Adhikarana atha sarvaroganidAnaM nAma prathamo~adhyAyaH| pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః సర్వరోగనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथातः सर्वरोगनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
సూత్రస్థానే స్వస్థవృత్తముక్తం| ఆతురవృత్తం తు బహ్వభిధేయత్వాత్ సూత్రితం| తస్య చాఽఽతురవృత్తస్య స్వస్థవృత్తస్య చ శరీరపరాయత్తత్వాత్ ద్వితీయస్థానే జన్మనః ప్రభృతి శరీరం నిర్ణీతం| సంప్రతి తు వ్యాధినిర్ణయస్యావసరః| తేషాంచ వ్యాధీనాం నిర్ణయేఽయం క్రమః| ప్రథమం తేషాం కారణం ప్రదర్శయితవ్యం| తదనులక్షణాని| ఏతావతాచాఽఽధిగతస్వరూపాణాం యథాస్వం ప్రతీకారః| అతో నిదానలక్షణపరిజ్ఞానార్థం తృతీయస్థానస్యారంభః| చికిత్సితం తు బహువక్తవ్యత్వాచ్చతుర్థే వక్ష్యతే| నిదానప్రధానత్వాత్ స్థానస్య నిదానవ్యపదేశః| నిదానంచ ద్వివిధం| కించిత్ సకలరోగానుయాతం| కించిద్విశిష్టరోగాశ్రయం| తత్తు ప్రత్యధ్యాయం నిర్దేక్ష్యతే సకలరోగవ్యాపకనిదానపరిజ్ఞానార్థం ప్రథమోఽధ్యాయ ఆరభ్యతే| అథేత్యాది పూర్వవద్వయాఖ్యేయం| రోగా జ్వరాదయోఽనుక్తాః నిదానం కారణం| తచ్చ ద్వివిధం| కించిత్ పురా కల్పే అసతాం రోగాణాం స్వరూపప్రతిలంభహేతుః| కించిత్ దృష్టాదృష్టాశుభకర్మకృతాం శరీరే తత్సంభవనిమిత్తం|| 1||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ఇహ కృతయుగే విగతరాగద్వేషాదిద్వంద్వా జితలో భక్రోధశ్రమ క్లమాలస్యభయా నిష్పరిగ్రహాః పురుశఃఆ బభూవుః|
తేషాం పుణ్యబలేన పృథివ్యాదీనాం సర్వగుణసముదాయాదచింత్యరసవీర్య్యా దిసముదితాని సస్యాన్యోషధయశ్చాసన్|
తే తాని జితేంద్రయత్వాత్ కాలే మాత్రయా చోపయుంజానాః సత్యార్జవానృశంస్యాదిగుణయోగాచ్చ సురసదృశతేజసో రుపాకృతిప్రమాణప్రసాదోపచయసంహననసత్వసారసంపన్నా దీర్ఘాయుషో నీరుజ్శ్చ బభూవుః||2||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ఇహేత్యాది| ఇహ మనుష్యలోకే| కృతయుగే విగతా రాగద్వేషాదయో ద్వంద్వాః క్లేశా యేషాం తథోక్తాః| జితాని లోభశ్రమాదీని యేనిష్పరిగ్రహాః స్వచ్ఛందచారిణః| తథావిధాః పురుషా బభూవుః| తేషామితి| ప్రథమయుగీ తేషాం పురుషాణాం పుణ్యబలేన పృథివ్యాదీనాం సర్వగుణ సముదాయాద్ధేతోరచింత్యాన్యతర్క్యాణ్యతిశయితాని రసాదీని యేషాం సస్యాదీనాం| తే పురుషాస్తాని సస్యాదీన్యోషధీశ్చోపయుంజానాస్త దాసత్యాదిగుణయోగాచ్చ సురసమానతేజసో రూపాదిసంపన్నా నీరుజో దీర్ఘాయుషశ్చ బభూవుః| ప్రసాదో నిర్మలత్వం| ఉపచయో మహత్వం సంహననం కాఠిన్యం| సారాణి త్వగ్రక్తాదీన్యుక్తాని|| 2||
Adhikarana kRutayugApagame rogasambhavakAraNam (3) · Śloka 3
భ్రశ్యతి తు కృతయుగే యుగస్వభావాత్ క్రమేణ పరిహీయ మాణసర్వగుణేషు పృథివ్యాదిషు శరీరేషు చ ధర్మాతిక్రమా పురుషేష్వవశ్యంభావినో నిరపేక్షరూక్షాభిరుపేక్షితా దేవతా భిర్జ్వరాదయః ప్రాదురభూవన్నితి సర్వరోగాణాం సామాన్యతః సంభవః||3||
View original
भ्रश्यति तु कृतयुगे युगस्वभावात् क्रमेण परिहीय माणसर्वगुणेषु पृथिव्यादिषु शरीरेषु च धर्मातिक्रमा पुरुषेष्ववश्यम्भाविनो निरपेक्षरूक्षाभिरुपेक्षिता देवता भिर्ज्वरादयः प्रादुरभूवन्निति सर्वरोगाणां सामान्यतः सम्भवः||३||
పురా కల్పే చ ద్వివిధో రోగాణాం సంభవహేతుః సామాన్యవిశేషభేదేన తయోః పూర్వం సామాన్యేనోచ్యతే - భ్రశ్యతీతి| తతః కృతయుగే భ్రశ్యతి పురుషేషు జ్వరాదయః ప్రాదురభూవన్| కథమిత్యాఽఽహ-పృథివ్యాదిషు యుగస్వభావాత్ భ్రశ్యమానసర్వగుణేషు| శరీరేషు చ భ్రశ్యమానసర్వగుణేషు కింభూతా జ్వరాదయః ? ఆహ-ధర్మాతిక్రమాన్నిరపేక్షాభీ రూక్షాభిశ్చ నిఃస్నేహాభిర్దేవతాభిరుపేక్షితా అవిహితప్రతిక్రియా అవశ్యంభావిన ఇతి సామాన్యేన సర్వరోగాణాముత్పత్తిః|| 3||
Adhikarana kRutayugavarNanam (2) · Śloka 2
ఇహ కృతయుగే విగతరాగద్వేషాదిద్వంద్వా జితలో భక్రోధశ్రమ క్లమాలస్యభయా నిష్పరిగ్రహాః పురుశఃఆ బభూవుః|
తేషాం పుణ్యబలేన పృథివ్యాదీనాం సర్వగుణసముదాయాదచింత్యరసవీర్య్యా దిసముదితాని సస్యాన్యోషధయశ్చాసన్|
తే తాని జితేంద్రయత్వాత్ కాలే మాత్రయా చోపయుంజానాః సత్యార్జవానృశంస్యాదిగుణయోగాచ్చ సురసదృశతేజసో రుపాకృతిప్రమాణప్రసాదోపచయసంహననసత్వసారసంపన్నా దీర్ఘాయుషో నీరుజ్శ్చ బభూవుః||2||
View original
इह कृतयुगे विगतरागद्वेषादिद्वन्द्वा जितलो भक्रोधश्रम क्लमालस्यभया निष्परिग्रहाः पुरुशःआ बभूवुः|
तेषां पुण्यबलेन पृथिव्यादीनां सर्वगुणसमुदायादचिन्त्यरसवीर्य्या दिसमुदितानि सस्यान्योषधयश्चासन्|
ते तानि जितेन्द्रयत्वात् काले मात्रया चोपयुञ्जानाः सत्यार्जवानृशंस्यादिगुणयोगाच्च सुरसदृशतेजसो रुपाकृतिप्रमाणप्रसादोपचयसंहननसत्वसारसम्पन्ना दीर्घायुषो नीरुज्श्च बभूवुः||२||
ఇహేత్యాది| ఇహ మనుష్యలోకే| కృతయుగే విగతా రాగద్వేషాదయో ద్వంద్వాః క్లేశా యేషాం తథోక్తాః| జితాని లోభశ్రమాదీని యేనిష్పరిగ్రహాః స్వచ్ఛందచారిణః| తథావిధాః పురుషా బభూవుః| తేషామితి| ప్రథమయుగీ తేషాం పురుషాణాం పుణ్యబలేన పృథివ్యాదీనాం సర్వగుణ సముదాయాద్ధేతోరచింత్యాన్యతర్క్యాణ్యతిశయితాని రసాదీని యేషాం సస్యాదీనాం| తే పురుషాస్తాని సస్యాదీన్యోషధీశ్చోపయుంజానాస్త దాసత్యాదిగుణయోగాచ్చ సురసమానతేజసో రూపాదిసంపన్నా నీరుజో దీర్ఘాయుషశ్చ బభూవుః| ప్రసాదో నిర్మలత్వం| ఉపచయో మహత్వం సంహననం కాఠిన్యం| సారాణి త్వగ్రక్తాదీన్యుక్తాని|| 2||
Adhikarana jvarotpattI rUpa~jca (4) · Śloka 4
జ్వరస్తు స్థాణుశాపాత్ ప్రాచేతసత్వముపాగతస్య ప్రాజాపతేః క్రతౌ భాగమపరికల్పయేతస్తాద్వినాశార్థం పర్వజన్మావమాని తయా రుద్రాణ్యా ప్రేరితస్య పశుపతేర్దివ్యమబ్దసహస్త్రం పరి- రక్షితవతః క్రోధమితిచిరకాలసంభృతో వ్రతాంతే రోషాగ్నిః కింకరరూపేణ కిలపిండితమూర్త్తిర్వీరభద్రనామా భస్మప్రహర- ణస్త్రిశిరోఽభిబాహుపాదః పింగలలోచనో దంష్ట్రీ శంకుకర్ణః కృష్ణతనురుత్తమాంగాన్నిశ్చాచార||4||
View original
ज्वरस्तु स्थाणुशापात् प्राचेतसत्वमुपागतस्य प्राजापतेः क्रतोउ भागमपरिकल्पयेतस्ताद्विनाशार्थं पर्वजन्मावमानि तया रुद्राण्या प्रेरितस्य पशुपतेर्दिव्यमब्दसहस्त्रं परि- रक्षितवतः क्रोधमितिचिरकालसम्भृतो व्रतान्ते रोषाग्निः किङ्कररूपेण किलपिण्डितमूर्त्तिर्वीरभद्रनामा भस्मप्रहर- णस्त्रिशिरोऽभिबाहुपादः पिङ्गललोचनो दंष्ट्री शङ्कुकर्णः कृष्णतनुरुत्तमाङ्गान्निश्चाचार||४||
జ్వరస్తు స్థాణుశాపాత్ ప్రాచేతసత్వముపాగతస్య ప్రాజాపతేః క్రతౌ భాగమపరికల్పయేతస్తాద్వినాశార్థం పర్వజన్మావమాని తయా రుద్రాణ్యా ప్రేరితస్య పశుపతేర్దివ్యమబ్దసహస్త్రం పరి- రక్షితవతః క్రోధమితిచిరకాలసంభృతో వ్రతాంతే రోషాగ్నిః కింకరరూపేణ కిలపిండితమూర్త్తిర్వీరభద్రనామా భస్మప్రహర- ణస్త్రిశిరోఽభిబాహుపాదః పింగలలోచనో దంష్ట్రీ శంకుకర్ణః కృష్ణతనురుత్తమాంగాన్నిశ్చాచార|| 4||
Adhikarana jvarasya shivaM prati gamanam (5) · Śloka 5
స దేవీవినిర్మితయా సహ భద్రకాల్యా ప్రతిరోమకూపమ- భినిః సృతైర్వివిధవికృతాకృతిభిరనంతైర్భయానకవాక్య- క్రియావపుర్భిరనుచరైః పరివృతశ్ఛతుర్యుగాంతకరకాలాంభోద- సహస్రనినదోఽనునాదయన్ రోదసీ జ్వాలాగర్భేణ పరీతః కలకలారావేణ మహాభూతసంప్లవకారిణా విధాయ దానవబధమశ్వమేధాధ్వరవిధ్వంసనం చ ప్రాంజలిర్విజ్ఞాపయామాస శివం||5||
View original
स देवीविनिर्मितया सह भद्रकाल्या प्रतिरोमकूपम- भिनिः सृतैर्विविधविकृताकृतिभिरनन्तैर्भयानकवाक्य- क्रियावपुर्भिरनुचरैः परिवृतश्छतुर्युगान्तकरकालाम्भोद- सहस्रनिनदोऽनुनादयन् रोदसी ज्वालागर्भेण परीतः कलकलारावेण महाभूतसम्प्लवकारिणा विधाय दानवबधमश्वमेधाध्वरविध्वंसनं च प्राञ्जलिर्विज्ञापयामास शिवम्||५||
రోదసీ ద్యావాపృథివ్యోరంతరాలం| సంప్లవః ఉపప్లవః|| 5||
Adhikarana jvarasya shivaM prati vij~japtiH (3) · Śloka 3
శివీభూతోఽసి దేవ-దేవ|
దేవైః పితామహప్రభృతిభిర్జగతః పిత్రా చ ధాత్రాఽభిష్టూయమానః|
సంప్రత్యహం కిం కరవాణీతి ?||3||
View original
शिवीभूतोऽसि देव-देव|
देवैः पितामहप्रभृतिभिर्जगतः पित्रा च धात्राऽभिष्टूयमानः|
सम्प्रत्यहं किं करवाणीति ?||३||
00
Adhikarana shivasyA~a~aj~jA (6) · Śloka 6
తం శూలీ క్రోధమాదిదేశ|
యస్మాత్ త్రిదశైరప్యజయ్య! మత్క్రోధ! వ్రతవిఘ్నం చకీషుర్దైత్యసైన్యం దక్షో దక్షహవ్యంచ త్వయా జీర్ణమతో జగతోఽస్య సస్థావరస్య జ్వరయితా|
జ్వరో భవాన్ భవతు|
త్వం హి సర్వరోగాణాం ప్రథమః ప్రవరో జన్మమరణేషు తమోమయతయా మహామోహః ప్రాగ్జన్మనో విస్మారయితాఽపచారాంతరేషు చోష్మా- యమాణత్వాత్ సంతాపాత్మా ద్వయేష్వపి ధ్రువో జ్వరో భవేతి||6||
View original
तं शूली क्रोधमादिदेश|
यस्मात् त्रिदशैरप्यजय्य! मत्क्रोध! व्रतविघ्नं चकीषुर्दैत्यसैन्यं दक्षो दक्षहव्यञ्च त्वया जीर्णमतो जगतोऽस्य सस्थावरस्य ज्वरयिता|
ज्वरो भवान् भवतु|
त्वं हि सर्वरोगाणां प्रथमः प्रवरो जन्ममरणेषु तमोमयतया महामोहः प्राग्जन्मनो विस्मारयिताऽपचारान्तरेषु चोष्मा- यमाणत्वात् सन्तापात्मा द्वयेष्वपि ध्रुवो ज्वरो भवेति||६||
శూలీ భగవాన్ మహేశ్వరః| అపచారాంతరేష్వపథ్యవిశేషేషు| ద్వయేష్వపీత్యుక్తేషు జన్మమరణేష్వపచారాంతరేశు| ధ్రువోఽవశ్యంభావీ|
Adhikarana jvarasya sarvatovicaraNaM nAmAni ca (2) · Śloka 2
సోఽయమేవముమాపతినాఽనుగృహీతో నానానామభిః సర్వతో- ఽనుభువి విచరతి|
తద్యథా-పాకలో గజేష్వభితాపో వాజిష్వలర్కః కుక్కురేష్వింద్రమదో జలజేషు జ్యోతిరోష- ధీషు చూర్ణకోధాన్యేష్వప్సు నీలికా భూమావుషరో మనుష్యేషు జ్వర ఇతి||2||
View original
सोऽयमेवमुमापतिनाऽनुगृहीतो नानानामभिः सर्वतो- ऽनुभुवि विचरति|
तद्यथा-पाकलो गजेष्वभितापो वाजिष्वलर्कः कुक्कुरेष्विन्द्रमदो जलजेषु ज्योतिरोष- धीषु चूर्णकोधान्येष्वप्सु नीलिका भूमावुषरो मनुष्येषु ज्वर इति||२||
00
Adhikarana jvareNa saha jAtA rogAH, raktapittagulmAdisambhavaprakArAdi ca (7) · Śloka 7
తత్సహజాశ్ఛారోకాంగమర్దశిరోవ్యథాభ్రమక్లమగ్లానితృష్ణా- సంతాపాదయః|
తత్సంతాపాచ్చ రక్తపిత్తం|
తత్రైవ చ యజ్ఞే క్రోధభయాభిభూతానాం పరితో విద్ర్వతాం లంఘనప్లవనా- ద్యైర్దేహవిక్షోభణైర్గుల్మవిద్రధివృద్ధిజఠరాదయో హైఃప్రాశా- న్మేహకుష్ఠార్శః శోఫాతీసారాదయో భయోత్రాసశోకాశుచి- సంస్పర్శైరున్మాదాపస్మారగ్రహాదయో రోహిణ్యతిప్రసంగాచ్ఛేషదుహి- త్రసంభోగకృతాశ్ఛ ప్రజాపతిక్రోధాన్నక్షత్రరాజస్య రాజయక్ష్మా తత్సహోద్భవాశ్ఛ కాసశ్వాసాదయః|
సోఽపి హి న వినా జ్వరేణానుబధ్నాతీతి సకలోఽపి రోగగ్రామో జ్వరపూర్వకో జ్వరశబ్దవాచ్యో వా||7||
View original
तत्सहजाश्छारोकाङ्गमर्दशिरोव्यथाभ्रमक्लमग्लानितृष्णा- सन्तापादयः|
तत्सन्तापाच्च रक्तपित्तम्|
तत्रैव च यज्ञे क्रोधभयाभिभूतानां परितो विद्र्वतां लङ्घनप्लवना- द्यैर्देहविक्षोभणैर्गुल्मविद्रधिवृद्धिजठरादयो हैःप्राशा- न्मेहकुष्ठार्शः शोफातीसारादयो भयोत्रासशोकाशुचि- संस्पर्शैरुन्मादापस्मारग्रहादयो रोहिण्यतिप्रसङ्गाच्छेषदुहि- त्रसम्भोगकृताश्छ प्रजापतिक्रोधान्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मा तत्सहोद्भवाश्छ कासश्वासादयः|
सोऽपि हि न विना ज्वरेणानुबध्नातीति सकलोऽपि रोगग्रामो ज्वरपूर्वको ज्वरशब्दवाच्यो वा||७||
తేన చ జ్వరేణ సహ తదా జాతా అరోచకాదయః| శేషాఽతిస్పష్టతయా న వ్యాఖ్యాయతే| జ్వరేణ వినా నానుబధ్నాతి అనుబధ్నతోఽవశ్యం భావీ జ్వర ఇత్యర్థః|
Adhikarana rogoparyAyAH tannishcyApAyAshca (8) · Śloka 8
జ్వరస్తమో వికార ఆతంకః పాప్మా గదో వ్యాధిరాబాధో దుఃఖమామయో యక్ష్మా రోగ ఇత్యనర్థాంతరం|
తత్ర రుజతీతి రోగః|
తస్యోపలబ్ధినిదానపూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తి- భిః||8||
View original
ज्वरस्तमो विकार आतङ्कः पाप्मा गदो व्याधिराबाधो दुःखमामयो यक्ष्मा रोग इत्यनर्थान्तरं|
तत्र रुजतीति रोगः|
तस्योपलब्धिनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्ति- भिः||८||
సర్వేషాం రోగాణాం జ్వరాదీని నామాని| రోగశబ్దః ప్రసిద్ధత్వాన్నిరుచ్యతే పర్య్యాయాణామర్థావబోధనాయ| తస్య రోగస్యోపలబ్ధిర్జిజ్ఞాసితుర్బుద్ధావుపారోహో నిశ్ఛయశ్ఛ నిదానాదిభిః పంచభిర్హేతుభూతైః|| 8||
Adhikarana rogANAM sAmAnyakAraNam (9) · Śloka 9
తత్ర నిదానం వాయ్వాదిప్రకోపః|
తస్య పునరహితాహారవిహార- సేవా||9||
View original
तत्र निदानं वाय्वादिप्रकोपः|
तस्य पुनरहिताहारविहार- सेवा||९||
నిదానం కారణం| జ్వరాదీనాం వాతాదయో వాతాదీనాం ప్రతిషిద్ధానుష్ఠానం| తదుభయమపి రోగవిశేషావచ్ఛేదే హేతుః| న హి యత్ర స్తంభపారుష్యాది దృష్యతే, యత్ర వా లఘురూక్షాదిగుణయుక్తాహారసేవాతి వ్యాయామాదికం వా, చిరకాలాతీతం జ్వరాదికం వ సంజాతం, తత్ర కదాచిదపి కఫకారణతాం రోగస్య వక్తుం పార్య్యతే| ప్రతిరోగమపి చ విశిష్టం కారణమామ్నాతం| యథా అర్శసామతివ్యవాయయాన సంక్షోభకఠినోత్కటికాసనాది| ప్రమేహే చ నవధాన్యాది| తేన యథోక్తేన రోగస్యేదంతా పరిచ్ఛిద్యతే|| 9||
Adhikarana nidAnaparyAyAH (10) · Śloka 10
నిదానపర్య్యాయాస్తు హేతుర్నిమిత్తమాయతనం కారకః కర్త్తా కారణం ప్రత్యయః సముత్తానం మూలం యోనిరితి||10||
View original
निदानपर्य्यायास्तु हेतुर्निमित्तमायतनं कारकः कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्तानं मूलं योनिरिति||१०||
హేత్వాదీన్యస్య పర్య్యాయాః|| 10||
Adhikarana pUrvarUpanirUpaNam (11) · Śloka 11
పూర్వరూపం నామ యేన భావివ్యాధివిశేషో విజ్ఞాయతే న తు దోషవిశేషః|
తద్ధ్యుత్పత్స్యమానస్య వ్యాధేరల్పత్వాదవ్యక్తం రూపం||11||
View original
पूर्वरूपं नाम येन भाविव्याधिविशेषो विज्ञायते न तु दोषविशेषः|
तद्ध्युत्पत्स्यमानस्य व्याधेरल्पत्वादव्यक्तं रूपम्||११||
నిదానం చైకమప్యనేకస్య రోగస్య కారణం సంభావ్యతే, యతస్తత ఏవ నిశ్ఛయేన పూర్వరూపాదీన్యపేక్ష్యంతే| పూర్వరూపం దోషశేషానపేక్షం వ్యాధివిశేషస్య భవిష్యతో గమకం| వయమేవం బుద్ధ్యామహే విశిష్టస్య స్వరూపమాత్రేణ రోగస్య సకలరోగవిశేషేషు యదనుగచ్ఛతి తద్దోషవిశేషస్యాఽఽగమకం| స్వల్పత్వాదవ్యక్తంచ స్వరూపముచ్యతే న తు దోషవిశేషేణ| తస్మిన్ కాలే సర్వథా రోగస్యానధిష్ఠానాత్ కేవలం న తత్తస్య తథా గమకం| తథా హి వాతజేఽపి జ్వరే ఆలస్యాదయో భవంత్యేవ| భవతి చ తదేవ దోషవిశేషానధిష్ఠానే| అన్యథా కిం తస్యామవస్థాయాం యో దోషో నాభూత్ రోగే భవతి స వ్యక్తావస్థాయాం కుత ఆగమిష్యతి ? శాస్త్రకృతశ్ఛైతదేవాభిమతం| యేన హృదయే పఠతి-'తదేవ వ్యక్తతాం యాతం రూపమిత్యభిధీయతే ఇతి| ఏవంచ స్థితే 'సపూర్వరూపాః కఫపిత్తమేహాః' ఇతి యదా హృదయగ్రంథే వ్యాఖ్యాయతే తత్రైవ చోదయిష్యామః|| 11||
Adhikarana rUpanirUpaNam (12) · Śloka 12
స్పష్టం పునా రూపం||12||
View original
स्पष्टं पुना रूपम्||१२||
యత్ స్పష్టం వ్యాధేర్దోషవిశేషాధిష్ఠతస్య గమకం తద్రూపం| తచ్చ నిదానేన కించిదధిగతే రోగే పూర్వరూపేణ దోషవిశేషం వినా విశేషే జ్ఞాతే దోషవిశేషాధిగమాయావశ్యముపయుజ్యతే| రోగవిశేషనిశ్చయాయ|
Adhikarana rUpaparyAyAH (13) · Śloka 13
తస్య శబ్దాంతరాణి లింగమాకృతిర్లక్షణం చిహ్నం సంస్థానం వ్యంజనమితి||13||
View original
तस्य शब्दान्तराणि लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनमिति||१३||
తస్య రూపస్య శబ్దాంతరాణి పర్యాయాణి లింగాదీని|| 13||
Adhikarana upashayAnupashayanirUpaNam (14) · Śloka 14
ఉపశయో హేతువ్యాధివిపరీతైర్విపరీతార్థకారిభిశ్ఛౌషధా- హారవిహారైః సుఖానుబంధః|
స హి వ్యాధిసాత్మ్యసంజ్ఞః|
తద్విపరీతోఽనుపశయః|
ఏతేన దేశకాలౌ వ్యాఖ్యాతౌ||14||
View original
उपशयो हेतुव्याधिविपरीतैर्विपरीतार्थकारिभिश्छोउषधा- हारविहारैः सुखानुबन्धः|
स हि व्याधिसात्म्यसंज्ञः|
तद्विपरीतोऽनुपशयः|
एतेन देशकालोउ व्याख्यातोउ||१४||
ఏషాంచ కించిన్నిదానసంయోగసంస్కారవశాదాశ్రితైర్విరుద్ధైర్విరుద్ధకార్యకరైశ్ఛ గుణైరనేకకార్యహేతుతా సంభావనయాఽనేకత్రతయా పాఠాచ్చ విశేషానధిగతిం సంభావయతోపశయోఽపి విశేషగమకత్వహేతుతాయాం నిక్షిప్తస్తస్మాదుపశయప్రదర్శనార్థమాహ-ఉపశయ ఇతి| ఉపశయ ఆహారవిహారైః సుఖానుబంధః| కింభూతైర్హేతువిపరీతైవ్యాధివిపరీతైర్విపరీతార్థకారిభిశ్ఛ| ఏషాంచ లక్షణాని సూత్రస్థానే ప్రదర్శితాని| తస్యైవ చోపశయస్య వ్యాధిసాత్మ్యమితి సంజ్ఞా| ఉపశయప్రసంగాదనుపశయోఽపి లక్ష్యతే| ఉపశయలక్షణాద్విపరీతలక్షణోఽనుపశయః| అనుపశయేన చ వ్యాధేః స్వరూపవిశేషః పరిచ్ఛిద్యతే| అనేన చోపశయాఖ్యేన సుఖానుబంధేన దేశకాలావపి వ్యాఖ్యాతౌ| తేనైతదుక్తం భవతి-యస్య వ్యాధి విశేషస్య యో దేశః కాలో వా సుఖానుబంధహేతుః స తస్య సాత్మ్యమితి జ్ఞేయః| తేన చానూపాదిభేదభిన్నేన శీతాదివిశేషవిశిష్టేన చ సాధారణదోషవిశేషనిమిత్తయా వ్యాధివిశేషనిమిత్తతయా చ రోగస్య స్వరూపవిశేషః పరిచ్ఛిద్యతే| సర్వశ్ఛాయముపశయో భిషక్పరీక్షాకాలాత్ పూర్వమయత్నేనైవ సంపన్నో వైద్యపరీక్షాయాం వికారవిశేషాధిగతేః కారణసామగ్రీమనుప్రవిశాతి| అథవా గూఢలింగం ఆబాధే ఆశంకితాఽఽమయ పరిహారేణ, యత్నేనాప్యుపశయానుపశయహేత్వాహారాదికం ప్రయుక్తం తత్తు కర్మనిష్ణాతస్య భిషజోఽవధారణేయత్తామావోఢుమలం| ఏవమేతత్రిదానాదిచతుష్టయం రోగవిశేషావచ్ఛేదాయ పర్యాప్తం|| 14||
Adhikarana samprAptivivaraNam (15) · Śloka 1
సంప్రాప్తిః పునరేవందుష్టో దోషస్తేన చైవమారబ్ధో వ్యాధిః||1||
View original
सम्प्राप्तिः पुनरेवंदुष्टो दोषस्तेन चैवमारब्धो व्याधिः||१||
అథ కదాచిన్నిదానాదీని సాధారణత్వాద్ వ్యామోహాదన్యతోఽపి వా నిమిత్తాదాతంకస్య స్వరూపమసమర్థాని ప్రదర్శయితుం తతః సంప్రాప్త్యా వ్యాధివిశేషం భిషగవగచ్ఛేత్| అథ కా పునరియం సంప్రాప్తిర్నామ భవతీతి ? యా హి జనానాం పద్ధతిరివ గదానాం నిదానాదిభిరధిగతానామపి సర్వేణ ప్రకారేణ స్వరూపనిఃశేషనిరాకాంక్షతామావహతి| ఇయముచ్యతే-ఏవం దుష్టో దోష ఇత్యాదినా| ఏవమిత్యనేన ప్రకారేణ| ప్రకారశ్ఛాహితవేశేషసేవనాద్బహురూపః| తథా చ తదేవైకం ద్రవ్యం తమేవ చైకం స్వకార్య్యభూతమన్యతమం దోషం, ప్రకృత్యాదీనాం నానావిధవిశేషాపేక్ష్యా కదాచిల్లాఘవేన కోపయతి, కదాచిద్రౌక్ష్యేణ| కదాచిత్కాఠిన్యేన| కదాచిదజీర్ణేన| కదాచిద్దోషాంతరప్రకోప్రేణ| కదాచిచ్ఛైత్యేన| కదాచిదన్యేన వా యథాసంభవం గుణవిశేషేణేతి | తథా కించిద్ ద్రవ్యమూర్ధ్వభాగికం భవతి తదన్యథా దోషం కోపయతి| కించిదధోభాగికం తదన్యథా| అన్యదుభయభాగికం తద్రూపాంతరేణ| ఏతస్మ్మాచ్చ కార్య్యవిశేషాదేవందుష్టో దోష ఇతి జ్ఞాయతే| న హి మరిచస్య రౌక్ష్యేణ యో దుష్టో వాయుర్యశ్చ తస్యైవ లాఘవేన తావేకరూపౌ భవితుమర్హతః| రౌక్ష్యేణ హి కుపితో రౌక్ష్యమేవాత్మగుణముఓపబృంహయంస్తదనుగుణాన్యేవ కార్య్యాణి కాఠిన్యోపశోషణాదీని కురుతే| లాఘవేన చ కుపితః పవనో రూపమనువర్ధయన్ లాఘవాదీన్యేవ ప్రదర్శయతి| ఏవం సర్వమప్యూహ్యం| సమ్మోహభయాద్విస్తరేణ న ప్రతన్యతే| తథా చ ఇదమేవ తావద్ దృశ్యతాం| ఇహ హి ప్రభంజనప్రకోపకారణం తిక్తకటుకకషాయరూక్షలఘుశీతవిష్టంభివిరూఢకతృణధాన్యాదిబహువిధం నిర్దిష్టం| యత్ర యస్తిక్తరసేన ద్రవ్యేణ కోపః స ఏవ కిం కటుకేనాన్యేన వా విరూఢకాదినా భవతి| ద్రవ్యాణామనేకకారణారబ్ధత్వాత్| తథా యోఽపి పటోలాత్ కోపః స ఏవ న త్రాయంతీవాలకాదిప్రత్యయతాముపయాతి| న చైవమేకం ద్రవ్యమేకస్యైవ దోషస్యాయతనం భవతి| యతస్తద్ ద్రవ్యామనుచితేన మాత్రాదివిశేషేణ ప్రయుక్తం సద్యథోక్తేన గుణేన కించిత్ కోపయతి| తథా గుణాంతరేణ సదృశేన విలక్షణేన వా| ప్రభావాదిర్భిర్వా| తమేవ దోషాంతరమేవా వా ప్రకోపయితుం కిం బంధువర్గేణ కారితశపథం| తేనైకస్మిన్నపి దోషే కుపితే వ్యాధికారిణీ చాన్యోదోషహేత్వాద్యపేక్షం కదాచిన్మాత్రయా తస్య వ్యాధేః సముత్తానతామప్రాప్తోఽపి వికారవిశేషమాపన్నో భవత్యేవ| తథా న తంత్రేషు దృశ్యతే| జ్వరచికిత్సితే తావత్- కషాయపానపథ్యానైర్దశాహ ఇతి లంఘితే| సర్పిర్దద్యాత్ కఫే మందే వాతాపిత్తోత్తరే జ్వరే|| పక్వేషు దోషేష్వమృతం తద్విషోపమమన్యథా| దశాహే స్యాదతీతోఽపి జ్వరోపద్రవవృద్ధికృత్|| లంఘనాదిక్రమం తత్ర కుర్య్యాదాఽఽకఫసంక్షయాత్| (అష్టాంగసంగ్రహః చికిత్సా-1) దేహధాత్వబలత్వాచ్చ జ్వరో జీర్ణోఽనువర్తతే| రూక్షం హి తేజో జ్వరకృత్తేజసా రూక్షితస్య చ|| వమనస్వదేకాలాంబుకషాయలఘుభోజనైః| యః స్యాదతిబలో ధాతుః సహచారీ సదాగతిః|| (అష్టాంగసంగ్రహః చికిత్సా-2) ఇత్యాది| ఇదమేవ తావద్విచార్య్యతాం కిం త్రిదోషజమేవ జ్వరమధికృత్యైతదుచ్యతే ఆహోస్విత్ సామాన్యేన| యది త్రిదోషజాధికారేణేత్యుజ్యతే తన్న| ఆంత్రకరణమవిశేషపాఠాద్యథోక్తాసంభవాచ్చ అథవా సామాన్యేన| తత్రైకదోషాభిమతరోగపక్షే కథం యథోక్తసంభవః| యతో జ్వరకారణే కఫే వమనాదిభిః క్షీణే తత్కార్యమం చ జ్వరకారణే కఫే వమనాదిభిః క్షీణే తత్కార్యమం చ జ్వరోఽపి కథం న క్షీయతే ? అనపచితోఽపి వా కిమితి స్వకరణదోషవిపరీతదోషాంతరకారణ-తామేకదైవాసాదయతి| ఉక్తంచైతత్ప్రయోగః శమయేద్వయాధిం యోఽన్యమన్యముదీరయేత్| నాఽసౌ విశుద్ధః శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్|| ఇతి| (చరకః నిదాన-8.23, అ. సం: సూత్ర0-29) తస్మాన్నాపి క్రియాపాదహానౌ వ్యామూఢకచికిత్సకవిషయే చైతదుచ్యతే| అనవస్థాప్రసంగాత్| ఏవమేకదోషజేష్వప రోగేషు దోషాంతరం సంప్రాప్త్యభిముఖం భవత్యేవ| యత్కాలాదికం సహాయమాసాద్య నానావిధవికారకరణాయ విజృంభత ఇతి| న చాఽనేకమపి ద్రవ్యమేకేనైవ రూపేణైకస్య దోషస్య కారణం భవతి| తస్మాదనేన ప్రకారేణ దుష్టో శేష ఇతి జ్ఞాయతే| కథమనేన దుష్టేనాపి సతా వ్యాధిరారభ్యతే ? ఇతి వికల్ప్యతే| తస్మాద్ దుష్టో దోషో దోషకారణవిశేషవశాదన్యథా చాన్యథా చ వికారహేతుతామనుగృహ్ణతి| తథా స ఏవ దోషః సకలం శరీరమనుసరన్ విశిష్టమేవ రోగమభ్వినిర్వర్తయతి| ఏకత్రావస్థితోఽపి విశిష్టదోషాంతరేణ విహతప్రసరోఽన్యం దోషాంతరమనుగతోఽన్యమిత్యేవమాదినైకోఽపి దోషో నానావిధవికారకరః సంపద్యతే| యేన స ఏవ వాయుః కదాచిత్ జ్వరమభినిర్వర్తయతి కదాచిత్కుష్ఠాదికమితి| ఏషా సమ్రాప్తీ రోగవిశేషాధిగమే హేతుః| యస్మాద్యదైవం జ్ఞాయతే యథాఽనేన నిదానవిశేషేణ యో దోషః కుపితః స చ కారణవశాదస్మిన్ దేహే స్వత ఏవంవ్యాపారోఽనేనానుగతశ్చ వర్తతే, ఏవంవిధశ్చాస్య రోగవిశేషస్య సంప్రాప్తివిశేషః ప్రదర్శితస్తదాఽవశ్యమేవాధిగమ్యతే అయం రోగ ఉత్పన్న ఇతి| ఏతాని నిదానాదీని పంచ పరస్పరసమన్వితాని వ్యాధివిశేషాధిగమనే నిరాకాడ్క్షతామనుబధ్నంతి|| 15||
Adhikarana samprApteH paryAyAH (16) · Śloka 16
తత్పర్యాయా జాతిరాగతిర్నివృత్తిర్నిష్పత్తిరితి||16||
View original
तत्पर्याया जातिरागतिर्निवृत्तिर्निष्पत्तिरिति||१६||
తత్పర్యాయా ఇతి| తస్యాః సంప్రాప్తేః పర్య్యాయా జాత్యాదయః|
Adhikarana samprApterbhedAH (17) · Śloka 17
సా సంఖయావికల్పప్రాధాన్యబలకాలవిశేషైర్భిద్యతే||17||
View original
सा सङ्खयाविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषैर्भिद्यते||१७||
సా చ సంప్రాప్తిః పంచభిః సంఖయాదివిశేషైర్భిద్యతే|| 17||
Adhikarana sa~gkhyAvyAkhyA (18) · Śloka 18
తత్ర సంఖయా తావదష్టౌ జ్వరాస్త్రివిధం రక్తపిత్తం పంచ కాసా ఇతి||18||
View original
तत्र सङ्खया तावदष्टोउ ज्वरास्त्रिविधं रक्तपित्तं पञ्च कासा इति||१८||
తత్ర సంఖయా యథేత్యాఽఽహ--అష్టౌ జ్వరా ఇత్యత్రేవ వక్ష్యతే| ఏషైవ సంఖయాసంప్రాప్తిర్యత్తదేకోఽపి రోగోఽనేకధా భవతీతి| ఏవం వికల్పాదీనామపి వాచ్యం|| 18||
Adhikarana vikalpavivaraNam (19) · Śloka 19
వికల్పః సమవేతానాం దోషాణామంశాంశికల్పనా||19||
View original
विकल्पः समवेतानां दोषाणामंशांशिकल्पना||१९||
మిశ్రీభూతానాం దోషాణామంశాంశికా యా కల్పనా స వికల్పః|
Adhikarana prAdhAnyasya nirUpaNam (20) · Śloka 1
ప్రాధాన్యం వ్యాధీనామనుబంధ్యనుబంధకభేదాత్తరతమయోగాద్వా||1||
View original
प्राधान्यं व्याधीनामनुबन्ध्यनुबन्धकभेदात्तरतमयोगाद्वा||१||
ప్రాధాన్యం సూత్రస్థానోదిత ( అష్టాంగసంగ్రహ, సూత్రస్థాన-22 ) అనుబంధ్యనుబంధక-భేదాద్ద్వివిధం భవతి| తత్రానుబంధ్యః ప్రధానమనుబంధకోఽప్రధానం| అథవా తరతమయోగాత్ ప్రాధాన్యం భవతి| య ఏవాన్యాపేక్షయాఽధికః స ఏకస్తస్య ప్రధానమిత్యర్థః|| 20||
Adhikarana balanirUpaNam (21) · Śloka 21
దోషాణాం బలాబలవిశేషో హేత్వాదికార్త్స్న్యాఽవయవిభావనయా||21||
View original
दोषाणां बलाबलविशेषो हेत्वादिकार्त्स्न्याऽवयविभावनया||२१||
దోషాణాం బలాబలవిజ్ఞానం హేత్వాదీనాం కార్త్స్న్యావయవవిశేషేణ| యదా కృత్స్నా హేత్వాదయో దోషే దృష్టాస్తదా బలత్వం తస్యాధ్యవస్యతే| యదా త్వవయవేన తదా అబలత్వమిత్యర్థః| ఆదిగ్రహణేన పూర్వరూపాదీనాం గ్రహణం|| 21||
Adhikarana kAlavivaraNam (22) · Śloka 22
కాలవిశేషః పునర్దోషాణామృత్వరహోరాత్ర్యాహారసమయనియతః ప్రకోప ఇతి||22||
View original
कालविशेषः पुनर्दोषाणामृत्वरहोरात्र्याहारसमयनियतः प्रकोप इति||२२||
కాలవిశేషో వాతాదీనామృత్వాదిపారతంత్ర్యేణ యథోక్తేన ప్రకోపః|
Adhikarana upasaMhAraH (23) · Śloka 23
ఏతావతైవ సమాసతః కథితో నిదానార్థః|
విస్తరేణ తు యథాస్వం ప్రతిరోగముపదేక్ష్యతే||23||
View original
एतावतैव समासतः कथितो निदानार्थः|
विस्तरेण तु यथास्वं प्रतिरोगमुपदेक्ष्यते||२३||
ఇత్యనంతరోక్తేన ప్రకారేణ సమాసతః సంక్షేపేణ నిదానార్థో వ్యాధికారణస్వరూప ఉక్తః| విస్తరతస్త్వసాధారణ్యేన ప్రతిరోగం పృథగధ్యాయేషూచ్యతే|| 23||
Adhikarana vAtasya prakopakAraNAni (24) · Śloka 24
అథ తిక్తకటుకకషాయరూక్షలఘుశీతవిష్టంభివిరూఢ- కతృణధన్యకలాయచణకకరీరతుంబకాలింగచిర్భిటబిస- శాలూకజాంబవతిందుకహీనశుష్కప్రమితతృషితాశనక్షుధి- తాంబుపానాఽసృక్క్షయవిరేచనాదికర్మాతియోగవేగవిధా- రణోదీరణరాత్రిజాగరణప్రవాతవ్యవాయవ్యాయామబలబద్యుద్ధ- నిగ్రహాతిఖచాపకర్షణాఽత్యుచ్చవిషమలంఘనాఽధ్వాఽధ్య- యనధావనసలిలతరణాభిద్యాతదభ్యగోవాజిగజనిగ్రహాఽశ్మ- శిలాలోహకాష్ఠోత్క్షేపవిక్షేపభ్రమణచాలనగాఢోచ్ఛాదన- పరాఘాతనాదిసాహసభయశోకోత్కంఠాదిభిరతిసేవితైర్గ్రీష్మ- వర్షాఽపరాహ్ణపరరాత్రాఽఽహారపరిణామాంతేషు చ వాయుః ప్రకోప- మాపద్యతే||24||
View original
अथ तिक्तकटुककषायरूक्षलघुशीतविष्टम्भिविरूढ- कतृणधन्यकलायचणककरीरतुम्बकालिङ्गचिर्भिटबिस- शालूकजाम्बवतिन्दुकहीनशुष्कप्रमिततृषिताशनक्षुधि- ताम्बुपानाऽसृक्क्षयविरेचनादिकर्मातियोगवेगविधा- रणोदीरणरात्रिजागरणप्रवातव्यवायव्यायामबलबद्युद्ध- निग्रहातिखचापकर्षणाऽत्युच्चविषमलङ्घनाऽध्वाऽध्य- यनधावनसलिलतरणाभिद्यातदभ्यगोवाजिगजनिग्रहाऽश्म- शिलालोहकाष्ठोत्क्षेपविक्षेपभ्रमणचालनगाढोच्छादन- पराघातनादिसाहसभयशोकोत्कण्ठादिभिरतिसेवितैर्ग्रीष्म- वर्षाऽपराह्णपररात्राऽऽहारपरिणामान्तेषु च वायुः प्रकोप- मापद्यते||२४||
అథేత్యాదినా సర్వరోగనిదానభూతానాం వాతాదీనాం ప్రకోపకారణముచ్యతే| తిక్తాదిర్భిరతిసేవితైర్వాయుః ప్రకోపమాపద్యత ఇతి సంబంధః| తథా గ్రీష్మంతాదిషు చ వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే| అశనశబ్దస్య హీనాదిభిః సంబంధః| విరేచనాదీనాం కర్మణామతియోగేన యథోక్తలక్షణేన| విరేచనం వమనవిరేకౌ| ఆదిగ్రహణేన నిరూహనస్య గండూషాదీనాం గ్రహణం| ప్రవాతః ప్రకృష్టః పవనః| బలవతా సహ యుద్ధేన నిగ్రహస్తథోక్తః| కఠినచాపకర్షణాదియుక్తయో యత్ర| ఆదిగ్రహణాదన్యేషాం తథావిధానాం సాహసానాం గ్రహణం| దమ్యానాం అదాంతానాం గవాదీనాం నిగ్రహః| అశ్మాదీనాముత్క్షేపాదినా సంబంధః|| 24||
Adhikarana pittasa prakopakAraNAni (25) · Śloka 25
కట్వమ్లలవణక్షారోష్ణతీక్ష్ణవిదాహిశుజ్తశాండాకీమద్య- మూత్రమస్తుదధిధాన్యామ్లతైలకులత్థమాషనిష్పావతిలాన్న- కట్వరకుఠేరకాదివర్గామామ్రాతకామ్లీకాపీలుభల్లాత- కాస్థిలాంగలికామరచితపాగ్నిరజోధూమక్రోధేర్ష్యాఽజీర్ణ- మైథునోపగమనాదిభిర్వర్షాశరన్మధ్యందినార్ధరాత్రాహారవిదాహ- కాలేషు చ పిత్తం||25||
View original
कट्वम्ललवणक्षारोष्णतीक्ष्णविदाहिशुज्तशाण्डाकीमद्य- मूत्रमस्तुदधिधान्याम्लतैलकुलत्थमाषनिष्पावतिलान्न- कट्वरकुठेरकादिवर्गामाम्रातकाम्लीकापीलुभल्लात- कास्थिलाङ्गलिकामरचितपाग्निरजोधूमक्रोधेर्ष्याऽजीर्ण- मैथुनोपगमनादिभिर्वर्षाशरन्मध्यन्दिनार्धरात्राहारविदाह- कालेषु च पित्तम्||२५||
కట్వమ్లాదిభిః పిత్తం శరదాదికాలేషు చ ప్రకోపమాపద్యతే| ఆమమపక్వమామ్రాతకం| అజీర్ణే మైథునోపగమనం తథోక్తం| ఆది గ్రహణేనాన్యేషామపి పిత్తహేతూనాం గ్రహణం|| 25||
Adhikarana kaphaprakopakAraNAni (26) · Śloka 26
మధురామ్లలవణస్నిగ్ధగురుశీతపిచ్ఛిలాభిష్యందినవాన్న- పిష్టపృథుకస్థూలభక్ష్యష్కుల్యామక్షీరకీలాటమోరటకూచీ- కాతక్రపిండకపియూషేక్షురసఫాణితగుడానూపపిశితమోచ- ఖర్జూరభవ్యనాలికేలనిశాంబుపానాత్యంబుపానాతిసంత- ర్పణభుక్తమాత్రదివాస్వప్నకాలాతిస్వప్నకాయవాడ్మనో- వ్యాపారానారంభానుపధానశయనావశ్యాయహర్షచ్ఛర్దివిధాత- విరేచనాద్యయోగదిభిః శిశిరవసంతపూర్వాహ్ణప్రదోషభుక్త- మాత్రేషు చ శ్లేష్మా||26||
View original
मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतपिच्छिलाभिष्यन्दिनवान्न- पिष्टपृथुकस्थूलभक्ष्यष्कुल्यामक्षीरकीलाटमोरटकूची- कातक्रपिण्डकपियूषेक्षुरसफ़ाणितगुडानूपपिशितमोच- खर्जूरभव्यनालिकेलनिशाम्बुपानात्यम्बुपानातिसन्त- र्पणभुक्तमात्रदिवास्वप्नकालातिस्वप्नकायवाड्मनो- व्यापारानारम्भानुपधानशयनावश्यायहर्षच्छर्दिविधात- विरेचनाद्ययोगदिभिः शिशिरवसन्तपूर्वाह्णप्रदोषभुक्त- मात्रेषु च श्लेष्मा||२६||
మధురామ్లలవణస్నిగ్ధగురుశీతపిచ్ఛిలాభిష్యందినవాన్న- పిష్టపృథుకస్థూలభక్ష్యష్కుల్యామక్షీరకీలాటమోరటకూచీ- కాతక్రపిండకపియూషేక్షురసఫాణితగుడానూపపిశితమోచ- ఖర్జూరభవ్యనాలికేలనిశాంబుపానాత్యంబుపానాతిసంత- ర్పణభుక్తమాత్రదివాస్వప్నకాలాతిస్వప్నకాయవాడ్మనో- వ్యాపారానారంభానుపధానశయనావశ్యాయహర్షచ్ఛర్దివిధాత- విరేచనాద్యయోగదిభిః శిశిరవసంతపూర్వాహ్ణప్రదోషభుక్త- మాత్రేషు చ శ్లేష్మా|| 26||
Adhikarana saMsargajagadoShaprakopahetuH (27) · Śloka 27
ద్వయసంసర్గాత్ సంసర్గః||27||
View original
द्वयसंसर्गात् संसर्गः||२७||
యస్యోభయకోపలక్షణస్య చ సంసర్గాన్మిశ్రీభావాద్యథాస్వం సంసర్గః కుప్యతి|| 27||
Adhikarana sannipAtaprakopakAraNAni (28) · Śloka 28
సర్వేషాం తు మిశ్రీభావాత్తథాఽధ్యశనసమశనవిషమాశన- విరుద్ధాశనసంకీర్ణాశనవ్యాపన్నాంబుమద్యమందకదధియావక- యవసురాపిణ్యాకామమూలకసర్షశుష్కశాకవల్లూరకృశ- పిశితలకుచామఫలమృత్తికాభ్యవహారాన్నపరివర్త్తర్త్తువ్యా- పదసాత్మ్యౌషధిగంధఘ్రాణవిషపిటకావిషగరాభ్యవహారా- నార్త్తవదుర్దినగ్రహపీడాగ్రహావేశపురోవాతపర్వతోపశ్లేషరసా- యనస్నేహస్వేదవిరేచనాది మిథ్యాయోగేభ్యః పాపానాం చ కర్మ- ణామభ్యాసాత్పూర్వం కృతానాంచ పరిణామాత్స్త్రీణాం విషమ- ప్రసవాత్ప్రసూతానాంచ మిథ్యోపచారాత్ సన్నిపాతః||28||
View original
सर्वेषां तु मिश्रीभावात्तथाऽध्यशनसमशनविषमाशन- विरुद्धाशनसङ्कीर्णाशनव्यापन्नाम्बुमद्यमन्दकदधियावक- यवसुरापिण्याकाममूलकसर्षशुष्कशाकवल्लूरकृश- पिशितलकुचामफ़लमृत्तिकाभ्यवहारान्नपरिवर्त्तर्त्तुव्या- पदसात्म्योउषधिगन्धघ्राणविषपिटकाविषगराभ्यवहारा- नार्त्तवदुर्दिनग्रहपीडाग्रहावेशपुरोवातपर्वतोपश्लेषरसा- यनस्नेहस्वेदविरेचनादि मिथ्यायोगेभ्यः पापानां च कर्म- णामभ्यासात्पूर्वं कृतानाञ्च परिणामात्स्त्रीणां विषम- प्रसवात्प्रसूतानाञ्च मिथ्योपचारात् सन्निपातः||२८||
ఏవం సర్వేషాంసర్వదోషప్రకోపహేతూనాం మిశ్రీభావాదధ్యశనాతిభిశ్చ సన్నిపాతః ప్రకుప్యతీతి సంబంధః| అధ్యశనాదీనాం లక్షణాన్యుక్తాని (అష్తాంగసంగ్రహ-8.33-34, 7.45)| సంకీర్ణాశనం నానాజాతీయోజనం| వ్యాపన్నశబ్దేన వికృతపర్యాణేయాంబుమద్యయోః సంబంధః| మందకమజాతం దధి| యవసురా సురావిశేషః| వల్లూరం శుష్కమాంసం| అన్నపరివర్తో దేశాదిహేతుకోఽన్నవినిమయః| ఋతువ్యాపత్కాలే హీనయోగమిథ్యాయోగాతియోగాః| విషపితకా విషహేతుకాస్తథోక్తాః| గరో వక్ష్యమాణలక్షణః ( ఉ0 40 )| అనార్త్తవదుర్దినమత్ర యద్వర్షా హేమంతే తదార్త్తవం| అన్యథా దుర్దినమనార్త్తవం| గ్రహైః సూర్య్యాదిభిర్జన్మరాశేః పీడనం| అథవా గ్రహణాం దేవదానవాదిభేదానామష్టాదశానాం సంబంధః శరీరే| రసాయనాదీనాం మిథ్యాయోగేన సంబంధః| పూర్వజన్మకృతానాం చ పాపానాం కర్మణాం పరిణామాదితి|| 28||
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (29) · Śloka 1
ఇతి సామాన్యతః సర్వేషు రోగేషు దోషప్రకోపహేతురుక్త ఇతి||1||
View original
इति सामान्यतः सर्वेषु रोगेषु दोषप्रकोपहेतुरुक्त इति||१||
ఇతి సామాన్యేన సర్వేషు రోగేషు యే కారణభూతా దోషాస్తేషాం ప్రకోపహేతురుక్తః| ఏభిర్హి కారణైర్నానావిధవిశేషవిశిష్టైరనంతరప్రదర్శితసంప్రాప్తిప్రకారవిశేషసహస్త్రైః ప్రకుపితాస్త్రయోఽపి వాతాదయో దోషాః సంఖయాతీతాన్ వికారానభినిర్వర్త్తయంతి|| 29||
Adhikarana doShANAM dehe prasaraH (30) · Śloka 2
భవంతి చాత్ర ప్రతిరోగమితి క్రుద్ధా రోగాధిష్ఠానగామినీః|
రసాయనీః ప్రప్రద్యాఽఽశు దోషా దేహే వికుర్వతే||2||
View original
भवन्ति चात्र प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगाधिष्ठानगामिनीः|
रसायनीः प्रप्रद्याऽऽशु दोषा देहे विकुर्वते||२||
భవంతి చాత్రేతి శ్లోకసముదాయైరుపపాదతీతి| అనేన ప్రకారేణ ప్రతి రోగం క్రుద్ధా దోషా ఆశు దేహే వికుర్వతే| కిం కృత్వా ? ఆహరోగాధిష్ఠానగామినీః రసాయనీః ప్రపద్య రసాయన్యో రసవాహిన్యో ధమన్యః సిరాః| రోగస్యాధిష్ఠానం స్థానం యతో రోగః ప్రభవతి| తత్ర యా రసాయన్యో గచ్ఛంతి తాః ప్రపద్య తమేవ రోగం కుర్వతే| యథా బస్తిగామినీః కృచ్ఛ్రమేహౌ| ఏవం సర్వత్ర సర్వరోగసాధారణవస్తుకథనమితి|| 30||
Adhikarana AdAnAdinakShatreShu jAtasya vyAdheH kleshakArakatvaM mArakatvaM vA (31) · Śloka 31
ఆదానజన్మనిధనప్రత్యరాఖ్యవిపత్కరే|
నక్షత్రే వ్యాధిరుత్పన్నః క్లేశాయ మరణాయ వా||31||
View original
आदानजन्मनिधनप्रत्यराख्यविपत्करे|
नक्षत्रे व्याधिरुत्पन्नः क्लेशाय मरणाय वा||३१||
ప్రసంగేనేదముచ్యతే| అస్మిన్ నక్షత్రే చంద్రమసా యుక్తే యః కశ్చిద్వ్యాధిరుత్పన్నః స ఏవం భవతీతి| ఆదానమితి| ఆదానం నక్షత్రం యేన వ్యాధితో గర్భే సంభూతః| జన్మనక్షత్రం యేన ప్రజాతః| నిధనం జన్మతః సప్తమం| ప్రత్యరం పంచమం| విపత్కరం తృతీయం| సుబోధమన్యత్|| 31||
Adhikarana nakShatrAnurodhena jvarasya prashamaH mArakatvaM vA (32-33) · Śloka 33
జ్వరరస్తు జాతః షడ్రాత్రాదశ్వినీషు నివర్త్తతే|
భరణీషు తు పంచహాత్సప్తాహాత్కృత్తికాసు తు|
త్రిః సప్తరాత్రాద్థవారోహిణ్యామష్టరాత్రతః|
ఏకాదశాద్వా దివసాన్మృగే షణ్ణవరాత్రయోః|
పంచాహాన్మృత్యురార్ద్రాయాం త్రిపక్షే సంశయోఽథ వా|
పునర్వసౌ ప్రవృత్తస్తు జ్వరోఽపైతి త్రయోదశాత్|
దివసాత్సప్తవింశాద్వా ద్వయహాత్సప్తాహతోఽథ వా|
పుష్యేశ్లేషాసు మరణం చిరేణాఽపి మఘాసు తు|
అవశ్యం స్వాస్థ్యమాప్నోతి ద్వాదశాహాన్మృతో న చేత్|
ఫాల్గున్యోః పూర్వయోర్మ్రుత్యురన్యయోశ్చ దినేఽష్టమే|
నవమేఽహ్నేకవింశే వా జ్వరః సౌమ్యత్వమృచ్ఛతి|
హస్తేన సప్తమే శాంతిశ్చిత్రామాయమష్టమేఽథ వా|
పునశ్చిత్రాగమే స్వాతౌ దశాహాదథవా త్రిభిః|
పక్షైర్మృత్యుం విశాఖాసు ద్వావింశేఽహని నిర్దిశేత్|
నవమేఽహ్ని న చేచ్ఛాంతిమేత్రే మృత్యుస్తతః పరం|
జ్యేష్ఠాయాం పంచమే మృత్యురూర్ధ్వం వా ద్వాదశాత్సుఖం|
స్వాస్థ్యం దశాహాన్ములే తు త్రిసప్తాహేఽథవా గతే|
పూర్వాషాఢాసు నవమే తతోఽన్యాసు తు మాసతః|
అష్టాభిరథవా మాసైర్నవభిర్వా భవేచ్ఛివం|
ఆజ్యేష్ఠాహాద్ధనిష్ఠాసు ద్వాదశాద్వారుణేషు తు|
షడహే ద్వాదశాహే వా మృత్యుర్భాద్రపదాసు తు|
ఉత్తరాసు త్రిసప్తాహాత్ ప్రశమో రేవతీషు చ|
చతురాత్రేఽష్టరాత్రే వా క్షేమమిత్యాఽఽహ గౌతమః||32||
ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం నిదానస్థానే సర్వరోగనిదానంనామ ప్రథమోఽధ్యాయః||33||
View original
ज्वररस्तु जातः षड्रात्रादश्विनीषु निवर्त्तते|
भरणीषु तु पञ्चहात्सप्ताहात्कृत्तिकासु तु|
त्रिः सप्तरात्राद्थवारोहिण्यामष्टरात्रतः|
एकादशाद्वा दिवसान्मृगे षण्णवरात्रयोः|
पञ्चाहान्मृत्युरार्द्रायां त्रिपक्षे संशयोऽथ वा|
पुनर्वसोउ प्रवृत्तस्तु ज्वरोऽपैति त्रयोदशात्|
दिवसात्सप्तविंशाद्वा द्वयहात्सप्ताहतोऽथ वा|
पुष्येश्लेषासु मरणं चिरेणाऽपि मघासु तु|
अवश्यं स्वास्थ्यमाप्नोति द्वादशाहान्मृतो न चेत्|
फ़ाल्गुन्योः पूर्वयोर्म्रुत्युरन्ययोश्च दिनेऽष्टमे|
नवमेऽह्नेकविंशे वा ज्वरः सौम्यत्वमृच्छति|
हस्तेन सप्तमे शान्तिश्चित्रामायमष्टमेऽथ वा|
पुनश्चित्रागमे स्वातोउ दशाहादथवा त्रिभिः|
पक्षैर्मृत्युं विशाखासु द्वाविंशेऽहनि निर्दिशेत्|
नवमेऽह्नि न चेच्छान्तिमेत्रे मृत्युस्ततः परम्|
ज्येष्ठायां पञ्चमे मृत्युरूर्ध्वं वा द्वादशात्सुखम्|
स्वास्थ्यं दशाहान्मुले तु त्रिसप्ताहेऽथवा गते|
पूर्वाषाढासु नवमे ततोऽन्यासु तु मासतः|
अष्टाभिरथवा मासैर्नवभिर्वा भवेच्छिवम्|
आज्येष्ठाहाद्धनिष्ठासु द्वादशाद्वारुणेषु तु|
षडहे द्वादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु तु|
उत्तरासु त्रिसप्ताहात् प्रशमो रेवतीषु च|
चतुरात्रेऽष्टरात्रे वा क्षेममित्याऽऽह गौतमः||३२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने सर्वरोगनिदानंनाम प्रथमोऽध्यायः||३३||
శ్రవణం కథం నోద్దిష్తమితి న విద్మః| దారువాహిస్తు పఠతి కృత్తికాశ్రవణో హస్తః పుష్యశ్చ దశరాత్రికా| ఇతి| మృగో యావత్తావన్నివర్త్తతే| పుష్యే దివసాత్ సప్తవింశాదూర్ధ్వం ద్వయహాత్ సప్తాహతోఽథవా| శ్లేషాస్వాశ్లేషాసు చిరేణాపి మరణం| మఘాసు తు ద్వాదశాహాన్న మృత్యః తతోఽవశ్యం స్వాస్థ్యమాప్నోతి| పూర్వయోః ఫాల్గుబ్యోరన్యయోరుత్తరయోశ్చాష్తమే దినే మృత్యుః| హస్తేన జాతో జ్వరో నవమేఽహ్నయేకవింశే వా సౌమ్యత్వమృచ్ఛతి| చిత్రాయాం జాతః సప్తమే వాష్టమే వా శాంతిమృచ్ఛతి| అథవా దశాహాదథవా త్రిభిః పక్షైః| విశాఖాసు జాతే జ్వరే ద్వావింశేఽహని మృత్యుం నిర్దిశేత్| మైత్రోఽఽనురాధా| తస్యాం యది నవమేఽప్యశాంతిః తతో విజ్ఞేయం| ఇత్యాహ గౌతమ ఇత్యనేన ఏతద్ దర్శయతియథా గౌతమస్తావదేవం వేత్తి| వయం పునరవశ్యం వస్తునో నిశ్చయం నిధిగచ్ఛామ ఇతి|| 32|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః