4. śvāsahidhmānidānam

Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વાસહિધ્માનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2

કાસવૃદ્ધયા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ| આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ| રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદતિહિમામ્બુના||૨||

Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3

ક્ષુદ્રકસ્તમશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ| કફોપરુદ્ધગમનઃ પવનો વિષ્વગાસ્થિતાઃ| પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટઃ સ્ત્રોતાંસિ દૂષયન્| ઉરસ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ધવમ્||૩||

Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા| આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ........................||૪||

Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5

.................તત્રાયાસાતિભોજનૈઃ| પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ક્ષુદ્રં સ્વયં સંશમનં મરુત્||૫||

Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6

પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્નુદીર્ય્ય પવનઃ કફમ્| પરિગૃહ્ય શિરોગ્રીવમુરઃ પાશ્વૈ ચ પીડયન્| કાસ ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિં પીનસં તૃષમ્| કરોતિ તીવ્રવેગઞ્ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્| પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી| કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્ત્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસી કાંક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્દ્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકઃ સાધ્યો નવો વા બલિનો બવેત્||૬||

Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7

જ્વરમૂર્ચ્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્ પ્રતમકસ્તુ સઃ||૭||

Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8

છિન્ના ચ્છ્વસિતિ વિછ્છિન્નં મર્મચ્છેદરૂજાર્દતઃ| સસ્વેદમૂર્ચ્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહનિરોધવાન્| અધોદૃગ્વિપ્લુતાક્ષશ્ચ મુહ્યન્ રક્તૈકલોચનઃ| શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ||૮||

Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9

મહતા-મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્| ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્| પ્રણષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ| વક્ષઃ સમાક્ષિપન્બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્| શુષ્કવઠો મુહુર્મુહ્યન્ કર્ણશઙ્ખશિરોઽતિરુક્||૯||

Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10

દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિત્યૂર્ધ્વાન્ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્ત્રોતા ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ| ઊર્ધ્વદૃગ્વીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્| મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્||૧૦||

Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11

એતે સિધ્યેયુરવ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણહરાઃ ધ્રુવમ્||૧૧||

Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12

શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ| હિધ્માઃ.........................................||૧૨||

Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13

...........ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ| ગમ્ભીરા ચ ....................................||૧૩||

Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14

........... મરુતત્ર ત્વરયાઽયુક્તિસેવિતૈઃ| રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ| કરોતિ હિધ્મારુજાં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગામ્| શમં સાત્મ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ વ સાન્નજા||૧૪||

Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15

આયાસાત્પવનઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્ત્તયેત્| જત્રુમૂલપ્રવિસૃતામલ્પવેગાં મૃદં ચ સા| વૃદ્ધિમાયાસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્||૧૫||

Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈરાહારે યા પ્રવર્ત્તતે| પરિણામોન્મુખે વૃદ્ધિમ્પરિણામે ચ ગચ્છતિ| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવામાધ્માતસ્યાતિતૃષ્યતઃ| પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતિજૃમ્ભિણઃ| યમલા વેગિની હિધ્માપરિણામવતી ચ સા||૧૬||

Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17

ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય સાઽસ્ત્રવિપ્લુતચક્ષુષઃ| સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મૃષ્ણતી| રુન્ધતી માર્ગમન્નસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્| પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહાહિધ્મા પ્રવર્ત્તતે| મહામૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા||૧૭||

Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18

પક્વાશયાદ્વા નાભેર્વા પૂર્વવદ્યા પ્રવર્ત્તતે| તદ્રૂપા સા મુહુઃ કુર્ય્યાજ્જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણમ્| ગમ્ભીરેણાનુનાદેન ગમ્ભીરા.....................||૧૮||

Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

...........................તાસુ સાધયેત્| આદ્યે દ્વે વર્જયેદન્ત્યે સર્વલિઙ્ગાઞ્ચ વેગિનીમ્| સર્વાશ્ચ સઞ્ચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદક્ષરાતસ્ય વા||૧૯||

Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4

સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શીઘ્રકારિણઃ| હિધ્માશ્વાસૌ યથા તૌ હિમૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોધ્યાયઃ||૪||