഃ പുനരേവംദുഷ്ടോ ദോഷസ്തേന ചൈവമാരബ്ധോ വ്യാധിഃ||൧||
View original
सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिः||१||
അഥ കദാചിന്നിദാനാദീനി സാധാരണത്വാദ് വ്യാമോഹാദന്യതോऽപി വാ നിമിത്താദാതങ്കസ്യ സ്വരൂപമസമര്ഥാനി പ്രദര്ശയിതും തതഃ സമ്പ്രാപ്ത്യാ വ്യാധിവിശേഷം ഭിഷഗവഗച്ഛേത്| അഥ കാ പുനരിയം സമ്പ്രാപ്തിര്നാമ ഭവതീതി ? യാ ഹി ജനാനാം പദ്ധതിരിവ ഗദാനാം നിദാനാദിഭിരധിഗതാനാമപി സര്വേണ പ്രകാരേണ സ്വരൂപനിഃശേഷനിരാകാങ്ക്ഷതാമാവഹതി| ഇയമുച്യതേ-ഏവം ദുഷ്ടോ ദോഷ ഇത്യാദിനാ| ഏവമിത്യനേന പ്രകാരേണ| പ്രകാരശ്ഛാഹിതവേശേഷസേവനാദ്ബഹുരൂപഃ| തഥാ ച തദേവൈകം ദ്രവ്യം തമേവ ചൈകം സ്വകാര്യ്യഭൂതമന്യതമം ദോഷം, പ്രകൃത്യാദീനാം നാനാവിധവിശേഷാപേക്ഷ്യാ കദാചില്ലാഘവേന കോപയതി, കദാചിദ്രോഉക്ഷ്യേണ| കദാചിത്കാഠിന്യേന| കദാചിദജീര്ണേന| കദാചിദ്ദോഷാന്തരപ്രകോപ്രേണ| കദാചിച്ഛൈത്യേന| കദാചിദന്യേന വാ യഥാസമ്ഭവം ഗുണവിശേഷേണേതി | തഥാ കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യമൂര്ധ്വഭാഗികം ഭവതി തദന്യഥാ ദോഷം കോപയതി| കിഞ്ചിദധോഭാഗികം തദന്യഥാ| അന്യദുഭയഭാഗികം തദ്രൂപാന്തരേണ| ഏതസ്മ്മാച്ച കാര്യ്യവിശേഷാദേവംദുഷ്ടോ ദോഷ ഇതി ജ്ഞായതേ| ന ഹി മരിചസ്യ രോഉക്ഷ്യേണ യോ ദുഷ്ടോ വായുര്യശ്ച തസ്യൈവ ലാഘവേന താവേകരൂപോഉ ഭവിതുമര്ഹതഃ| രൌക്ഷ്യേണ ഹി കുപിതോ രോഉക്ഷ്യമേവാത്മഗുണമുഓപബൃംഹയംസ്തദനുഗുണാന്യേവ കാര്യ്യാണി കാഠിന്യോപശോഷണാദീനി കുരുതേ| ലാഘവേന ച കുപിതഃ പവനോ രൂപമനുവര്ധയന് ലാഘവാദീന്യേവ പ്രദര്ശയതി| ഏവം സര്വമപ്യൂഹ്യമ്| സമ്മോഹഭയാദ്വിസ്തരേണ ന പ്രതന്യതേ| തഥാ ച ഇദമേവ താവദ് ദൃശ്യതാമ്| ഇഹ ഹി പ്രഭഞ്ജനപ്രകോപകാരണം തിക്തകടുകകഷായരൂക്ഷലഘുശീതവിഷ്ടമ്ഭിവിരൂഢകതൃണധാന്യാദിബഹുവിധം നിര്ദിഷ്ടമ്| യത്ര യസ്തിക്തരസേന ദ്രവ്യേണ കോപഃ സ ഏവ കിം കടുകേനാന്യേന വാ വിരൂഢകാദിനാ ഭവതി| ദ്രവ്യാണാമനേകകാരണാരബ്ധത്വാത്| തഥാ യോऽപി പടോലാത് കോപഃ സ ഏവ ന ത്രായന്തീവാലകാദിപ്രത്യയതാമുപയാതി| ന ചൈവമേകം ദ്രവ്യമേകസ്യൈവ ദോഷസ്യായതനം ഭവതി| യതസ്തദ് ദ്രവ്യാമനുചിതേന മാത്രാദിവിശേഷേണ പ്രയുക്തം സദ്യഥോക്തേന ഗുണേന കിഞ്ചിത് കോപയതി| തഥാ ഗുണാന്തരേണ സദൃശേന വിലക്ഷണേന വാ| പ്രഭാവാദിര്ഭിര്വാ| തമേവ ദോഷാന്തരമേവാ വാ പ്രകോപയിതും കിം ബന്ധുവര്ഗേണ കാരിതശപഥമ്| തേനൈകസ്മിന്നപി ദോഷേ കുപിതേ വ്യാധികാരിണീ ചാന്യോദോഷഹേത്വാദ്യപേക്ഷം കദാചിന്മാത്രയാ തസ്യ വ്യാധേഃ സമുത്താനതാമപ്രാപ്തോऽപി വികാരവിശേഷമാപന്നോ ഭവത്യേവ| തഥാ ന തന്ത്രേഷു ദൃശ്യതേ| ജ്വരചികിത്സിതേ താവത്- കഷായപാനപഥ്യാനൈര്ദശാഹ ഇതി ലങ്ഘിതേ| സര്പിര്ദദ്യാത് കഫേ മന്ദേ വാതാപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ|| പക്വേഷു ദോഷേഷ്വമൃതം തദ്വിഷോപമമന്യഥാ| ദശാഹേ സ്യാദതീതോऽപി ജ്വരോപദ്രവവൃദ്ധികൃത്|| ലങ്ഘനാദിക്രമം തത്ര കുര്യ്യാദാऽऽകഫസംക്ഷയാത്| (അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഃ ചികിത്സാ-൧) ദേഹധാത്വബലത്വാച്ച ജ്വരോ ജീര്ണോऽനുവര്തതേ| രൂക്ഷം ഹി തേജോ ജ്വരകൃത്തേജസാ രൂക്ഷിതസ്യ ച|| വമനസ്വദേകാലാമ്ബുകഷായലഘുഭോജനൈഃ| യഃ സ്യാദതിബലോ ധാതുഃ സഹചാരീ സദാഗതിഃ|| (അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹഃ ചികിത്സാ-൨) ഇത്യാദി| ഇദമേവ താവദ്വിചാര്യ്യതാം കിം ത്രിദോഷജമേവ ജ്വരമധികൃത്യൈതദുച്യതേ ആഹോസ്വിത് സാമാന്യേന| യദി ത്രിദോഷജാധികാരേണേത്യുജ്യതേ തന്ന| ആന്ത്രകരണമവിശേഷപാഠാദ്യഥോക്താസമ്ഭവാച്ച അഥവാ സാമാന്യേന| തത്രൈകദോഷാഭിമതരോഗപക്ഷേ കഥം യഥോക്തസമ്ഭവഃ| യതോ ജ്വരകാരണേ കഫേ വമനാദിഭിഃ ക്ഷീണേ തത്കാര്യമം ച ജ്വരകാരണേ കഫേ വമനാദിഭിഃ ക്ഷീണേ തത്കാര്യമം ച ജ്വരോऽപി കഥം ന ക്ഷീയതേ ? അനപചിതോऽപി വാ കിമിതി സ്വകരണദോഷവിപരീതദോഷാന്തരകാരണ-താമേകദൈവാസാദയതി| ഉക്തഞ്ചൈതത്പ്രയോഗഃ ശമയേദ്വയാധിം യോऽന്യമന്യമുദീരയേത്| നാऽസോഉ വിശുദ്ധഃ ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്|| ഇതി| (ചരകഃ നിദാന-൮.൨൩, അ. സം: സൂത്ര൦-൨൯) തസ്മാന്നാപി ക്രിയാപാദഹാനോഉ വ്യാമൂഢകചികിത്സകവിഷയേ ചൈതദുച്യതേ| അനവസ്ഥാപ്രസങ്ഗാത്| ഏവമേകദോഷജേഷ്വപ രോഗേഷു ദോഷാന്തരം സമ്പ്രാപ്ത്യഭിമുഖം ഭവത്യേവ| യത്കാലാദികം സഹായമാസാദ്യ നാനാവിധവികാരകരണായ വിജൃമ്ഭത ഇതി| ന ചാऽനേകമപി ദ്രവ്യമേകേനൈവ രൂപേണൈകസ്യ ദോഷസ്യ കാരണം ഭവതി| തസ്മാദനേന പ്രകാരേണ ദുഷ്ടോ ശേഷ ഇതി ജ്ഞായതേ| കഥമനേന ദുഷ്ടേനാപി സതാ വ്യാധിരാരഭ്യതേ ? ഇതി വികല്പ്യതേ| തസ്മാദ് ദുഷ്ടോ ദോഷോ ദോഷകാരണവിശേഷവശാദന്യഥാ ചാന്യഥാ ച വികാരഹേതുതാമനുഗൃഹ്ണതി| തഥാ സ ഏവ ദോഷഃ സകലം ശരീരമനുസരന് വിശിഷ്ടമേവ രോഗമഭ്Vഇനിര്വര്തയതി| ഏകത്രാവസ്ഥിതോऽപി വിശിഷ്ടദോഷാന്തരേണ വിഹതപ്രസരോऽന്യം ദോഷാന്തരമനുഗതോऽന്യമിത്യേവമാദിനൈകോऽപി ദോഷോ നാനാവിധവികാരകരഃ സമ്പദ്യതേ| യേന സ ഏവ വായുഃ കദാചിത് ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി കദാചിത്കുഷ്ഠാദികമിതി| ഏഷാ സമ്രാപ്തീ രോഗവിശേഷാധിഗമേ ഹേതുഃ| യസ്മാദ്യദൈവം ജ്ഞായതേ യഥാऽനേന നിദാനവിശേഷേണ യോ ദോഷഃ കുപിതഃ സ ച കാരണവശാദസ്മിന് ദേഹേ സ്വത ഏവംവ്യാപാരോऽനേനാനുഗതശ്ച വര്തതേ, ഏവംവിധശ്ചാസ്യ രോഗവിശേഷസ്യ സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷഃ പ്രദര്ശിതസ്തദാऽവശ്യമേവാധിഗമ്യതേ അയം രോഗ ഉത്പന്ന ഇതി| ഏതാനി നിദാനാദീനി പഞ്ച പരസ്പരസമന്വിതാനി വ്യാധിവിശേഷാധിഗമനേ നിരാകാഡ്ക്ഷതാമനുബധ്നന്തി|| ൧൫||
Adhikarana samprApteH paryAyAH (16) · Śloka 16
തത്പര്യായാ ജാതിരാഗതിര്നിവൃത്തിര്നിഷ്പത്തിരിതി||൧൬||
View original
तत्पर्याया जातिरागतिर्निवृत्तिर्निष्पत्तिरिति||१६||
തത്പര്യായാ ഇതി| തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തേഃ പര്യ്യായാ ജാത്യാദയഃ|
Adhikarana samprApterbhedAH (17) · Śloka 17
സാ സങ്ഖയാവികല്പപ്രാധാന്യബലകാലവിശേഷൈര്ഭിദ്യതേ||൧൭||
View original
सा सङ्खयाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते||१७||
സാ ച സമ്പ്രാപ്തിഃ പഞ്ചഭിഃ സങ്ഖയാദിവിശേഷൈര്ഭിദ്യതേ|| ൧൭||
Adhikarana sa~gkhyAvyAkhyA (18) · Śloka 18
തത്ര സങ്ഖയാ താവദഷ്ടോഉ ജ്വരാസ്ത്രിവിധം രക്തപിത്തം പഞ്ച കാസാ ഇതി||൧൮||
View original
तत्र सङ्खया तावदष्टोउ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति||१८||
തത്ര സങ്ഖയാ യഥേത്യാऽऽഹ--അഷ്ടോഉ ജ്വരാ ഇത്യത്രേവ വക്ഷ്യതേ| ഏഷൈവ സങ്ഖയാസമ്പ്രാപ്തിര്യത്തദേകോऽപി രോഗോऽനേകധാ ഭവതീതി| ഏവം വികല്പാദീനാമപി വാച്യമ്|| ൧൮||
Adhikarana vikalpavivaraNam (19) · Śloka 19
വികല്പഃ സമവേതാനാം ദോഷാണാമംശാംശികല്പനാ||൧൯||
View original
विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशिकल्पना||१९||
മിശ്രീഭൂതാനാം ദോഷാണാമംശാംശികാ യാ കല്പനാ സ വികല്പഃ|
Adhikarana prAdhAnyasya nirUpaNam (20) · Śloka 1
പ്രാധാന്യം വ്യാധീനാമനുബന്ധ്യനുബന്ധകഭേദാത്തരതമയോഗാദ്വാ||൧||
View original
प्राधान्यं व्याधीनामनुबन्ध्यनुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा||१||
പ്രാധാന്യം സൂത്രസ്ഥാനോദിത ( അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹ, സൂത്രസ്ഥാന-൨൨ ) അനുബന്ധ്യനുബന്ധക-ഭേദാദ്ദ്വിവിധം ഭവതി| തത്രാനുബന്ധ്യഃ പ്രധാനമനുബന്ധകോऽപ്രധാനമ്| അഥവാ തരതമയോഗാത് പ്രാധാന്യം ഭവതി| യ ഏവാന്യാപേക്ഷയാऽധികഃ സ ഏകസ്തസ്യ പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ|| ൨൦||
Adhikarana balanirUpaNam (21) · Śloka 21
ദോഷാണാം ബലാബലവിശേഷോ ഹേത്വാദികാര്ത്സ്ന്യാऽവയവിഭാവനയാ||൨൧||
View original
दोषाणां बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्याऽवयविभावनया||२१||
ദോഷാണാം ബലാബലവിജ്ഞാനം ഹേത്വാദീനാം കാര്ത്സ്ന്യാവയവവിശേഷേണ| യദാ കൃത്സ്നാ ഹേത്വാദയോ ദോഷേ ദൃഷ്ടാസ്തദാ ബലത്വം തസ്യാധ്യവസ്യതേ| യദാ ത്വവയവേന തദാ അബലത്വമിത്യര്ഥഃ| ആദിഗ്രഹണേന പൂര്വരൂപാദീനാം ഗ്രഹണമ്|| ൨൧||
Adhikarana kAlavivaraNam (22) · Śloka 22
കാലവിശേഷഃ പുനര്ദോഷാണാമൃത്വരഹോരാത്ര്യാഹാരസമയനിയതഃ പ്രകോപ ഇതി||൨൨||
View original
कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वरहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति||२२||
കാലവിശേഷോ വാതാദീനാമൃത്വാദിപാരതന്ത്ര്യേണ യഥോക്തേന പ്രകോപഃ|
Adhikarana upasaMhAraH (23) · Śloka 23
ഏതാവതൈവ സമാസതഃ കഥിതോ നിദാനാര്ഥഃ|
വിസ്തരേണ തു യഥാസ്വം പ്രതിരോഗമുപദേക്ഷ്യതേ||൨൩||
View original
एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः|
विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते||२३||
ഇത്യനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ സമാസതഃ സംക്ഷേപേണ നിദാനാര്ഥോ വ്യാധികാരണസ്വരൂപ ഉക്തഃ| വിസ്തരതസ്ത്വസാധാരണ്യേന പ്രതിരോഗം പൃഥഗധ്യായേഷൂച്യതേ|| ൨൩||
Adhikarana vAtasya prakopakAraNAni (24) · Śloka 24
അഥ തിക്തകടുകകഷായരൂക്ഷലഘുശീതവിഷ്ടമ്ഭിവിരൂഢ- കതൃണധന്യകലായചണകകരീരതുമ്ബകാലിങ്ഗചിര്ഭിടബിസ- ശാലൂകജാമ്ബവതിന്ദുകഹീനശുഷ്കപ്രമിതതൃഷിതാശനക്ഷുധി- താമ്ബുപാനാऽസൃക്ക്ഷയവിരേചനാദികര്മാതിയോഗവേഗവിധാ- രണോദീരണരാത്രിജാഗരണപ്രവാതവ്യവായവ്യായാമബലബദ്യുദ്ധ- നിഗ്രഹാതിഖചാപകര്ഷണാऽത്യുച്ചവിഷമലങ്ഘനാऽധ്വാऽധ്യ- യനധാവനസലിലതരണാഭിദ്യാതദഭ്യഗോവാജിഗജനിഗ്രഹാऽശ്മ- ശിലാലോഹകാഷ്ഠോത്ക്ഷേപവിക്ഷേപഭ്രമണചാലനഗാഢോച്ഛാദന- പരാഘാതനാദിസാഹസഭയശോകോത്കണ്ഠാദിഭിരതിസേവിതൈര്ഗ്രീഷ്മ- വര്ഷാऽപരാഹ്ണപരരാത്രാऽऽഹാരപരിണാമാന്തേഷു ച വായുഃ പ്രകോപ- മാപദ്യതേ||൨൪||
View original
अथ तिक्तकटुककषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढ- कतृणधन्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिस- शालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधि- ताम्बुपानाऽसृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधा- रणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायव्यायामबलबद्युद्ध- निग्रहातिखचापकर्षणाऽत्युच्चविषमलङ्घनाऽध्वाऽध्य- यनधावनसलिलतरणाभिद्यातदभ्यगोवाजिगजनिग्रहाऽश्म- शिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादन- पराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्म- वर्षाऽपराह्णपररात्राऽऽहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोप- मापद्यते||२४||
അഥേത്യാദിനാ സര്വരോഗനിദാനഭൂതാനാം വാതാദീനാം പ്രകോപകാരണമുച്യതേ| തിക്താദിര്ഭിരതിസേവിതൈര്വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ ഗ്രീഷ്മന്താദിഷു ച വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ| അശനശബ്ദസ്യ ഹീനാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| വിരേചനാദീനാം കര്മണാമതിയോഗേന യഥോക്തലക്ഷണേന| വിരേചനം വമനവിരേകോഉ| ആദിഗ്രഹണേന നിരൂഹനസ്യ ഗണ്ഡൂഷാദീനാം ഗ്രഹണമ്| പ്രവാതഃ പ്രകൃഷ്ടഃ പവനഃ| ബലവതാ സഹ യുദ്ധേന നിഗ്രഹസ്തഥോക്തഃ| കഠിനചാപകര്ഷണാദിയുക്തയോ യത്ര| ആദിഗ്രഹണാദന്യേഷാം തഥാവിധാനാം സാഹസാനാം ഗ്രഹണമ്| ദമ്യാനാം അദാന്താനാം ഗവാദീനാം നിഗ്രഹഃ| അശ്മാദീനാമുത്ക്ഷേപാദിനാ സമ്ബന്ധഃ|| ൨൪||
Adhikarana pittasa prakopakAraNAni (25) · Śloka 25
കട്വമ്ലലവണക്ഷാരോഷ്ണതീക്ഷ്ണവിദാഹിശുജ്തശാണ്ഡാകീമദ്യ- മൂത്രമസ്തുദധിധാന്യാമ്ലതൈലകുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവതിലാന്ന- കട്വരകുഠേരകാദിവര്ഗാമാമ്രാതകാമ്ലീകാപീലുഭല്ലാത- കാസ്ഥിലാങ്ഗലികാമരചിതപാഗ്നിരജോധൂമക്രോധേര്ഷ്യാऽജീര്ണ- മൈഥുനോപഗമനാദിഭിര്വര്ഷാശരന്മധ്യന്ദിനാര്ധരാത്രാഹാരവിദാഹ- കാലേഷു ച പിത്തമ്||൨൫||
View original
कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुज्तशाण्डाकीमद्य- मूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्न- कट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लात- कास्थिलाङ्गलिकामरचितपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याऽजीर्ण- मैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाह- कालेषु च पित्तम्||२५||
കട്വമ്ലാദിഭിഃ പിത്തം ശരദാദികാലേഷു ച പ്രകോപമാപദ്യതേ| ആമമപക്വമാമ്രാതകമ്| അജീര്ണേ മൈഥുനോപഗമനം തഥോക്തമ്| ആദി ഗ്രഹണേനാന്യേഷാമപി പിത്തഹേതൂനാം ഗ്രഹണമ്|| ൨൫||
Adhikarana kaphaprakopakAraNAni (26) · Śloka 26
മധുരാമ്ലലവണസ്നിഗ്ധഗുരുശീതപിച്ഛിലാഭിഷ്യന്ദിനവാന്ന- പിഷ്ടപൃഥുകസ്ഥൂലഭക്ഷ്യഷ്കുല്യാമക്ഷീരകീലാടമോരടകൂചീ- കാതക്രപിണ്ഡകപിയൂഷേക്ഷുരസഫാണിതഗുഡാനൂപപിശിതമോച- ഖര്ജൂരഭവ്യനാലികേലനിശാമ്ബുപാനാത്യമ്ബുപാനാതിസന്ത- ര്പണഭുക്തമാത്രദിവാസ്വപ്നകാലാതിസ്വപ്നകായവാഡ്മനോ- വ്യാപാരാനാരമ്ഭാനുപധാനശയനാവശ്യായഹര്ഷച്ഛര്ദിവിധാത- വിരേചനാദ്യയോഗദിഭിഃ ശിശിരവസന്തപൂര്വാഹ്ണപ്രദോഷഭുക്ത- മാത്രേഷു ച ശ്ലേഷ്മാ||൨൬||
View original
मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दिनवान्न- पिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूची- कातक्रपिण्डकपियूषेक्षुरसफ़ाणितगुडानूपपिशितमोच- खर्जूरभव्यनालिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्त- र्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाड्मनो- व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छर्दिविधात- विरेचनाद्ययोगदिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्त- मात्रेषु च श्लेष्मा||२६||
മധുരാമ്ലലവണസ്നിഗ്ധഗുരുശീതപിച്ഛിലാഭിഷ്യന്ദിനവാന്ന- പിഷ്ടപൃഥുകസ്ഥൂലഭക്ഷ്യഷ്കുല്യാമക്ഷീരകീലാടമോരടകൂചീ- കാതക്രപിണ്ഡകപിയൂഷേക്ഷുരസഫാണിതഗുഡാനൂപപിശിതമോച- ഖര്ജൂരഭവ്യനാലികേലനിശാമ്ബുപാനാത്യമ്ബുപാനാതിസന്ത- ര്പണഭുക്തമാത്രദിവാസ്വപ്നകാലാതിസ്വപ്നകായവാഡ്മനോ- വ്യാപാരാനാരമ്ഭാനുപധാനശയനാവശ്യായഹര്ഷച്ഛര്ദിവിധാത- വിരേചനാദ്യയോഗദിഭിഃ ശിശിരവസന്തപൂര്വാഹ്ണപ്രദോഷഭുക്ത- മാത്രേഷു ച ശ്ലേഷ്മാ|| ൨൬||
Adhikarana saMsargajagadoShaprakopahetuH (27) · Śloka 27
ദ്വയസംസര്ഗാത് സംസര്ഗഃ||൨൭||
View original
द्वयसंसर्गात् संसर्गः||२७||
യസ്യോഭയകോപലക്ഷണസ്യ ച സംസര്ഗാന്മിശ്രീഭാവാദ്യഥാസ്വം സംസര്ഗഃ കുപ്യതി|| ൨൭||
Adhikarana sannipAtaprakopakAraNAni (28) · Śloka 28
സര്വേഷാം തു മിശ്രീഭാവാത്തഥാऽധ്യശനസമശനവിഷമാശന- വിരുദ്ധാശനസങ്കീര്ണാശനവ്യാപന്നാമ്ബുമദ്യമന്ദകദധിയാവക- യവസുരാപിണ്യാകാമമൂലകസര്ഷശുഷ്കശാകവല്ലൂരകൃശ- പിശിതലകുചാമഫലമൃത്തികാഭ്യവഹാരാന്നപരിവര്ത്തര്ത്തുവ്യാ- പദസാത്മ്യോഉഷധിഗന്ധഘ്രാണവിഷപിടകാവിഷഗരാഭ്യവഹാരാ- നാര്ത്തവദുര്ദിനഗ്രഹപീഡാഗ്രഹാവേശപുരോവാതപര്വതോപശ്ലേഷരസാ- യനസ്നേഹസ്വേദവിരേചനാദി മിഥ്യായോഗേഭ്യഃ പാപാനാം ച കര്മ- ണാമഭ്യാസാത്പൂര്വം കൃതാനാഞ്ച പരിണാമാത്സ്ത്രീണാം വിഷമ- പ്രസവാത്പ്രസൂതാനാഞ്ച മിഥ്യോപചാരാത് സന്നിപാതഃ||൨൮||
View original
सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाऽध्यशनसमशनविषमाशन- विरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावक- यवसुरापिण्याकाममूलकसर्षशुष्कशाकवल्लूरकृश- पिशितलकुचामफ़लमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्त्तर्त्तुव्या- पदसात्म्योउषधिगन्धघ्राणविषपिटकाविषगराभ्यवहारा- नार्त्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसा- यनस्नेहस्वेदविरेचनादि मिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्म- णामभ्यासात्पूर्वं कृतानाञ्च परिणामात्स्त्रीणां विषम- प्रसवात्प्रसूतानाञ्च मिथ्योपचारात् सन्निपातः||२८||
ഏവം സര്വേഷാംസര്വദോഷപ്രകോപഹേതൂനാം മിശ്രീഭാവാദധ്യശനാതിഭിശ്ച സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| അധ്യശനാദീനാം ലക്ഷണാന്യുക്താനി (അഷ്താങ്ഗസംഗ്രഹ-൮.൩൩-൩൪, ൭.൪൫)| സങ്കീര്ണാശനം നാനാജാതീയോജനമ്| വ്യാപന്നശബ്ദേന വികൃതപര്യാണേയാമ്ബുമദ്യയോഃ സമ്ബന്ധഃ| മന്ദകമജാതം ദധി| യവസുരാ സുരാവിശേഷഃ| വല്ലൂരം ശുഷ്കമാംസമ്| അന്നപരിവര്തോ ദേശാദിഹേതുകോऽന്നവിനിമയഃ| ഋതുവ്യാപത്കാലേ ഹീനയോഗമിഥ്യായോഗാതിയോഗാഃ| വിഷപിതകാ വിഷഹേതുകാസ്തഥോക്താഃ| ഗരോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ ( ഉ൦ ൪൦ )| അനാര്ത്തവദുര്ദിനമത്ര യദ്വര്ഷാ ഹേമന്തേ തദാര്ത്തവമ്| അന്യഥാ ദുര്ദിനമനാര്ത്തവമ്| ഗ്രഹൈഃ സൂര്യ്യാദിഭിര്ജന്മരാശേഃ പീഡനമ്| അഥവാ ഗ്രഹണാം ദേവദാനവാദിഭേദാനാമഷ്ടാദശാനാം സമ്ബന്ധഃ ശരീരേ| രസായനാദീനാം മിഥ്യായോഗേന സമ്ബന്ധഃ| പൂര്വജന്മകൃതാനാം ച പാപാനാം കര്മണാം പരിണാമാദിതി|| ൨൮||
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (29) · Śloka 1
ഇതി സാമാന്യതഃ സര്വേഷു രോഗേഷു ദോഷപ്രകോപഹേതുരുക്ത ഇതി||൧||
View original
इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति||१||
ഇതി സാമാന്യേന സര്വേഷു രോഗേഷു യേ കാരണഭൂതാ ദോഷാസ്തേഷാം പ്രകോപഹേതുരുക്തഃ| ഏഭിര്ഹി കാരണൈര്നാനാവിധവിശേഷവിശിഷ്ടൈരനന്തരപ്രദര്ശിതസമ്പ്രാപ്തിപ്രകാരവിശേഷസഹസ്ത്രൈഃ പ്രകുപിതാസ്ത്രയോऽപി വാതാദയോ ദോഷാഃ സങ്ഖയാതീതാന് വികാരാനഭിനിര്വര്ത്തയന്തി|| ൨൯||
Adhikarana doShANAM dehe prasaraH (30) · Śloka 2
ഭവന്തി ചാത്ര പ്രതിരോഗമിതി ക്രുദ്ധാ രോഗാധിഷ്ഠാനഗാമിനീഃ|
രസായനീഃ പ്രപ്രദ്യാऽऽശു ദോഷാ ദേഹേ വികുര്വതേ||൨||
View original
भवन्ति चात्र प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः|
रसायनीः प्रप्रद्याऽऽशु दोषा देहे विकुर्वते||२||
ഭവന്തി ചാത്രേതി ശ്ലോകസമുദായൈരുപപാദതീതി| അനേന പ്രകാരേണ പ്രതി രോഗം ക്രുദ്ധാ ദോഷാ ആശു ദേഹേ വികുര്വതേ| കിം കൃത്വാ ? ആഹരോഗാധിഷ്ഠാനഗാമിനീഃ രസായനീഃ പ്രപദ്യ രസായന്യോ രസവാഹിന്യോ ധമന്യഃ സിരാഃ| രോഗസ്യാധിഷ്ഠാനം സ്ഥാനം യതോ രോഗഃ പ്രഭവതി| തത്ര യാ രസായന്യോ ഗച്ഛന്തി താഃ പ്രപദ്യ തമേവ രോഗം കുര്വതേ| യഥാ ബസ്തിഗാമിനീഃ കൃച്ഛ്രമേഹോഉ| ഏവം സര്വത്ര സര്വരോഗസാധാരണവസ്തുകഥനമിതി|| ൩൦||
Adhikarana AdAnAdinakShatreShu jAtasya vyAdheH kleshakArakatvaM mArakatvaM vA (31) · Śloka 31
ആദാനജന്മനിധനപ്രത്യരാഖ്യവിപത്കരേ|
നക്ഷത്രേ വ്യാധിരുത്പന്നഃ ക്ലേശായ മരണായ വാ||൩൧||
View original
आदानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे|
नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा||३१||
പ്രസങ്ഗേനേദമുച്യതേ| അസ്മിന് നക്ഷത്രേ ചന്ദ്രമസാ യുക്തേ യഃ കശ്ചിദ്വ്യാധിരുത്പന്നഃ സ ഏവം ഭവതീതി| ആദാനമിതി| ആദാനം നക്ഷത്രം യേന വ്യാധിതോ ഗര്ഭേ സമ്ഭൂതഃ| ജന്മനക്ഷത്രം യേന പ്രജാതഃ| നിധനം ജന്മതഃ സപ്തമമ്| പ്രത്യരം പഞ്ചമമ്| വിപത്കരം തൃതീയമ്| സുബോധമന്യത്|| ൩൧||
Adhikarana nakShatrAnurodhena jvarasya prashamaH mArakatvaM vA (32-33) · Śloka 33
ജ്വരരസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദശ്വിനീഷു നിവര്ത്തതേ|
ഭരണീഷു തു പഞ്ചഹാത്സപ്താഹാത്കൃത്തികാസു തു|
ത്രിഃ സപ്തരാത്രാദ്ഥവാരോഹിണ്യാമഷ്ടരാത്രതഃ|
ഏകാദശാദ്വാ ദിവസാന്മൃഗേ ഷണ്ണവരാത്രയോഃ|
പഞ്ചാഹാന്മൃത്യുരാര്ദ്രായാം ത്രിപക്ഷേ സംശയോऽഥ വാ|
പുനര്വസോഉ പ്രവൃത്തസ്തു ജ്വരോऽപൈതി ത്രയോദശാത്|
ദിവസാത്സപ്തവിംശാദ്വാ ദ്വയഹാത്സപ്താഹതോऽഥ വാ|
പുഷ്യേശ്ലേഷാസു മരണം ചിരേണാऽപി മഘാസു തു|
അവശ്യം സ്വാസ്ഥ്യമാപ്നോതി ദ്വാദശാഹാന്മൃതോ ന ചേത്|
ഫാല്ഗുന്യോഃ പൂര്വയോര്മ്രുത്യുരന്യയോശ്ച ദിനേऽഷ്ടമേ|
നവമേऽഹ്നേകവിംശേ വാ ജ്വരഃ സൌമ്യത്വമൃച്ഛതി|
ഹസ്തേന സപ്തമേ ശാന്തിശ്ചിത്രാമായമഷ്ടമേऽഥ വാ|
പുനശ്ചിത്രാഗമേ സ്വാതോഉ ദശാഹാദഥവാ ത്രിഭിഃ|
പക്ഷൈര്മൃത്യും വിശാഖാസു ദ്വാവിംശേऽഹനി നിര്ദിശേത്|
നവമേऽഹ്നി ന ചേച്ഛാന്തിമേത്രേ മൃത്യുസ്തതഃ പരമ്|
ജ്യേഷ്ഠായാം പഞ്ചമേ മൃത്യുരൂര്ധ്വം വാ ദ്വാദശാത്സുഖമ്|
സ്വാസ്ഥ്യം ദശാഹാന്മുലേ തു ത്രിസപ്താഹേऽഥവാ ഗതേ|
പൂര്വാഷാഢാസു നവമേ തതോऽന്യാസു തു മാസതഃ|
അഷ്ടാഭിരഥവാ മാസൈര്നവഭിര്വാ ഭവേച്ഛിവമ്|
ആജ്യേഷ്ഠാഹാദ്ധനിഷ്ഠാസു ദ്വാദശാദ്വാരുണേഷു തു|
ഷഡഹേ ദ്വാദശാഹേ വാ മൃത്യുര്ഭാദ്രപദാസു തു|
ഉത്തരാസു ത്രിസപ്താഹാത് പ്രശമോ രേവതീഷു ച|
ചതുരാത്രേऽഷ്ടരാത്രേ വാ ക്ഷേമമിത്യാऽऽഹ ഗൌതമഃ||൩൨||
ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതോഉ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ സര്വരോഗനിദാനംനാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൩൩||
View original
ज्वररस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्त्तते|
भरणीषु तु पञ्चहात्सप्ताहात्कृत्तिकासु तु|
त्रिः सप्तरात्राद्थवारोहिण्यामष्टरात्रतः|
एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः|
पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथ वा|
पुनर्वसोउ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्|
दिवसात्सप्तविंशाद्वा द्वयहात्सप्ताहतोऽथ वा|
पुष्येश्लेषासु मरणं चिरेणाऽपि मघासु तु|
अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्|
फ़ाल्गुन्योः पूर्वयोर्म्रुत्युरन्ययोश्च दिनेऽष्टमे|
नवमेऽह्नेकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति|
हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रामायमष्टमेऽथ वा|
पुनश्चित्रागमे स्वातोउ दशाहादथवा त्रिभिः|
पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्|
नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिमेत्रे मृत्युस्ततः परम्|
ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात्सुखम्|
स्वास्थ्यं दशाहान्मुले तु त्रिसप्ताहेऽथवा गते|
पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः|
अष्टाभिरथवा मासैर्नवभिर्वा भवेच्छिवम्|
आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु|
षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु|
उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च|
चतुरात्रेऽष्टरात्रे वा क्षेममित्याऽऽह गौतमः||३२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने सर्वरोगनिदानंनाम प्रथमोऽध्यायः||३३||
ശ്രവണം കഥം നോദ്ദിഷ്തമിതി ന വിദ്മഃ| ദാരുവാഹിസ്തു പഠതി കൃത്തികാശ്രവണോ ഹസ്തഃ പുഷ്യശ്ച ദശരാത്രികാ| ഇതി| മൃഗോ യാവത്താവന്നിവര്ത്തതേ| പുഷ്യേ ദിവസാത് സപ്തവിംശാദൂര്ധ്വം ദ്വയഹാത് സപ്താഹതോऽഥവാ| ശ്ലേഷാസ്വാശ്ലേഷാസു ചിരേണാപി മരണമ്| മഘാസു തു ദ്വാദശാഹാന്ന മൃത്യഃ തതോऽവശ്യം സ്വാസ്ഥ്യമാപ്നോതി| പൂര്വയോഃ ഫാല്ഗുബ്യോരന്യയോരുത്തരയോശ്ചാഷ്തമേ ദിനേ മൃത്യുഃ| ഹസ്തേന ജാതോ ജ്വരോ നവമേऽഹ്നയേകവിംശേ വാ സൌമ്യത്വമൃച്ഛതി| ചിത്രായാം ജാതഃ സപ്തമേ വാഷ്ടമേ വാ ശാന്തിമൃച്ഛതി| അഥവാ ദശാഹാദഥവാ ത്രിഭിഃ പക്ഷൈഃ| വിശാഖാസു ജാതേ ജ്വരേ ദ്വാവിംശേऽഹനി മൃത്യും നിര്ദിശേത്| മൈത്രോऽऽനുരാധാ| തസ്യാം യദി നവമേऽപ്യശാന്തിഃ തതോ വിജ്ഞേയമ്| ഇത്യാഹ ഗോഉതമ ഇത്യനേന ഏതദ് ദര്ശയതിയഥാ ഗൌതമസ്താവദേവം വേത്തി| വയം പുനരവശ്യം വസ്തുനോ നിശ്ചയം നിധിഗച്ഛാമ ഇതി|| ൩൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം നിദാനസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ