Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਕਾਸੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਤਦੇਕਰੂਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਃ ਤਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਣਯਾਯੈਕਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|| ੧||
Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2
ਕਾਸਵਦ੍ਧਯਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਦੋਸਕੋਪਨੈਃ| ਆਮਾਤਿਸਾਰਵਮਥੁਵਿਸਪਾਣ੍ਡੁਜ੍ਵਰੈਰਪਿ| ਰਜੋਧੂਮਾਨਿਲੈਰ੍ਮਰ੍ਮਘਾਤਾਦਤਿਹਿਮਾਮ੍ਬੁਨਾ||੨||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਯਾ ਭਵੇਤ੍| ਅਧਿਕੀਭੂਤਃ ਕਾਸ ਏਵ ਕਾਰਣਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ| ਰੋਗਸ੍ਯ ਚ ਰੋਗਃ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਅਥਵਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਕੋਪਨੈਃ ਕਾਸਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੈਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਕਸਾਯਵਿਜ੍ਜਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦੀਨਿ ( ਅ. ਸਂ. ਨਿ. - ੧੨੨ ) ਅਥਵਾ ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਦੋਸਕੋਪਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪਠਿਤਾਨਿ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਦੀਨਿ ( ਅ. ਸਂ. ਨਿ. - ੨੬ )| ਤੈਰ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮਾਮਾਦਿਭਿਰਪਿ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤ੍ਯਤਿਹਿਮਾਮ੍ਬ੍ਵਤੈਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਨਿ|| ੨||
Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਸ੍ਤਮਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ| ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਃ ਪਵਨੋ ਵਿਸ੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸਯਨ੍| ਉਰਸ੍ਥਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਧਵਮ੍||੩||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਦੀਨਿ ਤਸ੍ਯੈਵ ਰੂਪਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚ ਨਾਮਾਨਿ| ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰ੍ਦੁਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ ਪਵਨਃ ਕਫੇਨ ਚ ਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਾਦੁਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਃ ਸਮਨ੍ਤਾਦਾਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਦਿਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸਯਨ੍ਨੁਰਸ੍ਥ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਰੂਪਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਆਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ|| ੩||
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲੋਮਤਾ| ਆਨਾਹਃ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ........................||੪||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च........................||४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਪ੍ਰਣਾਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਲੋਮਤਾਵਿਪਰੀਤਗਮਨਂ ਕਾਰ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ|| ੪||
Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5
.................ਤਤ੍ਰਾਯਾਸਾਤਿਭੋਜਨੈਃ| ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਪ੍ਰੇਰਯੇਤ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਮਰੁਤ੍||੫||
.................तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਯਾਸਾਦਿਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਮਰੁਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰੇਰਯੇਤ੍| ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਮਕਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ੫||
Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਸਿਰਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨੁਦੀਰ੍ਯ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕਫਮ੍| ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮੁਰਃ ਪਾਸ਼੍ਵੈ ਚ ਪੀਡਯਨ੍| ਕਾਸ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਮੋਹਮਰੁਚਿਂ ਪੀਨਸਂ ਤਸਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨ ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖੀ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨਿਸਣ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਚ੍ਛਤਿ| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭਸ਼ਮਰ੍ਤ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸੀ ਕਾਂਕ੍ਸਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਸਵੇਪਥੁਃ| ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨਵੋ ਵਾ ਬਲਿਨੋ ਬਵੇਤ੍||੬||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਿਰਾਂ ਗਚ੍ਛਂਸ੍ਤੇਨ ਗਮਨੇਨ ਕਫਮੁਦੀਰ੍ਯ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਂ ਚ ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮੁਰਸ਼੍ਚ ਪੀਡਯਨ੍ ਕਾਸਾਦਿਕਂ ਤਵ੍ਰਵੇਗਂ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਞ੍ਚ ਕਰੋਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਤਥਾਵਿਧਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍| ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਾਨ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖੀ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਭਿਤ੍ਯਾਦੋਉ ਨਿਸਣ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਚ੍ਛਤਿ| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਸ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੇਘਾਮ੍ਬ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚਾਹਾਰੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਯਾਪ੍ਯੋ ਭਵੇਤ੍| ਨਾਮ੍ਨਾ ਚ ਤਮਕਃ| ਅਥਵਾ ਬਲਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਨਵਃ ਸਨ੍ ਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵੇਤ੍|| ੬||
Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7
ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੁਤਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਤੁ ਸਃ||੭||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
ਏਵਰੂਪਂ ਏਵ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੁਤੋ ਭਵਤਿ| ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਹਾਰਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍| ਸ ਤਮਕਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪ੍ਰਤਮਕਸਂਜ੍ਞਿਤਃ|| ੭||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8
ਛਿਨ੍ਨਾ ਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਵਿਛ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੂਜਾਰ੍ਦਤਃ| ਸਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਃ ਸਾਨਾਹੋ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਨਿਰੋਧਵਾਨ੍| ਅਧੋਦਗ੍ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਦੀਨੋ ਨਸ੍ਟਚ੍ਛਾਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ||੮||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
ਛਿਨ੍ਨਾਚ੍ਛ੍ਵਸਾਦ੍ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਿਰਾਮੈਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੂਪਯਾ ਰੁਜਯਾਰ੍ਦਿਤਃ ( ਦੀਨਃ ) ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਯੁਤਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ|| ੮||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9
ਮਹਤਾ-ਮਹਤਾ ਦੀਨੋ ਨਾਦੇਨ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਕ੍ਰਥਨ੍| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਃ ਸਂਰਬ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍| ਪ੍ਰਣਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਨਯਨਾਨਨਃ| ਵਕ੍ਸਃ ਸਮਾਕ੍ਸਿਪਨ੍ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਠੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍||੯||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
ਮਹਦਾਖ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਮਹਤਾ ਨਾਦੇਨ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਦੀਨਃ ਕ੍ਰਯਁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਕ੍ਰਥਨਂ ਨਾਸਾਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨ ਉਤ੍ਪ੍ਲਾਵ੍ਯਮਾਨਃ ਮਰ੍ਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵ ਸਂਰਬ੍ਧਃ| ਜ੍ਞਾਨਾਂ ਚੇਤਨਾ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਚਾਰਃ || ੯||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10
ਦੀਰ੍ਘਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਗ੍ਵੀਕ੍ਸਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਕ੍ਸਿਣੀ ਪਰਿਤਃ ਕ੍ਸਿਪਨ੍| ਮਰ੍ਮਸੁ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਪਰਿਦੇਵੀ ਨਿਰੁਦ੍ਧਵਾਕ੍||੧੦||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵ ਦੀਰ੍ਘਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਦੀਰ੍ਘਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੁਞ੍ਚਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਮਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤਿ| ਮੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਨੈਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਜਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਆਵਤਂ ਮੁਖਂ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥੋਕ੍ਤਃ| ਗਨ੍ਧਾਵਹੋ ਵਾਯੁਃ ਤੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੇਨਾਰ੍ਦਿਤਃ ਸੁਬੋਧਮ੍|
Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11
ਏਤੇ ਸਿਧ੍ਯੇਯੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੧੧||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਅਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਾਸ੍ਫ਼ੁਟਾ ਸਨ੍ਤਃ ਸਿਧ੍ਯੇਯੁਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਧ੍ਰੁਵਮਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ| ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ|| ੧੧||
Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12
ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਹਿਧ੍ਮਾਃ.........................................||੧੨||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः.........................................||१२||
🔊 Audio coming soon
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਹਿਧ੍ਮਾ ਨਿਰ੍ਣੀਯਨ੍ਤੇ-ਸ਼੍ਵਾਸੇਤਿ| ਸ਼੍ਵਾਸੇਨੈਕਂ ਸਦਸ਼ਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਥੋਕ੍ਤਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਙ੍ਖਯਾਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਸਂਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯੋਦ੍ਭਵਸ੍ਥਾਨਮ੍|| ੧੨||
Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13
...........ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਯਮਲਾ ਮਹਤੀਤਿ ਚ| ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚ ....................................||੧੩||
...........भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ....................................||१३||
🔊 Audio coming soon
ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਦੀਨਿ ਪਞ੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਵਿਸ਼ੇਸਨਾਮਾਨਿ|| ੧੩||
Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14
........... ਮਰੁਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਰਯਾਯੁਕ੍ਤਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਖਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ| ਕਰੋਤਿ ਹਿਧ੍ਮਾਰੁਜਾਂ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸਵਾਨੁਗਾਮ੍| ਸ਼ਮਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨ ਯਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵ ਸਾਨ੍ਨਜਾ||੧੪||
........... मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਹਿਧ੍ਮਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਮਰੁਦ੍ਵਾਯੁਰਨ੍ਨਪਾਨੈਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਚ ਸੇਵਿਤੈਃ ਰੁਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ ਸਨ੍ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸਵਾਨੁਗਾਂ ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੋਪਸ਼ਯਾਚ੍ਚਾਨ੍ਨਜਾ ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵੋਚ੍ਯਤੇ|
Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15
ਆਯਾਸਾਤ੍ਪਵਨਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍| ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਪ੍ਰਵਿਸਤਾਮਲ੍ਪਵੇਗਾਂ ਮਦਂ ਚ ਸਾ| ਵਦ੍ਧਿਮਾਯਾਸ੍ਯਤੋ ਯਾਤਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੧੫||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਪਵਨੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਸਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍| ਸਾ ਤੁ ਜਤ੍ਰੁਮੂਲੋਦ੍ਭਵਾਲ੍ਪਵੇਗਾ ਮਦੁਸ਼੍ਚ| ਆਯਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ| ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਯਾਤੀਤਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ|| ੧੫||
Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16
ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰਾਹਾਰੇ ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਪਰਿਣਾਮੋਨ੍ਮੁਖੇ ਵਦ੍ਧਿਮ੍ਪਰਿਣਾਮੇ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਮਾਧ੍ਮਾਤਸ੍ਯਾਤਿਤਸ੍ਯਤਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਨੇਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਿਜਮ੍ਭਿਣਃ| ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ ਹਿਧ੍ਮਾਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚ ਸਾ||੧੬||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
ਯਮਲਾ ਨਾਮ ਹਿਧ੍ਮਾ ਯਾ ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਃ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਵੇਗਾਭ੍ਯਾਂ ਭਵਤਿ| ਪਰਿਣਾਮੋਨ੍ਮੁਖ ਆਹਾਰੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪਰਿਣਤੇ ਚ| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਂ ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਮਤਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤੀਤਿ ਯਮਲਾ| ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ ਵੇਗਿਨੀ ਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚੇਤਿ ਨਾਮਦ੍ਵਯਮ੍|| ੧੬||
Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17
ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਚਕ੍ਸੁਸਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ ਤਨੁਂ ਵਾਚਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮਸ੍ਣਤੀ| ਰੁਨ੍ਧਤੀ ਮਾਰ੍ਗਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਮ੍| ਪਸ੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਸ਼ੋਸਂ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਮਹਾਮੂਲਾ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ||੧੭||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
ਮਹੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਤਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਸਾ ਚ ਮਹਾਮੂਲਤ੍ਵਾਦਿਰੁਪਾ| ਵਿਪ੍ਲੁਤੇ ਅਨਿਬਦ੍ਧੇ ਇਵ ਚਕ੍ਸੁਸੀ| ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਂ ਹਦਯਾਦਿ ਰੁਕ੍| ਪਸ੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਵਕ੍ਸਸੋ ਬਹਿਰ੍ਨਿਸ੍ਸਰਣਮ੍| ਮਹਾਮੂਲਾ ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਵ੍ਯਾਪਾਰਵਤੀ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਮਹਤੀ|| ੧੭||
Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵਾ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸਾ ਮੁਹੁਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਜ੍ਜਮ੍ਭਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੇਣਾਨੁਨਾਦੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾ.....................||੧੮||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा.....................||१८||
🔊 Audio coming soon
ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨੋਚ੍ਯਤੇ-ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ| ਮਹਤੀਵ ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਯੁਗ੍ਮਾਦਿਮਤਸ੍ਤਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਮਹਾ ਮੂਲਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਾ| ਗਮ੍ਭੀਰਾਯਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜਮ੍ਭਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਞ੍ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਵੇਗੇਸੁ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੇਣ ਚਾਨੁਨਾਦੇਨ ਭਵਤਿ| ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਃ|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19
...........................ਤਾਸੁ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਤ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਞ੍ਚ ਵੇਗਿਨੀਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚਿਤਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕ੍ਸਰਾਤਸ੍ਯ ਵਾ||੧੯||
...........................तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
ਤਾਸੁ ਹਿਧ੍ਮਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਭਕ੍ਤੇਤੋਦ੍ਭਵਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਮਹਤੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾਖ੍ਯੇ ਚੋਪੇਕ੍ਸਣੀਯੇ| ਯਾ ਚ ਵੇਗਿਨੀ ਨਾਮ ਹਿਧ੍ਮਾ ਸਾਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਸਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਣੀਯਾ| ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਃ ਸਞ੍ਚਿਤਾਮਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ| ਯਃ ਪੁਨਃ ਪੁਰੁਸੋ ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਃ| ਅਥਵਾ ਆਹਾਰਾਵਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਕ੍ਸਤਸ੍ਤਸ੍ਯ|| ੧੯||
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4
ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਃ| ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਯਥਾ ਤੌ ਹਿਮਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕਤਾਲਯੌ||੨੦|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਾਵੇਵੇਤਿ| ਤੇ ਚ ਰੋਗਾ ਏਵਮ੍ਭੂਤਾ ਅਪਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਸ੍ਤਥਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਾਵਿਤਿ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਮਾਰਣਂ ਕੁਰੁਤ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤੌ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੌ ਮਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕਤਾਲਯਾਵਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨੌ| ਏਤੇਨਾਨਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮਿਤਿ|| ੨੦|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ