4. śvāsahidhmānidānam

Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

કાસોપેક્ષયા શ્વાસસ્ય સમ્ભવાત્તદેકરૂપત્વાચ્ચ હિધ્માયાઃ તયોર્નિર્ણયાયૈકાધ્યાયારમ્ભઃ| અથેત્યાદિ સર્વેષ્વધ્યાયેષુ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|| ૧||

Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2

કાસવૃદ્ધયા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ| આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ| રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદતિહિમામ્બુના||૨||

શ્વાસઃ કાસસ્ય વૃદ્ધયા ભવેત્| અધિકીભૂતઃ કાસ એવ કારણં શ્વાસસ્ય| રોગસ્ય ચ રોગઃ કારણં ભવતીત્યુક્તં પ્રાક્| અથવા પૂર્વં દોષકોપનૈઃ કાસસ્ય હેતુત્વેનોક્તૈઃ શ્વાસો ભવતિ| તાનિ ચ કષાયવિજ્જલાસાત્મ્યાદીનિ ( અ. સં. નિ. - ૧૨૨ ) અથવા પૂર્વાણિ દોષકોપનાનિ સર્વમ્ રોગં નિદાનપઠિતાનિ તિક્તકટુકાદીનિ ( અ. સં. નિ. - ૨૬ )| તૈર્યથાસમ્ભવમામાદિભિરપિ શ્વાસો ભવત્યતિહિમામ્બ્વતૈઃ| ઇતિ શ્વાસસ્ય નિદાનાનિ|| ૨||

Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3

ક્ષુદ્રકસ્તમશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ| કફોપરુદ્ધગમનઃ પવનો વિષ્વગાસ્થિતાઃ| પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટઃ સ્ત્રોતાંસિ દૂષયન્| ઉરસ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ધવમ્||૩||

ક્ષુદ્રાદીનિ તસ્યૈવ રૂપભેદેન પઞ્ચ નામાનિ| કફોપરુદ્ધેત્યાદિના શ્વાસસ્ય સમ્પ્રાપ્તિરુચ્યતે| સ્વહેતુભિર્દુષ્ટઃ સન્ પવનઃ કફેન ચ કારણવિશેષાદુપરુદ્ધગમનઃ સમન્તાદાસ્થિતશ્ચ પ્રાણદિવાહીનિ સ્ત્રોતાંસિ દૂષયન્નુરસ્થ એવામાશયસમુદ્ભવરૂપં શ્વાસં કુરુતે| આમાશયપ્રવૃત્તિઃ શ્વાસસ્ય વ્યાપારઃ|| ૩||

Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા| આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ........................||૪||

સર્વસ્ય શ્વાસસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલાદિ પૂર્વરૂપમ્| પ્રણાસ્ય વાયોર્વિલોમતાવિપરીતગમનં કાર્યાજ્જ્ઞાયતે|| ૪||

Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5

.................તત્રાયાસાતિભોજનૈઃ| પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ક્ષુદ્રં સ્વયં સંશમનં મરુત્||૫||

તત્રેત્યાદિના ક્ષુદ્રાદિક્રમેણ શ્વાસાનાં લક્ષણમુચ્યતે| આયાસાદિપ્રેરિતો મરુત્ ક્ષુદ્રં નામ્ના સ્વયં સંશમનં શ્વાસં પ્રેરયેત્| વેગં કૃત્વા સ્વયં શામ્યતીત્યર્થઃ| પ્રતિલોમમિત્યાદિના તમકસ્ય લક્ષણમુચ્યતે|| ૫||

Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6

પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્નુદીર્ય્ય પવનઃ કફમ્| પરિગૃહ્ય શિરોગ્રીવમુરઃ પાશ્વૈ ચ પીડયન્| કાસ ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિં પીનસં તૃષમ્| કરોતિ તીવ્રવેગઞ્ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્| પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી| કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્ત્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસી કાંક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્દ્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકઃ સાધ્યો નવો વા બલિનો બવેત્||૬||

પવનઃ પ્રતિલોમં વિપરીતં કૃત્વા સિરાં ગચ્છંસ્તેન ગમનેન કફમુદીર્ય્ય શિરોગ્રીવાં ચ પરિગૃહ્ય પાર્શ્વમુરશ્ચ પીડયન્ કાસાદિકં તવ્રવેગં પ્રાણોપતાપિનં શ્વાસઞ્ચ કરોતિ| તસ્ય ચ તથાવિધસ્ય શ્વાસસ્ય વેગેન પુરુષઃ પ્રતામ્યેત્| નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ચ ક્ષણં સુખી ભવતિ| શય્યાયાં સ્થિતશ્ચ કૃચ્છ્રેણ શ્વસિતિ ભિત્યાદોઉ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ| સુબોધમ્| સ ચ શ્વાસો મેઘામ્બ્વાદિભિઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચાહારૈર્વિવર્દ્ધતે| એવમ્ભૂતઃ શ્વાસો યાપ્યો ભવેત્| નામ્ના ચ તમકઃ| અથવા બલિનઃ પુરુષસ્ય નવઃ સન્ સાધ્યો ભવેત્|| ૬||

Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7

જ્વરમૂર્ચ્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્ પ્રતમકસ્તુ સઃ||૭||

એવરૂપં એવ શ્વાસો જ્વરમૂર્ચ્છાયુતો ભવતિ| શીતૈશ્ચાહારાદિભિઃ શામ્યેત્| સ તમકવિશેષઃ પ્રતમકસંજ્ઞિતઃ|| ૭||

Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8

છિન્ના ચ્છ્વસિતિ વિછ્છિન્નં મર્મચ્છેદરૂજાર્દતઃ| સસ્વેદમૂર્ચ્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહનિરોધવાન્| અધોદૃગ્વિપ્લુતાક્ષશ્ચ મુહ્યન્ રક્તૈકલોચનઃ| શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ||૮||

છિન્નાચ્છ્વસાદ્વિચ્છિન્નં વિરામૈશ્ચ શ્વસિતિ| મર્મચ્છેદરૂપયા રુજયાર્દિતઃ ( દીનઃ ) સ્વેદાદિયુતશ્ચ ભવતિ|| ૮||

Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9

મહતા-મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્| ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્| પ્રણષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ| વક્ષઃ સમાક્ષિપન્બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્| શુષ્કવઠો મુહુર્મુહ્યન્ કર્ણશઙ્ખશિરોઽતિરુક્||૯||

મહદાખ્યેન તુ શ્વાસેન મહતા નાદેન શ્વસિતિ| દીનઃ ક્રયઁશ્ચ શ્વસિતિ| ક્રથનં નાસાશબ્દઃ| ઉદ્ધૂયમાન ઉત્પ્લાવ્યમાનઃ મર્ત્તર્ષભ ઇવ સંરબ્ધઃ| જ્ઞાનાં ચેતના| વિજ્ઞાનં વિચારઃ || ૯||

Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10

દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિત્યૂર્ધ્વાન્ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્ત્રોતા ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ| ઊર્ધ્વદૃગ્વીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્| મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્||૧૦||

ઊર્ધ્વશ્વાસ ઉચ્યતે| ઊર્ધ્વાચ્છ્વાસાદૂર્ધ્વ દીર્ઘં શ્વસિતિ| દીર્ઘં શ્વાસં મુઞ્ચતીત્યર્થઃ| ન ચ શ્વાસમધઃ પ્રત્યાહરતિ| મુક્તં પુનર્નૈવ પ્રવેશજયતીત્યર્થઃ| શ્લેષ્મણા આવૃતં મુખં સ્ત્રોતાંસિ ચ યસ્ય સ તથોક્તઃ| ગન્ધાવહો વાયુઃ તેન ક્રુદ્ધેનાર્દિતઃ સુબોધમ્|

Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11

એતે સિધ્યેયુરવ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણહરાઃ ધ્રુવમ્||૧૧||

સાધ્યાસાધ્યવિભાગં દર્શયતિ| એતે સર્વે શ્વાસા અવ્યક્તા અપરિપૂર્ણત્વાદાસ્ફુટા સન્તઃ સિધ્યેયુઃ| વ્યક્તાઃ પુનઃ ધ્રુવમવશ્યં પ્રાણહરાઃ| ઇત્યુક્તાઃ શ્વાસાઃ|| ૧૧||

Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12

શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ| હિધ્માઃ.........................................||૧૨||

અનન્તરં હિધ્મા નિર્ણીયન્તે-શ્વાસેતિ| શ્વાસેનૈકં સદૃશં હેત્વાદિ યસ્યાઃ સા તથોક્તા સઙ્ખ્યાપ્રકૃતિઃ સઙ્ખયાસ્વરૂપમ્| સંશ્રયાશ્રયોદ્ભવસ્થાનમ્|| ૧૨||

Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13

...........ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ| ગમ્ભીરા ચ ....................................||૧૩||

ભક્તોદ્ભવાદીનિ પઞ્ચ હિધ્માવિશેષનામાનિ|| ૧૩||

Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14

........... મરુતત્ર ત્વરયાઽયુક્તિસેવિતૈઃ| રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ| કરોતિ હિધ્મારુજાં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગામ્| શમં સાત્મ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ વ સાન્નજા||૧૪||

તત્ર હિધ્માસુ મધ્યે મરુદ્વાયુરન્નપાનૈસ્ત્વરયા વૈપરીત્યેન ચ સેવિતૈઃ રુક્ષાદિભિઃ પ્રપીડિતઃ સન્ મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગાં ચ હિધ્માં કરોતિ| સાત્મ્યાન્નપાનોપશયાચ્ચાન્નજા ભક્તોદ્ભવોચ્યતે|

Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15

આયાસાત્પવનઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્ત્તયેત્| જત્રુમૂલપ્રવિસૃતામલ્પવેગાં મૃદં ચ સા| વૃદ્ધિમાયાસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્||૧૫||

ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પવનો વાયુરાયાસાદ્ધેતોઃ ક્ષુદ્રઃ સ્વલ્પઃ પ્રવર્ત્તયેત્| સા તુ જત્રુમૂલોદ્ભવાઽલ્પવેગા મૃદુશ્ચ| આયાસં કુર્વતો વૃદ્ધિં યાતિ| ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવં યાતીતિ ક્ષુદ્રા|| ૧૫||

Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈરાહારે યા પ્રવર્ત્તતે| પરિણામોન્મુખે વૃદ્ધિમ્પરિણામે ચ ગચ્છતિ| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવામાધ્માતસ્યાતિતૃષ્યતઃ| પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતિજૃમ્ભિણઃ| યમલા વેગિની હિધ્માપરિણામવતી ચ સા||૧૬||

યમલા નામ હિધ્મા યા ચિરેણ યમલૈર્વેગૈઃ દ્વાભ્યાં વેગાભ્યાં ભવતિ| પરિણામોન્મુખ આહારે પ્રવર્ત્તતે પરિણતે ચ| શિરોગ્રીવાં કમ્પયન્ત્યાધ્માનાદિમતઃ પુરુષસ્ય વૃદ્ધિં યાતીતિ યમલા| તસ્યાસ્ત વેગિની પરિણામવતી ચેતિ નામદ્વયમ્|| ૧૬||

Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17

ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય સાઽસ્ત્રવિપ્લુતચક્ષુષઃ| સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મૃષ્ણતી| રુન્ધતી માર્ગમન્નસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્| પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહાહિધ્મા પ્રવર્ત્તતે| મહામૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા||૧૭||

મહેત્યુચ્યતે| ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મત્વાદિયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય વાક્તનુસ્તમ્ભાદિકં કુર્વતી મહાહિધ્મા પ્રવર્ત્તતે| સા ચ મહામૂલત્વાદિરુપા| વિપ્લુતે અનિબદ્ધે ઇવ ચક્ષુષી| મર્મઘટ્ટનં હૃદયાદિ રુક્| પૃષ્ઠતો નમનં વક્ષસો બહિર્નિસ્સરણમ્| મહામૂલા આમાશયે પ્રથમોત્પત્તિર્યસ્યાઃ| તત્ર બહુવ્યાપારવતી દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ| ઇતિ મહતી|| ૧૭||

Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18

પક્વાશયાદ્વા નાભેર્વા પૂર્વવદ્યા પ્રવર્ત્તતે| તદ્રૂપા સા મુહુઃ કુર્ય્યાજ્જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણમ્| ગમ્ભીરેણાનુનાદેન ગમ્ભીરા.....................||૧૮||

ગમ્ભીરા ચ પક્વાશયાદિત્યાદિનોચ્યતે-પૂર્વવદિતિ| મહતીવ ધ્વસ્તભ્રૂયુગ્માદિમતસ્તનુસ્તમ્ભાદિકં કુર્વતી ચેત્યર્થઃ| તદ્રૂપા મહા મૂલત્વાદિરૂપા| ગમ્ભીરાયાસ્તુ વિશેષો જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણઞ્ચ મુહુર્વેગેષુ કુર્ય્યાત્| ગમ્ભીરેણ ચાનુનાદેન ભવતિ| ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચ હિધ્માઃ|

Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

...........................તાસુ સાધયેત્| આદ્યે દ્વે વર્જયેદન્ત્યે સર્વલિઙ્ગાઞ્ચ વેગિનીમ્| સર્વાશ્ચ સઞ્ચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદક્ષરાતસ્ય વા||૧૯||

તાસુ હિધ્માસુ મધ્યે આદ્યે દ્વે ભક્તેતોદ્ભવા ક્ષુદ્રા ચ સાધ્યે અન્ત્યે દ્વે મહતી ગમ્ભીરાખ્યે ચોપેક્ષણીયે| યા ચ વેગિની નામ હિધ્મા સાસમ્પૂર્ણલક્ષણયુક્તા સત્યુપેક્ષણીયા| સર્વાશ્ચ હિધ્માઃ સઞ્ચિતામત્વાદિયુક્તાસ્યોત્પન્ના વર્જ્યાઃ| યઃ પુનઃ પુરુષો વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહઃ| અથવા આહારાવિચ્છેદેન ક્ષતસ્તસ્ય|| ૧૯||

Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4

સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શીઘ્રકારિણઃ| હિધ્માશ્વાસૌ યથા તૌ હિમૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોધ્યાયઃ||૪||

સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ભવન્તિ| ન કેવલં હિધ્માશ્વાસાવેવેતિ| તે ચ રોગા એવમ્ભૂતા અપિ શીઘ્રકારિણસ્તથા ન ભવન્તિ| યથા હિધ્માશ્વાસૌ શીઘ્રકારિણાવિતિ| શીઘ્રં સ્વં કર્મ મારણં કુરુત ઇતિ યથોક્તૌ| યસ્માત્તૌ મૃત્યુકાલે કૃતાલયાવવશ્યમ્ભાવિનૌ| એતેનાનયોઃ શીઘ્રચિકિત્સિતત્વં પ્રદર્શિતમિતિ|| ૨૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ ષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ