15. vātavyādhinidānam

Adhikarana atha vAtavyAdhinidAnaM nAma pa~jcadasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾರೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ಮಹಾರೋಗತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಕುಷ್ಠಾನನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಣಯಾಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ|| ೧||

Adhikarana aduShTaduShTavAyorarthAnarthakAraNatvAdi (2) · Śloka 2

ಸರ್ವಾರ್ಥಾನರ್ಥಕರಣೇ ವಿಶ್ವಸ್ಯಾಽಸ್ಯೈಕಕಾರಣಮ್| ಅದುಷ್ಟದುಷ್ಟಃ ಪವನಃ ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ||೨||

ಪುರುಷೇಣ ವಾತಾದುಷ್ಟೌ ಸದಾ ಯತಿತವ್ಯಮ್| ಯತೋಽಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವಪ್ರಯೋಜನಕರಣೇ ಸರ್ವೋಪದ್ರವಕರಣೇ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ದುಷ್ಟೋಽದುಷ್ಟಶ್ಚ ಪವನಃ ಕಾರಣಮ್|| ೨||

Adhikarana vAyustutiH (3) · Śloka 3

ಸ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವರೂಪಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ| ಸ್ರಷ್ಟಾ ಧಾತಾ ವಿಭುರ್ವಿಷ್ಣುಃ ಸಂಹರ್ತ್ತಾ ಮೃತ್ಯುರನ್ತಕಃ| ತದದುಷ್ಟೌ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಯತಿತವ್ಯಮತಃ ಸದಾ||೩||

ಶರೀರಸ್ಯ ತು ವಿಶೇಷೇಣಾಽದುಷ್ಟದುಷ್ಟೋಽರ್ಥಾನರ್ಥಕಾರಣಮ್| ಸ ವಿಶ್ವಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯ್ಯಶೈಲ್ಯಾದ್ವಾಯುಸ್ತೋತ್ರಮ್|| ೩||

Adhikarana vAyoH doShavij~jAnIyAdhyAyeShu prAkRutakarmAdInAM varNitatvanirdeshaH (4) · Śloka 4

ತಸ್ಯೋಕ್ತಂ ದೋಷವಿಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಮ್| ಸಮಾಸಾದ್ವ್ಯಾಸತೋ ದೋಷಭೇದೀಯೇ ನಾಮ ಧಾಮ ಚ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಚಾರೋ ವ್ಯಾಪಾರಶ್ಚ.......||೪||

ತಸ್ಯೇತಿ ವಾತಸ್ಯ| ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮೋತ್ಸಾಹೋಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿ| ವೈಕೃತಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಭೇದಾತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಙ್ಗಸಾದಾದಿ| ವ್ಯಾಸತೋ ವಿಸ್ತರೇಣ| ನಾಮ ಪ್ರಾಣಾದಿಕಮ್| ಧಾಮೋರಃಕಣ್ಠಾದಿಪಞ್ಚಸ್ವಪಿ ಭೇದೇಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚಾರೋ ವ್ಯಾಪ್ತಿಃ| ವ್ಯಾಪಾರಶ್ಚೋಕ್ತಃ (ಅ. ಸೂ. - ೨೦)|

Adhikarana vAtasya rupAntareNa vaikRutakarmanirdeshapratij~jA (5) · Śloka 5

............................... ಇಹ ವೈಕೃತಮ್| ತಸ್ಯೋಚ್ಯತೇ ವಿಭಾಗೇನ ಸನಿದಾನಂ ಸಲಕ್ಷಣಮ್| ಅಸಂಖ್ಯಮಪಿ ಸಂಖ್ಯಾಯೈ ಯದಶೀತ್ಯಾ ಪುರೇರಿತಮ್||೫||

ಇಹ ತು ತಸ್ಯೈವ ವಾಯೋ ರುಪಾನ್ತರೇಣ ವೈಕೃತಮುಚ್ಯತೇ||೫||

Adhikarana vAtaprakopasya dvaividhyam (6) · Śloka 6

ಧಾತುಕ್ಷಯಕರೈರ್ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತ್ಯತಿನಿಷೇವಿತೈಃ| ಚರನ್ಸ್ರೋತಸ್ಸುರಿಕ್ತೇಷು ಭೃಶಂ ತಾನ್ಯೇವ ಪೂರಯನ್| ತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದೋಷಪೂರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಾವರಣಂ ಬಲೀ||೬||

ವಾಯೋರ್ದ್ವಿವಿಧಃ ಕೋಪೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದಾಽಽವರಣಾಚ್ಚ| ಸ ಏವ ಧಾತುಕ್ಷಯಕರೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ|| ೬||

Adhikarana pakvAshaye kupitasya vAtasya kAryANi (7) · Śloka 7

ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶೂಲಾನಾಹಾನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್| ಮಲರೋಧಾಶ್ಮವರ್ಧ್ಮಾಽರ್ಶಸ್ತ್ರಿಕಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಮ್| ಕರೋತ್ಯಧರಕಾಯೇ ಚ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನುಪದ್ರವಾನ್||೭||

ಸುಬೋಧಮ್|| ೭||

Adhikarana AmAshaye kRuddhasya vAtasya kAryANi (8) · Śloka 8

ಆಮಾಶಯೇ ತೃಡ್ವಮಥುಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಷೂಚಿಕಾಃ| ಕಣ್ಠೋಪರೋಧಮುದ್ಗಾರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನೂರ್ಧ್ವಞ್ಚ ನಾಭಿತಃ||೮||

ಸುಬೋಧಮ್|| ೮||

Adhikarana shrotrAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (9) · Śloka 9

ಶ್ರೋತಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯವಧಂ......................||೯||

ಶ್ರೋತಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಾನ್ನೇತ್ರರಸನಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೯||

Adhikarana tvagAdiShu kupitasya vAtasya kAryANi (10) · Śloka 10

................................ತ್ವಚಿ ಸ್ಫುಟನರೂಕ್ಷತೇ| ರಕ್ತೇ ತೀವ್ರಾಂ ರುಜಾಂ ಸ್ವಾಪಂ ತಾಪಂ ರಾಗಂ ವಿವರ್ಣತಾಮ್| ಅರೂಂಷ್ಯನ್ನಸ್ಯ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಮರುಚಿಂ ಕೃಶತಾಂ ಭ್ರಮಮ್| ಮಾಂಸಮೇದೋಗತೋ ಗ್ರನ್ಥೀಂಸ್ತೋದಾಢ್ಯಾನ್ ಕರ್ಕಶಾನ್ ಭ್ರಮಮ್| ಗುರ್ವಙ್ಗಂ ಚಾರಿರುಕ್ಸ್ತಬ್ಧಂ ಮುಷ್ಟಿದಣ್ಡಹತೋಪಮಮ್| ಅಸ್ಥಿಸ್ಥಃ ಸಕ್ಥಿಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶೂಲಂ ತೀವ್ರಂ ಬಲಕ್ಷಯಮ್| ಮಜ್ಜಸ್ಥೋಽಸ್ಥಿಷು ಸೌಷಿರ್ಯ್ಯಮಸ್ವಪ್ನಂ ಸಸತಂ ರುಜಮ್| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಸರ್ಗಂ ಸಙ್ಗಂ ವಿಕೃತಿಮೇವ ವಾ| ತದ್ವದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ.......................||೧೦||

ಶುಕ್ರಸ್ಥೋ ಗರ್ಭಸ್ಯಾಽಪಿ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ತದ್ವಚ್ಛೀಘ್ರಮುತ್ಸರ್ಗಾದಿಕಂ ಶುಕ್ರವದ್ಗರ್ಭಸ್ಥ ಇತಿ|| ೧೦||

Adhikarana sirAgatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (11) · Śloka 11

...................................ಸಿರಾಸ್ವಾಧ್ಮಾನರಿಕ್ತತೇ| ತತ್ಸ್ಥಃ................................................||೧೧||

೦೦

Adhikarana snAyugatasya kruddhasya vAtasya lakShaNAni (12) · Śloka 12

...................................ಸ್ನಾವಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ದೃಧ್ರಸ್ಯಾಽಽಮಕುಬ್ಜತಾಃ|೧೨|

೦೦

Adhikarana sandhigatasya kruddhasya vAtasya kAryANi (12) · Śloka 12

ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಂ ಶೋಫಂ ಸನ್ಧಿಗತೋಽನಿಲಃ| ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಞ್ಚ ಸವೇದನಾಮ್||೧೨||

ವಾತಪೂರ್ಣಾದಿಸನ್ಧಿಗತಲಿಙ್ಗಮ್|| ೧೨||

Adhikarana sarvA~ggasaMshrayasya kruddhasya vAtasya kAryANi (13) · Śloka 13

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯಸ್ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್| ಸ್ತಮ್ಭನಾಕ್ಷೇಪಣ್ಸ್ವಾಪಸನ್ಧ್ಯಾಕುಞ್ಚನಕಮ್ಪನಮ್||೧೩||

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯೋ ವಾಯುಸ್ತೋದಾದ್ ಕರೋತಿ|| ೧೩||

Adhikarana AkShepakalakShaNam (14) · Śloka 14

ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರುದ್ಧೋಽಭ್ಯೇತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ತದಾಙ್ಗಮಾಕ್ಷಿಪತ್ಯೇಷ ವ್ಯಾಧಿಕರಾಕ್ಷೇಪಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||೧೪||

ಯದಾ ತು ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ ಸರ್ವಾ ಧಮನೀರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುರಭ್ಯೇತಿ ತದಾಙ್ಗಂ ಶರೀರಮಾಕ್ಷಿಪತಿ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ| ಅಸೌ ನಾಮ್ನಾವ್ಯಾಧಿರಾಕ್ಷೇಪಕಃ|| ೧೪||

Adhikarana apatantrakalakShaNam (15) · Śloka 15

ಅಧಃಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುರ್ವ್ರಜನ್ನೂರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಾಶ್ರಿತಾಃ| ನಾಡೀಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಹೃದಯಂ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯನ್| ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ ಪರಿತೋ ಗಾತ್ರಂ ಧನುರ್ವಚ್ಚಾಸ್ಯ ನಾಮಯೇತ್| ಕೃಚ್ಛಾದುಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ಸ್ತಬ್ಧಸ್ರಸ್ತಮೀಲಿತದೃಕ್ತತಃ| ಕಪೋತ ಇವ ಕೂಜೇಚ್ಚ ನಿಸ್ಸಂಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ||೧೫||

ಅಧಃಪ್ರತಿಹತ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಪತನ್ತ್ರಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಪ್ರತಿಹತಃ ದೋಷಾನ್ತರೇಣ|| ೧೫||

Adhikarana apatAnakalakShaNam (1) · Śloka 1

ಸ ಏವ ಚಾಪತಾನಾಖ್ಯೋ..................................||೧||

Adhikarana apatantrake svAsthyAsvAsthyakAraNam (16) · Śloka 16

....................... ಮುಕ್ತೇ ತು ಮರುತಾ ಹೃದಿ| ಅಶ್ನುವೀತ ಮುಹುಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಮುಹುರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಾವೃತೇ||೧೬||

ಅತ್ರ ಚ ಹೃದಿ ಮರುತಾ ಮುಕ್ತೇ ಮುಹುಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಮಶ್ನುವೀತ| ಆವೃತೇ ಚ ಮರುತ ಹೃದಿ ಮುಹುರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಶ್ನುವೀತ||೧೬||

Adhikarana dushcikitsyatamAH apatantrakAH (17) · Śloka 17

ಗರ್ಭಪಾತಸಮುತ್ಪನ್ನಃ ಶೋಣಿತಾಽಸ್ರವೋತ್ಥಿತಃ| ಅಭಿಘಾತಸಮುತ್ಥಶ್ಚ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮೋ ಹಿ ಸಃ||೧೭||

ಏಷ ಚಾಪತನ್ತ್ರಕೋ ಗರ್ಭಪಾತಾದಿನಾ ನಾರ್ಯ್ಯಾಃ ಸಮುತ್ಪನ್ನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಃ|

Adhikarana antarAyAmalakShaNam (18) · Śloka 18

ಮನ್ಯೇ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ವಾತೋಽನ್ತರಾಯಚ್ಛನ್ ಧಮನೀರ್ಯದಾ| ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಕಲಂ ದೇಹಂ ಜತ್ರುರಾಯಮ್ಯತೇ ತದಾ| ಅನ್ತರ್ಧನುರಿವಾಙ್ಗಞ್ಚ ವೇಗೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಚ ನೇತ್ರಯೋಃ| ಕರೋತಿ ಜೃಮ್ಭಾಂ ದಶನಂ ದಶನಾನಾಂ ಕಫೋದ್ವಮಮ್| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ವೇದನಾಂ ವಾಕ್ಯಹನುಪೃಷ್ಠಶಿರೋಗ್ರಹಮ್| ಅನ್ತರಾಯಾಮ ಇತ್ಯೇಷ.............................||೧೮||

ಮನ್ಯೇ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽನ್ತರಾಯಾಮಬಹಿರಾಯಾಮಯೋಃ ಸಾಧಾರಣಮ್| ವಿಶೇಷಸ್ತ್ವನ್ತರಾಯಾಮೇ ವಕ್ಷೋಽಭಿಮುಖಮಾಕುಞ್ಚನಮ್|

Adhikarana bahirAyAmalakShaNam (19) · Śloka 19

.............................ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಃ| ದೇಹಸ್ಯ ಬಹಿರಾಮಾಯಾತ್ ಪೃಷ್ಠತೋ ಹ್ರಿಯತೇ ಶಿರಃ| ಉರಶ್ಚೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ತತ್ರ ಕನ್ಧರಾ ಚಾವಮೂದ್ಯತೇ| ದನ್ತೇಷ್ವಾಸ್ಯೇ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಪ್ರಸ್ವೇದಃ ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರತಾ| ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಧನುಷ್ಕಮ್ಪಂ ಬ್ರುವತೇ ವೇಗಿನಞ್ಚ ತಮ್||೧೯||

ಬಹಿರಾಯಾಮೇ ಪೃಷ್ಠಾಭಿಮುಖಮಿತಿ|| ೧೯||

Adhikarana vraNAyAmalakShaNAdi (20) · Śloka 20

ವ್ರಣಂ ಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಮೀರಣಸಮೀರಣಾತ್| ವ್ಯಾಯಚ್ಛನ್ತಿ ತನುಂ ದೋಷಾಃ ಸರ್ವಾಮಾಽಽಪಾದಮಸ್ತಕಮ್| ತೃಷ್ಯತಃ ಪಾಣ್ಡುಗಾತ್ರಸ್ಯ ವ್ರಣಾಯಾಮಃ ಸ ವರ್ಜಿತಃ||೨೦||

ವ್ರಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ರಣಾಯಾಮಃ| ಸ ವರ್ಜಿತೋಽಸಾಧ್ಯಃ|| ೨೦||

Adhikarana sarveShvAkShepakeShu svAsthyasamayaH (21) · Śloka 21

ಗತೇ ವೇಗೇ ಭವೇತ್ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕೇಷು ತು||೨೧||

ಯೇಷು ಚಾನನ್ತರೋಕ್ತೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕೇಷು ವಾಯುವೇಗೇ ಗತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಭವತಿ|

Adhikarana hanusraMsalakShaNam (22) · Śloka 22

ಜಿಹ್ವಾತಿಲೇಖನಾಚ್ಛುಷ್ಕಭಕ್ಷಣಾದಿಭಿಘಾತತಃ| ಕುಪಿತೋ ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾಽನಿಲೋ ಹನೂ| ಕರೋತಿ ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮಥವಾ ಸಂವೃತಾಸ್ಯತಾಮ್| ಹನುಸ್ರಂಸಃ ಸ ತೇನ ಸ್ಯಾತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚರ್ವಣಭಾಷಣಮ್||೨೨||

ಹನುಸ್ರಂಸಲಿಙ್ಗಮಾಽಽಹ ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಕುಪಿತೋಽನಿಲೋ ಹನೂ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾ ಭ್ರಂಶಯಿತ್ವಾ| ಹನುಸ್ರಂಸಃ ಸನ್ಧೇರ್ಭ್ರಂಶಃ|| ೨೨||

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (23) · Śloka 23

ವಾಗ್ವಾಹಿನೀಸಿರಾಸಂಸ್ಥೋಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತೇಽನಿಲಃ| ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ ತೇನಾಽನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತಾ||೨೩||

ವಾಗ್ವಾಹಿನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಃ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೨೩||

Adhikarana arditalakShaNam (24) · Śloka 24

ಶಿರಸಾ ಭಾರಹರಣಾದತಿಹಾಸ್ಯಪ್ರಭಾಷಣಾತ್| ಉತ್ತ್ರಾಸವಕ್ತ್ರಕ್ಷವಥುಖರಕಾರ್ಮುಕಕರ್ಷಣಾತ್| ವಿಷಮಾದುಪಧಾನಾಚ್ಚ ಕಠಿನಾನಾಞ್ಚ ಚರ್ವಣಾತ್| ವಾಯುರ್ವಿವೃದ್ಧಸ್ತೈಸ್ತೈಶ್ಚ ವಾತಲೈರೂರ್ಧ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ| ವಕ್ರೀಕರೋತಿ ವಕ್ತ್ರಾರ್ಧಮುಕ್ತಂ ಹಸಿತಮೀಕ್ಷಿತಮ್| ತತೋಽಸ್ಯ ಕಮ್ಪತೇ ಮೂರ್ಧಾ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ ಸ್ತಬ್ಧನೇತ್ರತಾ| ದನ್ತಚಾಲಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ ಶ್ರುತಿರ್ಹಾನಿಃ ಕ್ಷವಗ್ರಹಃ| ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತೇರ್ಮೋಷಸ್ರಾಸಃ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ನಿಷ್ಠೀವಃ ಪಾರ್ಶ್ವತೋ ಯಾಯಾದೇಕಸ್ಯಾಕ್ಷ್ಣೋರ್ನಿಮೀಲನಮ್| ಜತ್ರೋರುರ್ಧ್ವಂ ರುಜಾಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಶರೀರಾರ್ಧೇಽಧರೇಽಪಿ ವಾ| ತಮಾಹುರರ್ದಿತಂ ಕೇಚಿದೇಕಾಯಾಮಮಥಾಪರೇ||೨೪||

ಶಿರಸೇತ್ಯಾದಿನಾಽರ್ದಿತಾಲಿಙ್ಗಮ್| ಖರಕಾರ್ಮುಕಮತಿಕಠಿನಚಾಪಂ ತದಾಕರ್ಷಣಾತ್| ಅಸ್ಯೈವಾಮಯಸ್ಯ ಕೇಚಿದಾಽಽಚಾರ್ಯ್ಯಾ ಏಕಾಯಾಮಮಿತಿ ನಾಮಕುರ್ವನ್ತಿ|| ೨೪||

Adhikarana sirAgrahalakShaNamasAdhyatva~jca (25) · Śloka 25

ರಕ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪವನಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಧಧರಾಃ ಸಿರಾಃ| ರೂಕ್ಷಾಸ್ಸವೇದನಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಸ್ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಿರಾಗ್ರಹಃ||೨೫||

ಸಿರಾಗ್ರಹಲಿಙ್ಗಮಾಹ ಪವನೋ ರಕ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸುಬೋಧಮನ್ಯತ್|| ೨೫||

Adhikarana pakShavadhalakShaNam (26) · Śloka 26

ಗೃಹೀತ್ವಾಽರ್ಧಂ ತನೋರ್ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚ| ಪಕ್ಷಮನ್ಯತರಂ ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್| ಕೃತ್ಸ್ನೋಽರ್ಧಕಾಯಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಕರ್ಮಣ್ಯೋ ವಿಚೇತನಃ| ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಂ ತಂ ಕೇಚಿದನ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಂ ವಿದುಃ||೨೬||

ಪಕ್ಷವಧಮಾಹ ವಾಯುಸ್ತನೋಃ ಕಾಯಸ್ಯಾರ್ಧಂ ಗೃಹೀತ್ವ| ಅಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮಣ್ಯಸಾಧುಃ| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯ್ಯಾಸ್ತಮೇಕಾಙ್ಗರೋಗಮಿತಿ ವಿದುಃ (ಚ. ಚಿ. ೨೮, ೫೫)| ಅನ್ಯೇ ಆಚಾರ್ಯ್ಯಾಃ ಪಕ್ಷವಧಮಿತಿ ವಿದುಃ (ಸು. ನಿ. - ೧. ೬೦-೬೨)|| ೨೬||

Adhikarana sarvA~ggavadhalakShaNam (27) · Śloka 27

ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಂ ತದ್ವಚ್ಚ ಸರ್ವಕಾಯಾಶ್ರಿತೇಽನಿಲೇ||೨೭||

ತದ್ವದುಭಯಭಾಗಗ್ರಹೇ ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್||೨೭||

Adhikarana avasthAvashAtpakShAghAtasya kRucchrasAdhyatamatvAdi (28) · Śloka 28

ಶುದ್ಧವಾಹತಃ ಪಕ್ಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮೋ ಮತಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತ್ವನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟೋ ವಿವರ್ಜ್ಯಃ ಕ್ಷತಹೇತುಕಃ||೨೮||

ಶುದ್ಧೇನ ವಾಯುನಾ ಪಕ್ಷವಧೋಽತಿಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ದೋಷಾನ್ತರಯುಕ್ತೇನ ವಾಯುನಾ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯ ಏವ| ಕ್ಷತಹೇತುಕಃ ಪಕ್ಷವಧೋಽಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ|

Adhikarana daNDakalakShaNam (29) · Śloka 29

ಆಮಬದ್ಧಾಯನಃ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಙ್ಗಂ ಕಫಾನ್ವಿತಃ| ಅಸಾಧ್ಯಂ ಹತಸರ್ವೇಹಂ ದಣ್ಡವದ್ದಣ್ಡಕಂ ಮರುತ್||೨೯||

ಅಥ ದಣ್ಡಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಆಮಬದ್ಧಾಯನೋ ಮರುತ್| ಸುಬೋಧಮ್|

Adhikarana apabAhukalakShaNam (30) · Śloka 30

ಅಂಸಮೂಲಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ತತ್ರಗಾಃ| ಬಾಹುಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿತಹರಂ ಜನಯತ್ಯಪಬಾಹುಕಮ್||೩೦||

ಅಪಬಾಹುಕಲಿಙ್ಗಮಂಸಮೂಲ ಇತ್ಯಾದಿ|| ೩೦||

Adhikarana vishvabhI(vishvAcI)lakShaNam (31) · Śloka 31

ತಲಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತಃ| ಬಾಹುಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಹರಣೀ ವಿಶ್ವಭೀ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ||೩೧||

ವಿಶ್ವಭೀಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಅಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ತಲಂ ಪ್ರತಿ ಪಾಣಿತಲಾಭಿಮುಖ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ| ಸಾ ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತೋ ಯದ ವಾಯುಕೋಪಾತ್ ಬಾಹುಚೇಷ್ಟಾಮಪಹರತಿ| ತದಾ ವಿಶ್ವಭೀ ನಾಮ (ವಿಶ್ವಾಚೀ) ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ|| ೩೧||

Adhikarana kha~jjapa~ggutvayoH kAraNam (32) · Śloka 32

ವಾಯುಃ ಕಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಃ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕಣ್ಡರಾಮಾಕ್ಷಿಪೇದ್ಯದಾ| ತದಾ ಖಞ್ಜೋ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುಃ ಪಙ್ಗುಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ||೩೨||

ವಾಯುಃ ಕಟ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿನೈಕಸಕ್ಥ್ಯಾಕ್ಷೇಪಣವರ್ಜ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಃ| ದ್ವಯೋಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರಾಕ್ಷೇಪಕಃ ಪಙ್ಗು ಖಞ್ಜೋ ವಿಕಲೈಕಪಾದಃ| ಪಙ್ಗುರ್ವಿಕಲೋಭಯಪಾದಃ||೩೨||

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (33) · Śloka 33

ಕಮ್ಪತೇ ಗಮನಾರಮ್ಭೇ ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಯಾತಿ ಯಃ| ಕಲಾಯಖಞ್ಜಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮ್||೩೩||

ಯಸ್ಯ ತು ವಾತವಶಾತ್ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಬನ್ಧನಂ ಮುಕ್ತಂ ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಯಾತಿ ತಂ ಕಲಾಯಖಞ್ಜಂ ವಿದ್ಯಾತ್|| ೩೩||

Adhikarana UrustambhanidAnAdi (34) · Śloka 34

ಶೀತೋಷ್ಣದ್ರವಸಂಶುಷ್ಕಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ನಿಷೇವಿತೈಃ| ಜೀರ್ಣಾಽಜೀರ್ಣೇ ತಥಾಽಽಯಾಸಸಂಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ| ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃ ಪವನಮಾಮಮತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಮ್| ಅಭಿಭೂಯೇತರಂ ದೋಷಂ ಮೂಢಃ ಚೇತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥಿನೀ ಪ್ರಪೂರ್ಯ್ಯಾನ್ತಃಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನ ತತ್| ತದಾ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ತೇನೋರೂ ಸ್ತಬ್ಧೌ ಶೀತಾವಚೇತನೌ| ಪರಕೀಯಾವಿವ ಗುರು ಸ್ಯಾತಾಮತಿಭೃಶವ್ಯಥೌ| ಧ್ಯಾನಾಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೈಮಿತ್ಯತನ್ದ್ರಾಚ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಜ್ವರೈಃ| ಸಂಯುತಃ ಪಾದಸದನಕೃಚ್ಛ್ರೋದ್ಧರಣಸುಪ್ತಿಭಿಃ| ತಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಿತ್ಯಾಹುರಾಢ್ಯವಾತಮಥಾಪರೇ||೩೪||

ಅಥೋರುಸ್ತಮ್ಭಸ್ಯ ನಿದಾನೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚೋಚ್ಯತೇ-ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜೀರ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದಜೀರ್ಣಮಿತಿ ಜೀರ್ಣಾಽಜೀರ್ಣಮ್|ಅಭಿಭೂಯೇತ್ಯನೇ- ನೇತರದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪೇಽಪೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಸುಬೋಧಮ್| ಅಪರೇ ಆಚಾಱ್ಯ್ಯಾಸ್ತಸ್ಯೈವಾಢ್ಯವಾತ ಇತಿ ನಾಮಾಹುಃ (ಸು. ಚಿ. - ೫/೩೩)|

Adhikarana koShTukashIrShaH (35) · Śloka 35

ವಾತಶೋಣಿತಜಃ ಶೋಫೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ| ಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಸ್ತು ಸ್ಥೂಲಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್||೩೫||

ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಲಿಙ್ಗಮಾಹ-ವಾತಶೋಣಿತಜ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷೋ ಜಮ್ಬುಕಶಿರಾಃ|| ೩೫||

Adhikarana vAtakaNTakam (36) · Śloka 36

ರುಕ್ಪಾದೇ ವಿಷಮನ್ಯಸ್ತೇ ಕ್ರಮಾದ್ವಾ ಜಾಯತೇ ಯದಾ| ವಾತೇನ ಗುಲ್ಫಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಮಾಹುರ್ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್||೩೬||

ರುಗಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್|| ೩೬||

Adhikarana gRudhrasI (37) · Śloka 37

ಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ಮಾರುತಾರ್ದಿತಾ| ಸಕ್ಥ್ಯುತ್ಕ್ಷೇಪಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಗೃಧ್ರಸೀಂ ತಾಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೩೭||

ಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಪ್ರತೀತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಶ್ವಭೀವತ್ ಗೃಧ್ರಸೀ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ|| ೩೭||

Adhikarana khallIlakShaNam (38) · Śloka 38

ವಿಶ್ವಭೀ ಗೃಧ್ರಸೀ ಚೋಕ್ತಾ ಖಲ್ಲೀ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತಾ||೩೮||

ವಿಶ್ವಭೀಗೃಧ್ರಸ್ಯೋಃ ಸಂಯೋಗಾತ್ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತತ್ವೇ ಖಲ್ಲೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana pAdaharShaH (39) · Śloka 39

ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಚರಣೌ ಯಸ್ಯ ಭವೇತಾಂ ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತವತ್| ಪಾದಹರ್ಷಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ||೩೯||

ಅಥ ಪಾದಹರ್ಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ|| ೩೯||

Adhikarana pAdadAhaH (40-15) · Śloka 15

ಪಾದಯೋಃ ಕುರುತೇ ದಾಹಂ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽನಿಲಃ| ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮಿತೇ ಪಾದದಾಹಂ ತಮಾದಿಶೇತ್||೪೦|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಪುತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾ- ವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಾತ- ವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೫||

ಪಾದದಾಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿನಾ|| ೪೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹ- ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ