Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2
ਕਾਸਵਦ੍ਧਯਾ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਦੋਸਕੋਪਨੈਃ| ਆਮਾਤਿਸਾਰਵਮਥੁਵਿਸਪਾਣ੍ਡੁਜ੍ਵਰੈਰਪਿ| ਰਜੋਧੂਮਾਨਿਲੈਰ੍ਮਰ੍ਮਘਾਤਾਦਤਿਹਿਮਾਮ੍ਬੁਨਾ||੨||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਸ੍ਤਮਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ| ਕਫੋਪਰੁਦ੍ਧਗਮਨਃ ਪਵਨੋ ਵਿਸ੍ਵਗਾਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਦੁਸ੍ਟਃ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸਯਨ੍| ਉਰਸ੍ਥਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਮਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਧਵਮ੍||੩||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਾਣਵਿਲੋਮਤਾ| ਆਨਾਹਃ ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ........................||੪||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च........................||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5
.................ਤਤ੍ਰਾਯਾਸਾਤਿਭੋਜਨੈਃ| ਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਪ੍ਰੇਰਯੇਤ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਮਰੁਤ੍||੫||
.................तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਸਿਰਾ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨੁਦੀਰ੍ਯ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕਫਮ੍| ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮੁਰਃ ਪਾਸ਼੍ਵੈ ਚ ਪੀਡਯਨ੍| ਕਾਸ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਮੋਹਮਰੁਚਿਂ ਪੀਨਸਂ ਤਸਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣੋਪਤਾਪਿਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗੇਨ ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਾਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖੀ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨਿਸਣ੍ਣਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਚ੍ਛਤਿ| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭਸ਼ਮਰ੍ਤ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸੀ ਕਾਂਕ੍ਸਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਸਵੇਪਥੁਃ| ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨਵੋ ਵਾ ਬਲਿਨੋ ਬਵੇਤ੍||੬||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7
ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੁਤਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਤੁ ਸਃ||੭||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8
ਛਿਨ੍ਨਾ ਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਵਿਛ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੂਜਾਰ੍ਦਤਃ| ਸਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਃ ਸਾਨਾਹੋ ਬਸ੍ਤਿਦਾਹਨਿਰੋਧਵਾਨ੍| ਅਧੋਦਗ੍ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਦੀਨੋ ਨਸ੍ਟਚ੍ਛਾਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ||੮||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9
ਮਹਤਾ-ਮਹਤਾ ਦੀਨੋ ਨਾਦੇਨ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਕ੍ਰਥਨ੍| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਃ ਸਂਰਬ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍| ਪ੍ਰਣਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੋ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਨਯਨਾਨਨਃ| ਵਕ੍ਸਃ ਸਮਾਕ੍ਸਿਪਨ੍ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਠੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਕਰ੍ਣਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍||੯||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10
ਦੀਰ੍ਘਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਗ੍ਵੀਕ੍ਸਤੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮਕ੍ਸਿਣੀ ਪਰਿਤਃ ਕ੍ਸਿਪਨ੍| ਮਰ੍ਮਸੁ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਪਰਿਦੇਵੀ ਨਿਰੁਦ੍ਧਵਾਕ੍||੧੦||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11
ਏਤੇ ਸਿਧ੍ਯੇਯੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੧੧||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12
ਸ਼੍ਵਾਸੈਕਹੇਤੁਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਤਿਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਹਿਧ੍ਮਾਃ.........................................||੧੨||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः.........................................||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13
...........ਭਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਯਮਲਾ ਮਹਤੀਤਿ ਚ| ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਚ ....................................||੧੩||
...........भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ....................................||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14
........... ਮਰੁਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵਰਯਾਯੁਕ੍ਤਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣਖਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਃ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਃ| ਕਰੋਤਿ ਹਿਧ੍ਮਾਰੁਜਾਂ ਮਨ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਂ ਕ੍ਸਵਾਨੁਗਾਮ੍| ਸ਼ਮਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨ੍ਨਪਾਨੇਨ ਯਾ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਵ ਸਾਨ੍ਨਜਾ||੧੪||
........... मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15
ਆਯਾਸਾਤ੍ਪਵਨਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯੇਤ੍| ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਪ੍ਰਵਿਸਤਾਮਲ੍ਪਵੇਗਾਂ ਮਦਂ ਚ ਸਾ| ਵਦ੍ਧਿਮਾਯਾਸ੍ਯਤੋ ਯਾਤਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੧੫||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16
ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰਾਹਾਰੇ ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਪਰਿਣਾਮੋਨ੍ਮੁਖੇ ਵਦ੍ਧਿਮ੍ਪਰਿਣਾਮੇ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਮਾਧ੍ਮਾਤਸ੍ਯਾਤਿਤਸ੍ਯਤਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਨੇਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਿਜਮ੍ਭਿਣਃ| ਯਮਲਾ ਵੇਗਿਨੀ ਹਿਧ੍ਮਾਪਰਿਣਾਮਵਤੀ ਚ ਸਾ||੧੬||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17
ਧ੍ਵਸ੍ਤਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਯੁਗ੍ਮਸ੍ਯ ਸਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਪ੍ਲੁਤਚਕ੍ਸੁਸਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤੀ ਤਨੁਂ ਵਾਚਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮਸ੍ਣਤੀ| ਰੁਨ੍ਧਤੀ ਮਾਰ੍ਗਮਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਮਰ੍ਮਘਟ੍ਟਨਮ੍| ਪਸ੍ਠਤੋ ਨਮਨਂ ਸ਼ੋਸਂ ਮਹਾਹਿਧ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਮਹਾਮੂਲਾ ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਮਹਾਬਲਾ||੧੭||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦ੍ਵਾ ਨਾਭੇਰ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਸਾ ਮੁਹੁਃ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਜ੍ਜਮ੍ਭਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍| ਗਮ੍ਭੀਰੇਣਾਨੁਨਾਦੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾ.....................||੧੮||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा.....................||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19
...........................ਤਾਸੁ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਜਯੇਦਨ੍ਤ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਞ੍ਚ ਵੇਗਿਨੀਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚਿਤਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕ੍ਸਰਾਤਸ੍ਯ ਵਾ||੧੯||
...........................तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4
ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਨਾਸ਼ਾਯ ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣਃ| ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਯਥਾ ਤੌ ਹਿਮਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕਤਾਲਯੌ||੨੦|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon