2. garbhāvakrāntiḥ

Adhikarana atha garbhAvakrAntirnAma dvitIyo~adhyAyaH atha garbhAvakrAntirnAma dvitIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે પુત્રકામમધિકૃત્યોક્તં, સમ્પ્રતિ તુ યસ્યેવ પુત્રસ્ય નિષેકાત્ પ્રભૃતિ યોગક્ષેમૌ યથા-યથા સમ્ભવતઃ યથા ચ માતરિ તિષ્ઠતિ યથા ચ ન વ્યાપદ્યતે, અવ્યાપન્નં ચ યથા સુખં સૂત ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેદયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથાત ઇત્યાદિ| અત્ર ગર્ભશબ્દેન મનસ્સંય્ગાચ્ચેતનેનાત્મનાધિષ્ઠિતાનાં મહાભૂતાનાં વિકારવિશેષ ઉચ્યતે| તસ્યાવક્રમણં પ્રાપ્તિઃ સ્વરૂપલાભો યસ્મિન્નધ્યાયે નિર્ણીયતે સોઽપ્યુપચારાત્તચ્છેબ્દેનોચ્યતે|

Adhikarana garbhAvakrAntiprakAraH (2) · Śloka 2

ગતે પુરાણે રજસિ નવેઽવસ્થિતે શુદ્ધે ગર્ભસ્યાશયે માર્ગે ચ બીજાત્મના શુક્રમવિકૃતમવિકૃતેન વાયુના પ્રેરિતમન્યૈશ્ચ મહાભૂતૈરનુગતમાર્ત્તવેનાભિમૂર્ચ્છિતમન્વક્ષમેવ રાગાદિક્લેશવશાનુવર્તિના સ્વકર્મચોદિતેન મનોજવેન જીવેનાભિસંસૃષ્ટં ગર્ભાશયમુપયાતિ||૨||

સા ચ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિઃ ગતે પુરાણ ઇત્યાદિના પ્રસ્તૂયતે| પુરાણેઽતીતે કર્મતઃ સઞ્ચિતે રજસિ દુષ્ટરક્તે ગતે વાયુના સ્ત્રીદેહાદ્બહિઃ પ્રેરિતે ઋતોરાદ્યદિનત્રયં પશ્ચાન્નવે સામ્પ્રતિકમાસભવેઽવસ્થિતે આર્ત્તવસંજ્ઞે લબ્ધપ્રતિષ્ઠે સતિ શુદ્ધે ચ ગર્ભસ્યાશયે દોષાનુપહતે માર્ગે ચ શુદ્ધે યેનાનુપહતં શુક્રં ક્ષેત્રં પ્રાપ્નોતિ| શુદ્ધ રતિ રજસા સમ્બધ્યતે| ગર્ભાશયમાર્ગાભ્યાં ચ| શુદ્ધિશ્ચ સ્વાભાવિક્યૌપાધિકી ચ| ઔપાધિકી દ્રવ્યસંસ્કારકૃતા| બીજાત્મના ગર્ભકારણમહાભૂતસ્વભાવેન અઙ્ગાદઙ્ગાત્ પ્રેરિતમન્યૈશ્ચ સૂક્ષ્મસ્વરૂપૈર્મનઃ સહચારિભિસ્તન્માત્રાખ્યૈર્મહાભૂતૈરનુગતં સ્ત્રીક્ષેત્રપ્રાપ્ત્યા કર્મવશાદાર્ત્તવેન મિશ્રીભૂતમન્વક્ષં મિશ્રીભાવાહીનકાલમેવ રાગાદીનાં વશે યોઽનુવર્ત્તતે તથાવિધેન મનોજવેન જીવેનાભિસંસૃષ્ટં પ્રાપ્તસંયોગં ગાર્ભાશયં શુક્રમુપયાતિ| રાગદ્વેષાવિદ્યાસ્મિતાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ| એતે પઞ્ચ મિથ્યાજ્ઞાનાનિ| ન પ્રમાણં ન ચાપ્રમાણં વિપર્યયમાત્રમિતિ કૃત્વા અવિદ્યા મૂલં ક્લેશાનાં શેષાણામ્| સુખાનુશાયી રાગઃ| તત્પ્રભેદ એવ દ્વેષઃ ક્રોધઃ| અસ્મિતાઽભિનિવેશૌ મોહશબ્દેનોક્તૌ| તત્ર અવિદ્યા યા અનિત્યે પૃથિવ્યાદૌ નિત્યબુદ્ધિઃ| બીજગર્ભવાસાદિના અશુચૌ સ્ત્રીશરીરાદૌ શુચિબુદ્ધિઃ| દુઃખે ચ પરિણામતાપાદિભિરૂપભોગસુખે સુખબુદ્ધિઃ| અનાત્મનિ ચ બાહ્યોપકરણભાવેષુ શરીરે ચાત્મબુદ્ધિરિતિ| આત્મનો બુદ્ધેશ્ચાભેદગ્રહ અસ્મિતા| અનુભૂતસુખસ્ય તત્સ્મૃત્યા તત્કારણપ્રાપ્તૌ ગૃદ્ધી રાગઃ| અનુભૂતદુઃખસ્ય તદ્ગ્રથનેષુ તાત્કાલિકી જિઘાંસા દ્વેષ ઇતિ ક્લેશાઃ| અવિદ્યા ચાઽઽનાદિઃ| એષાં ક્લેશાનાં વશમનુવર્તતે યો જીવ આત્મા સ તથોક્તઃ શુભાઽશુભાનિ કર્માણિ તાનિ ચાઽઽત્મનઃ| ક્લેશમૂલત્વાત્ કર્મણામ્| અમૂનિ ચ કર્માણિ પચ્યમાનાનિ વિપાકેન સુખાસુખલક્ષણેન પુનરવિદ્યામેવ પુષ્ણન્તિ, અતોઽવિચ્છિન્નેન પ્રવાહેણ કર્મફલાનુરૂપેષુ યોન્યન્તરેષ્વાત્મનો મનઃપ્રભૃતિભિઃ સંયોગાન્નિત્યસ્યાપિ જન્મશબ્દેનોચ્યતે| મનોજવેનેત્યાત્મનો નિષ્ક્રિયત્વાન્મનસા યુક્તસ્ય ક્રિયાવત્ત્વમિવ દર્શયતિ| એવમ્ભૂતં શુક્રં ગર્ભાશયમુપયાતિ|| ૨||

Adhikarana kAryANA~gkAraNAnuvidhAyitvam (3) · Śloka 3

કાર્યાણાં કારણાનુવિધાયિત્વાત્ તત્સ્વભાવતાં પ્રતિપદ્યતે||૩||

તચ્ચ શુક્રં કાર્ય્યાણાં કારણાનુવિધાયિત્વાદ્ધેતોસ્તત્સ્વભાવતાં કારણસાદૃશ્યં પ્રતિપદ્યતે| કાર્યં હિ કારણસ્ય સ્વરૂપાનુગચ્છતિ| તથા ચ તિલેભ્યસ્તિલા એવ જાયન્તે ન માષાઃ| કારણં ચ યદ્ ગર્ભસ્ય માતૃપિતૃમહાભૂતદેશકાલગર્ભાશયમાત્રાહારવિહારાદિકમ્| તસ્ય કારણસ્ય સ્વરૂપાનુગમનાદ્ ગર્ભસ્ય તદાકૃત્યાદિમતશ્ચ સમ્ભવઃ| અત એવ કારણવશાદાકૃત્યાદિવૈલક્ષણ્યમ્|| ૩||

Adhikarana bhinnali~ggagarbhasambhave hetuH (4) · Śloka 4

તત એવ ચ શુક્રસ્ય બાહુલ્યાત્ પુમાન્ આર્ત્તવસ્ય બાહુલ્યાત્ સ્ત્રી, તયોઃ સામ્યે નપુંસકમ્||૪||

અત એવ ચ કારણાનુવિધાયિત્વાદેવ પુંસ્કારણસ્ય શુક્રસ્ય બાહુલ્યાત્ પુમાન્ જાયતે, રક્તસ્ય તુ યોષિત્ | કારણયોઃ સામ્યે નપુંસકમિતિ || ૪ ||

Adhikarana bahvapatyatAkAraNam (5) · Śloka 5

શુક્રાર્ત્તવેઽનિલેન ખણ્ડશો ભિન્ને યથાવિભાગમપત્યાનામુત્પત્તિઃ||૫||

મિશ્રીભૂતશ્ચ શુક્રાર્ત્તવં સ્વવિશિષ્ટહેતુકોઽનિલો યદા ખણ્ડશઃ કરોતિ, તદા બહૂનામપ્યપત્યાનાં સમ્ભવઃ || ૫ ||

Adhikarana viyoni-vikRutAkArApatyakAraNam (6) · Śloka 6

વિકૃતે વિયોન્યાકૃતીનાઞ્ચ||૬||

યદા ત્વનિલો વાઽન્યો વા દોષઃ શુક્રાર્ત્તવં કેનચિત્ પ્રકારેણ વિકરોતિ, તદા વિકૃતયોનીનાં વિકૃતાકૃતીનાઞ્ચ ગર્ભાણાં સમ્ભવઃ | વિકૃતયોનયો યે યોષિતઃ પુંસા સંસૃષ્ટાયાઃ મૃગમેષમાર્જારાદયો જાયન્તેઽતો વિકૃતાકૃતયઃ કાણપઙ્ગ્વાદયઃ || ૬ ||

Adhikarana sadyogRuhItagarbhAyA lakShaNAni (7) · Śloka 7

અથ નાર્ય્યાઃ સદ્યોગૃહીતગર્ભાયાશ્ચ લિઙ્ગં યોન્યા બીજગ્રહણં તૃપ્તિર્ગરિમા સ્ફુરણં શુક્રાર્ત્તવયોરનુબન્ધશ્ચ તથા પ્રહર્ષો હૃલ્લાસસ્તન્દ્રાઽઙ્ગસાદઃ પ્રસેકો હૃદયવ્યથા ગ્લાનિઃ પિપાસા ચ||૭||

અથેતિ પ્રસ્તાવે | યોન્યા બીજગ્રહણાદિકં સદ્યોગર્ભાયાસ્તત્કાલપ્રાપ્તગર્ભાયા નાર્ય્યા લક્ષણમ્ | યોન્યા બીજસ્ય શુક્રસ્ય ગ્રહણં પ્રસ્રવાભાવઃ | તૃપ્તિઃ પ્રાપ્તગર્ભાપેક્ષયા રતાવનભિલાષિતા, શરીરપ્રીણનં વા | ગુરુત્વમઙ્ગસ્ય તસ્યૈવ સ્ફુરણં ચાલનમ્ | અનનુબન્ધનમ્ ગર્ભવિદારણાદિના પ્રતિબન્ધઃ | હૃદુત્ક્લેશયુક્તઃ પ્રસેક એવ હૃલ્લાસઃ || ૭ ||

Adhikarana vyaktagarbhAyA lakShaNAni (8) · Śloka 8

ક્રમેણ તુ વ્યક્તગર્ભાયાઃ કુક્ષિમાત્રગૌરવં ક્ષામનેત્રસ્વરતા યોનિરોમસંલુલનં નિદ્રા જૃમ્ભણં મૂર્ચ્છા છર્દિરરુચિઃ પાદશોફોઽમ્લેઽભિલાષસ્તેષુ તેષુ ચ ઉચ્ચાવચેષુ ભાવેષ્વિતિ||૮||

કાલક્રમેણ વ્યક્તગર્ભાયાઃ ક્રમેણૈવ કુક્ષિગાત્રાદિગૌરવાદિલક્ષણમ્ | ક્રમેણેતિ | યથા-યથા પ્રવર્ધતે તથા-તથા કુક્ષિગૌરવાદયો ભવન્તિ | ક્ષામશબ્દો નેત્રસ્વરાભ્યાં ચ સમ્બધ્યતે | યોનિરોમ્ણીઞ્ચ સંલુલનં ચલનમ્ | યોનિરોમ્ણાં વા સંલુલનં વ્યાલોલતા | તેષુ તેષ્વનુક્તેષ્વપિ સ્વકલ્પિતેષુ નાનાવિધેષૂચ્ચાવચેષ્વનિયતેષુ ભાવેષ્વાહારવિહારાદ્યુપયોગિષ્વભિલાષ ઇતિ વ્યક્તગર્ભાયા લિઙ્ગમ્ | વ્યક્તઃ સ્ફુટો નાતિસમ્પૂર્ણો ગર્ભો યસ્યાઃ || ૮ ||

Adhikarana garbhiNyA ArttavAdarshanaM, jarAyvAdisambhavashca (9) · Śloka 9

તસ્યાશ્ચ રજોવાહિનાં સ્રોતસાં વર્ત્માન્યુપરુધ્યન્તે ગર્ભેણ| તસ્માત્ તતઃ પરમાર્ત્તવં ન દૃશ્યતે| તતસ્તદધઃ પ્રતિહતમપરમપરં ચોપચીયમાનમપરેત્યાહુઃ, જરાયુરિત્યન્યે| સ્થિતે રક્તે રોમરાજિઃ પ્રાદુર્ભવતિ||૯||

તસ્યાશ્ચ વ્યક્તગર્ભાયા રજોવહાનિ સ્રોતાંસિ યૈઃ સ્રોતોભિર્મલભૂતં રક્તમૃતુકાલં બહિર્વહતિ તેષાં વર્ત્માનિ માર્ગાણિ મુખાનિ ગર્ભેણ નૈકાહાદાચ્છાદ્યન્તે | તસ્માત્ કારણાત્ તતઃ ગર્ભસ્ય વ્યક્તીભાવાત્ પરમાર્ત્તવં ન પ્રવર્ત્તતે | યત્તુ કદાચિદ્ દૃશ્યતે તદ્વૈકૃતમ્ | તદૈવ ચાર્ત્તવમધો ગમને ગર્ભેણ પ્રતિહતમાહારપરિણામાચ્ચ પ્રતિદિનમુપચીયમાનં ગર્ભસ્યાશય એવાપરા ગર્ભશય્યાઽઽખ્યા સમ્પદ્યત ઇતિ કેચિદાહુઃ | અન્યે પુનરાચાર્ય્યાસ્તદાર્ત્તવં જરાયુભાવેન પરિણમતીત્યાહુઃ | તસ્મિન્નેવ રક્તે સ્થિતે કોષ્ઠ એતાવરુદ્ધે સ્ત્રિયા નાભેરધો રોમરાજિઃ પ્રદુર્ભવતિ | તેન રોમરાજ્યાસ્તદેવ જરાયોઃ સમ્બન્ધિ કારણમુક્તમ્ || ૯ ||

Adhikarana kapolAdau pInatAdarshanam (10) · Śloka 10

જરાયુશેષં ચોર્ધ્વમસૃક્પ્રતિપદ્યતે| તસ્માત્ પીનકપોલપયોધરતા કૃષ્ણૌષ્ઠચૂચુકત્વઞ્ચ||૧૦||

તદ્દ્યાર્ત્તવં બહુ જરાયુભાવેન પ્રતિઘાતાદૂર્ધ્વં પ્રતિપન્નં કપોલયોઃ પયોધરયોશ્ચ પીનત્વં સ્થૌલ્યં કરોત્યોષ્ઠયોશ્ચૂચુકયોશ્ચ સ્તનમુખાખ્યયોરિતિ | તતશ્ચોર્ધ્વપ્રતિપન્નાદ્રતતાદ્યત્ સ્તનપ્રાપ્તં તત્તત્સ્થાનસ્થિતેન શ્લેષ્મણા શ્વેતેન કૃતોપરાગં સ્તન્યતાં યાતિ || ૧૦ ||

Adhikarana stanyotpattau kAraNam (11) · Śloka 11

સ્તનાશ્રયમેવ ચ કફોપરઞ્જિતં સ્તન્યતામુપગતં પ્રસૂતાયાં પુનરાહારરસેનાપ્યાયતે||૧૧||

યત્તત્ સ્તન્યતાં યાતં પ્રસૂતાયા આહારરસેનાપિ અવિદગ્ધેન પ્રભાવાદાપ્યાયતે આસંસ્કારક્ષયાદ્યેન પ્રસૂતાયા ભાવિ સ્તન્યં નિયતકાલં ભવતિ || ૧૧ ||

Adhikarana tRutIyamAsAvadhi garbhasyopacayakramaH (12) · Śloka 12

તત્ર પ્રથમે માસે કલલં જાયતે| દ્વિતીયે ઘનઃ પેશ્યર્બુદં વા| તેભ્યઃ ક્રમાત્ પુંસ્ત્રીનપુંસકાનિ| તૃતીયે પઞ્ચધા પ્રરોહતિ| તદ્યથા-- સક્થિની, બાહૂ, શિરશ્ચ| સક્થ્યાદિ પ્રરોહૈકકાલમેવ ચ સર્વમઙ્ગાઽઽવયવોન્દ્રિયાણિ યુગપત્ સમ્ભવન્ત્યન્યત્ર જન્મોત્તરકાલજેભ્યો દન્તાદિભ્યઃ| ક્રમેણ તુ સ્ફુટીભવન્તિ| એષા પ્રકૃતિઃ| વિકૃતિરતોઽન્યથા||૧૨||

અતોઽનન્તરં ગર્ભસ્યાઽઽપ્રસવમવસ્થાદિકં પ્રદર્શ્યતે | તત્ર પ્રથમે માસે કલલં ક્રમેણ ભવતિ | કલલે ગૃહીતકાઠિન્યમ્ | દ્વિતીયે તુ માસે કાઠિન્યક્રમેણ યદા પુમાન્ સમ્પદ્યતે તદા ઘનો ભવતિ | ઘનો નાતિદીર્ઘપરિવૃત્તો માંસપ્રાયઃ | યદા તુ સ્ત્રી સમ્પદ્યતે તદા પેશી ચતુરસ્રા ભવતિ | યદા તુ નપુંસકં તદાર્બુદં પરિવૃત્તં ભવતિ | તૃતીયે તુ માસે ઘનઃ પેશી વાર્બુદં વા સામાન્યેન ગર્ભઃ પઞ્ચધા પ્રરોહતિ | અધિકરણવિચાલે ચ ઇતિ 'ધા' પ્રત્યયઃ | દ્વે સક્થિની, દ્વૌ બાહૂ, શિરશ્ચ પઞ્ચમઃ | સક્થ્યાદિપ્રરોહસમાનકાલમેવ સર્વાઙ્ગાઽઽવયવાનામિન્દ્રિયાણાં ચ સમ્ભવઃ | અઙ્ગં શરીરં તસ્યાઽઽવયવા અઙ્ગાવયવાઃ | સર્વે ચ તેઽઙ્ગાવયવાસ્તથોક્તાઃ | એકકાલશબ્દેન બાહ્વાદિસમાનકાલત્વમુચ્યતે | યુગપચ્છબ્દેન પરસ્પરૈકકાલત્વમ્ | જન્મોત્તરકાલભાવિનાં રોમદન્તાદીનામઙ્ગાવયવત્વેન તત્કાલાસમ્ભવત્રિર્ધારણમ્ | તે હિ દન્તાદયો જાતસ્ય જાયન્ત ઇતિ | તાનિ ચાઽઽવયવેન્દ્રિયાણિ દશસુ માસેષુ ગર્ભસ્ય સ્ફુટીભવન્તિ | એષા પ્રકૃતિરતોઽન્યથા વિકૃતિર્જ્ઞેયા | તેનૈતદુક્તં ભવતિ- ઉપઘાતકાદ્યભાવ એષ સમ્ભવક્રમઃ | યદા તુ લક્ષ્યેણોપઘાતકારણપ્રાપ્તિસ્તદા તદાનુરૂપ્યેણૈવ વિલક્ષણા વિકૃતિઃ | યથોક્તક્રમવૈપરીત્યે વિકૃતિરુચ્યત ઇત્યન્યથાર્થઃ || ૧૨ ||

Adhikarana garbhali~ggAnurUpaM bhAvAnAM copasthitiH (13) · Śloka 13

યથાસ્વં ચ ગર્ભસ્ય પુંસ્ત્રીનપુંસકાન્યતમલિઙ્ગાનુરૂપા ભાવા મનસિ શરીરે ચ સન્તિષ્ઠન્તે| વૈશેષિકલિઙ્ગસઙ્કરે તુ યતો ભૂયસ્ત્વં તતોઽન્તરા ભાવાઃ||૧૩||

નનુ દ્વિતીયે ઘનઃ પેશ્યર્બુદં વા પુંસ્ત્રીનપુંસકાખ્યં જાયત ઇતિ તત્ર હેતુર્ન જ્ઞાયતે | કેન હેતુના સદૃશૈરપિ કરચરણાદિભિરઙ્ગાવયવૈઃ સ્ત્ર્યાદિકૃતો ગર્ભસ્ય વિશેષો ભવતીત્યત આહ- યથાસ્વમિત્યાદિ | યથાસ્વં પ્રત્યાત્મ | ગર્ભસ્યાન્યતમલિઙ્ગસ્યાનુરૂપાભાવાઃ મનસિ શરીરે ચ સન્તિષ્ઠન્તે | તેનૈતદુક્તં ભવતિ- ગર્ભસ્ય સમ્ભવમત એવ સ્વકર્મહેતુકા ભીરુત્વાદયો મનસ્યધોગુરુત્વાદયશ્ચ શરીરે સન્તિષ્ઠન્તે | યે સ્ત્રીનપુંસકહેતવસ્ત એવ ક્લૈબ્યાધોગુરુત્વાદયઃ સ્ત્ર્યાખ્યં વિશેષમારભન્તે | અક્લૈબ્યાધોગુરુત્વાદયઃ પુમાખ્યમુભયસમત્વેન નપુંસકમિતિ | અતસ્તેષાં વૈશેષિકગુણત્વમ્ | અતસ્તેષાઞ્ચ વૈશેષિકાણાં લિઙ્ગાનાં ક્લૈબ્યભીરુત્વાદીનાં સ્ત્રીપુંસકારણાનાં સઙ્કરે મિશ્રીભાવે યતો ભૂયસ્ત્વમેષામેવ વૈશેષિકાણાં પ્રભૂતત્વં તતોઽન્યતરા ભાવાસ્તૈરેવ ભૂયોભિરન્તતસ્ય સ્ત્રિયા પુરુષસ્ય વા ભાવઃ | ઉભયેષામપિ ભૂયસ્ત્વે નપુંસકસ્યેતિ || ૧૩ ||

Adhikarana strIpuMnapuMsakakarAH bhAvAH (14) · Śloka 14

તદ્યથા- ક્લૈબ્યં ભીરુત્વમવૈશારદ્યં મોહોઽનવસ્થાનમધોગુરુવમસંહાનં શૈથિલ્યં માર્દ્દવં ગર્ભાશયબીજભાગસ્તથાયુક્તાશ્ચાપરે સ્ત્રીકરા ભાવાઃ| તતો વિપરીતાઃ પુંસ્કરાઃ| સઙ્કીર્ણા નપુંસકકરાઃ||૧૪||

નનુ કે તે ભાવાઃ સ્ત્ર્યાદ્યન્યતમલિઙ્ગારૂપા ઇત્યાહ- તદ્યથેત્યાદિ | ક્લૈબ્યાદયો મનોધર્માઃ | અધોગુરુત્વાદયશ્ચ શરીરધર્માઃ | સ્ત્રીકરા ભાવાઃ કર્મહેતુકાઃ યે તે સ્ત્ર્યાખ્યં વિશેષમભિનિર્વર્ત્તયન્તિ | તુલ્યેષ્વપિ કરણાદિષુ ક્લૈબ્યં નિસ્તેજત્વાત્ | બુદ્ધેરવૈશારદ્યં મૌગ્ધ્યમ્ | મોહોઽસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ | અનવસ્થાનં ચલચિત્તત્વમ્ | ઇતિ મનઃ સંશ્રયાઃ સ્ત્રીકરા ભાવાઃ | અધોગુરુત્વં પશ્ચિમકાયભાગગૌરવમ્ | અસંહનનં માંસાસ્થિસન્ધ્યાદીનામાસ્થિતિનિવિષ્ટત્વમ્ | શૈથિલ્યમનિબિડાવયવદેહત્વમ્ | માર્દવં શિથિલસ્યાપિ વસ્ત્રાદેર્દૃશ્યતે | ગર્ભાશયકારણો બીજભાગો માતૃસંભવો યેનોત્પદ્યમાને સ્ત્રીશરીરે ગર્ભાશયાખ્યોઽન્તરવયવઃ સમ્પદ્યતે | તથાયુક્તાઃ સ્ત્રીસમ્ભાવિનોઽપરે યોનિસ્તનાદિબીજભાગાઃ | સ્તનાદીનામુત્તરકાલભવિત્વસ્ય સમર્થો બીજભાગો યોગ્યકાલપ્રતીક્ષોઽદૃશ્યમાનોઽપ્યસત્ત્વેન ન વિજ્ઞેય ઇતિ શારીરાઃ સ્ત્રિયાઃ સ્ત્રીકરાભાવાઃ | એત એવ મનઃશરીરાશ્રયા ભાવા યથાક્રમં વૈપરીત્યે પુંસ્ત્વેન વ્યાખ્યેયાઃ | સઙ્કીર્ણાઃ સામ્યેન્ મિશ્રીભૂતા નપુંસકકરા ઇત્યાદિ || ૧૪ ||

Adhikarana tRutIyAmAsAtprabhRuti garbhe vedanAdisambhavaH (15) · Śloka 15

તદા ચાસ્ય વેદના પ્રવ્યક્તા ભવતિ| તતશ્ચ તત્પ્રભૃતિ સ્પન્દતેઽભિલાષં પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થેષુ કરોતિ||૧૫||

અસ્ય ચ ગર્ભસ્ય તદા તૃતીયે માસે વેદના ચેતના પ્રવ્યક્તા સ્ફુટા ભવતિ | તતોઽન્ન્તરમેવ સ્વેચ્છયા સ્પન્દતે | ઇન્દ્રિયાર્થેષુ અભિલાષં કરોતિ || ૧૫ ||

Adhikarana garbhiNyAH tRutIyamAse daurhRudasambhavaH (16) · Śloka 16

માતૃજં હ્યસ્ય હૃદયં તદ્રસહારિણીભિર્ધમનીભિર્માતૃહૃદયેનાભિસમ્બદ્ધં ભવતિ| તસ્માત્તયોસ્તાભિઃ શ્રદ્ધા સમ્પદ્યતે| તથા ચ દ્વિહૃદયાં નારીં દૌર્હૃદિનીમિત્યાચક્ષતે||૧૬||

અસ્મિન્નેવ ચ કાલે નારી દૌર્હૃદિની ભવતિ | દૌર્હૃદિની દ્વિહૃદયા કથમિત્યાહ- માતૃજમિત્યાદિ | અસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃજં હૃદયં ભવતિ | માતુર્બીજભાગેન મૃદુના આર્ત્તવાખ્યેન જાયતે | તચ્ચ ગર્ભહૃદયં રસવાહીભિર્નાડીભિર્માતૃહૃદયેન સમ્બદ્ધં ભવતિ | તેન ગર્ભસ્યેચ્છયા માતા વ્યાપ્યતે માતુશ્ચ ગર્ભ ઇતિ | અતો માતા દ્વિહૃદયા તૃતીયમાસ્યુચ્યતે || ૧૬ ||

Adhikarana matAntareNa daurhRudakAlaH (17) · Śloka 17

અન્યે તુ પક્ષત્રયાત્ પ્રભૃત્યાપઞ્ચમાત્ માસાત્ દૌર્હૃદકાલમાહુઃ||૧૭||

અન્યે પુનરાચાર્ય્યા ગર્ભગ્રહણાદ્ગતે પક્ષત્રયે યાવચ્ચતુર્થો માસો નિષ્પન્નસ્તાવદ્દૌર્હૃદકાલમાહુઃ || ૧૭ ||

Adhikarana daurhRudamahitamapi deyameva (18) · Śloka 18

પ્રાર્થનાયાઞ્ચ તીવ્રાયાં કામમહિતમપ્યસ્યૈ હિતોપસહિતં દદ્યાત્||૧૮||

અસ્મિંશ્ચ દૌર્હૃદે ગર્ભિણ્યાઃ પ્રાર્થનાયાં નાનાવિધે આહારે પથ્યે યદિ પ્રાર્થના ભવતિ તત્તદાનીમેવ દદ્યાત્ | અહિતે પુનર્યદિ પ્રાર્થના ભવતિ તતોઽન્યેન હિતેનોપહિતં મિશ્રં તત્તસ્યૈ પ્રદદ્યાત્ || ૧૮ ||

Adhikarana daurhRudavimAnanAddoShaH (19) · Śloka 19

દૌર્હૃદવિમાનનાદ્ધિ વાયુઃ પ્રકુપિતોઽન્તઃશરીરમનુચરન્ ગર્ભસ્ય વિનાશં વૈરૂપ્યં વા કુર્ય્યાત્||૧૯||

અન્યથા દૌર્હૃદસ્ય વિમાનનાત્ પ્રાર્થનાભઙ્ગાદસૌમ્યત્વાદ્વાયુઃ કુપિતોઽન્તઃશરીરં પરિભ્રમન્ ગર્ભસ્ય વિનાશં કરોતિ વૈરૂપ્યં વા કરોતિ || ૧૯ ||

Adhikarana daurhRudAvAptiphalam (20) · Śloka 20

લબ્ધદૌર્હૃદા તુ વીર્ય્યવન્તઞ્ચિરાયુષઞ્ચ પુત્રં પ્રસૂતે||૨૦||

યદા પુનર્દૌર્હૃદે પ્રાર્થિતં લભતે તદા સા લબ્ધદૌર્હૃદા વીર્ય્યવન્તં ચિરાયુષં ચ પુત્રં સૂતે || ૨૦ ||

Adhikarana caturthe~a~ggapratya~ggavibhAgastatsthairyya~jca (21) · Śloka 21

ચતુર્થેઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગઃ પ્રવ્યક્તો ગર્ભશ્ચ સ્થિરો ભવતિ||૨૧||

ચતુર્થે માસિ સર્વાવયવાનાં સ્ફુટતા, વ્યક્તિઃ સ્થૈર્ય્યઞ્ચ ગર્ભસ્ય ભવતિ || ૨૧ ||

Adhikarana pa~jcame mAse manaHprabodho mAMsashoNitopacayashca (22) · Śloka 22

પઞ્ચમે મનઃ પ્રતિબુદ્ધતરં ભવતિ માંસશોણિતોપચયશ્ચ||૨૨||

અન્યત્ સુબોધમ્ || ૨૨ ||

Adhikarana ShaShThe mAse keSaromAdInAmabhivyaktiH balavarNopacayashca (23) · Śloka 23

ષષ્ઠે કેશરોમનખાસ્થિસ્નાય્વાદીન્યભિવ્યક્તાનિ બલવર્ણોપચયશ્ચ| સપ્તમે સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણતા||૨૩||

સુગમમ્ || ૨૩ ||

Adhikarana aShTame mAsi ojasaH mAtRugarbhayossa~jcAraH (24) · Śloka 24

અષ્ટમે ગર્ભશ્ચ માતૃતો ગર્ભતશ્ચ માતા રસહારિણીભિર્વાહિનીભિર્મુહુરોજઃ પરસ્પરમાદદાતે| તસ્માત્તદા ગર્ભિણી મુહુર્મુદિતા ભવતિ મુહુર્ગ્લાના તથા ગર્ભઃ||૨૪||

અષ્ટમે માસિ તાભિરુભયલગ્નાભી રસવહાભિર્નાડીભિરોજઃ પ્રતિક્ષણં દ્વયોઃ શરીરયોઃ પ્રભાવાદ્વાતવશાચ્ચ સઞ્ચરતિ | યત્ર ચ તદોજસ્તિષ્ઠતિ તત્ર શરીરે હર્ષો ભવત્યન્યત્ર ગ્લાનિઃ || ૨૪ ||

Adhikarana aShTame mAse jAtasya garbhasya vinAshe hetuH (25) · Śloka 25

એવં ગર્ભસ્ય જન્મ વ્યાપત્તિમત્તદા ભવત્યોજસોઽનવસ્થિતત્વાત્| તથા હ્યસ્ય નિષ્ક્રમણોન્મુખસ્ય પરિવર્ત્તનાદીન્યનુભવત એવૌજસા વિયોગઃ| યદ્યપિ ચ કિઞ્ચિત્કાલમસ્યોચ્છ્વસનં સ્યાત્તચ્છિન્નસ્યેવાઙ્ગસ્યૌજઃ સંસ્કારાનુવૃત્તિકૃતમ્| જનન્યાસ્તુ સ્થિરૌજસ્કતયૈકદેશેન રસે સંક્રાન્તે ગ્લાનિરેવેતિ||૨૫||

તત્ર માતૃશરીરં ગતે ઓજસિ યદિ ગર્ભં પ્રસૂતે તદા સ જાતો વિનશ્યતિ | યત્તુ કિઞ્ચિત્ સ્વલ્પમેવોજો ભવતિ તન્નિષ્ક્રમણક્લેશેન ક્ષયં યાતિ | યત્તુ કિઞ્ચિત્કાલમુચ્છ્વસનં ભવતિ તદોજઃ સંસ્કારાત્ | યથા છિત્રસ્યાઙ્ગસ્ય ચલનમ્ | યદા ગર્ભશરીરં પ્રાપ્તે ઓજસિ ગર્ભો નિષ્ક્રામતિ તદા ઓજસઃ સદ્ભાવાત્ જાતો જીવત્યત્ર માતા યતઃ સ્થિરૌજસ્કા ભવત્યતઃ સા કેવલં ગ્લાના ભવતિ, ન તુ વિપદ્યતે | તસ્યાસ્તુ સમ્બન્ધિન ઓજસસ્તોકમાત્રં ગર્ભશરીરં સંક્રામતિ || ૨૫ ||

Adhikarana aShTame prasavena garbhasya maraNamiti (26) · Śloka 26

અન્યે પુનરાહુઃ| નૈઋતભાગત્વાત્તત્ર ગર્ભસ્ય મરણમ્||૨૬||

અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ સુશ્રુતાદયસ્તત્રાષ્ટમે માસે નૈર્-ઋતભાગત્વાત્ ભૂતાવસરત્વાત્ તસ્ય કાલસ્ય ગર્ભસ્ય મરણમાહુઃ | ન ત્વોજસોઽનવસ્થાનાત્ || ૨૬ ||

Adhikarana aShTame mAsi garbhaprasavanirodhApAyAH (27) · Śloka 27

તસ્માત્ પ્રસવપ્રતિષેધાર્થં સ્ત્રી સ્નાતા, શુચિર્બ્રહ્મચારિણી, દેવતારાધનમપરા સ્યાત્| માંસૌદનબલિં ચાત્ર નિર્વપેત||૨૭||

તસ્માન્નૈર્-ઋતભાગત્વાત્તસ્ય કાલસ્ય પ્રતિષેધાર્થં ભૂયો મે પ્રસવો ન ભૂયાદિતિ કૃત્વા ગર્ભિણી સ્ત્રી સ્નાનાદિયુક્તા સતી દેવારાધનપરા સ્યાત્ | તેષાઞ્ચ નૈર્-ઋતાનાં માંસોદનાદિકં બલિપલલપિષ્ટાદિકં નિર્વપેત્ || ૨૭ ||

Adhikarana garbhasya sUteH kAlaH (28) · Śloka 28

તસ્મિન્નેકદિવસાતિક્રાન્તેπ પ્રસવકાલમાહુરાસંવત્સરાત્| અતઃ પરં વિકારી ભવતિ||૨૮||

અસ્મિંસ્ત્વષ્ટમે માસે એકદિવસાતિક્રાન્તેπ પ્રસવકાલમાહુઃ | એકદિવસમતિક્રાન્તો યઃ સ તથોક્તઃ | યાવદ્ગર્ભગ્રહણાત્ સંવત્સરં તાવન્નવમાન્માસાત્ પ્રભૃતિ ચતુર્માસં પ્રસવકાલમાહુઃ | સંવત્સરાત્ પરે ચ ત્રયોદશાદિષુ માસેષુ અન્તઃસ્થિતો ગર્ભો વિકારિત્વં ભજતે || ૨૮ ||

Adhikarana garbhakoShThe garbhasthitiprakAraH (29) · Śloka 29

ગર્ભસ્તુ માતુઃ પૃષ્ઠાભિમુખો લલાટે કૃતાઞ્જલિઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગો ગર્ભકોષ્ઠે દક્ષિણપાર્શ્વમાશ્રિત્યાવતિષ્ઠતે પુમાન્, વામં સ્ત્રી, મધ્યં નપુંસકમ્||૨૯||

સ ચ ગર્ભો યાવત્ જઠરે તિષ્ઠતિ તાવદેવં તિષ્ઠતિ, એવઞ્ચ નિષ્ક્રામતીતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ-- ગર્ભસ્ત્વિત્યાદિ | સર્વો ગર્ભો માતૃ-પૃષ્ઠાભિમુખો લલાટે કૃતાઞ્જલિસ્તિષ્ઠતિ સઙ્કુચિતૈરઙ્ગૈઃ | સ ચ યદા પુંવ્યઞ્જનસ્તદા ગર્ભકોષ્ઠસ્ય દક્ષિણં પાર્શ્વમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ | સ્ત્રીવ્યઞ્જનો વામં મધ્યં નપુંસકમિતિ | સુબોધમન્યત્ || ૨૯ ||

Adhikarana garbhasya mAtRuparAyattavRuttitvAdi (30) · Śloka 30

તત્ર સ્થિતશ્ચ ગર્ભો માતરિ સ્વપત્ન્યાં સ્વપિતિ પ્રબુદ્ધાયાં પ્રબુદ્ધ્યતે| પરતન્ત્રવૃત્તેશ્ચ ગર્ભસ્ય| નિષેકાત્ પ્રભૃતિ ગર્ભાશયોપસ્નેહોપસ્વેદૌ વર્તનમ્||૩૦||

પરતન્ત્રવૃત્તૈર્માતૃપરાયત્તવૃત્તિત્વાત્ | દ્વૌ તુ ગર્ભાશયસમ્બન્ધિનાવુપસ્નેહોપસ્વેદૌ વર્તનમ્ | ઉપસ્નેહઃ સ્નિગ્ધત્વમ્ | ઉપસ્વેદ ઉત્ક્લેદઃ | તૌ ચાહારાયત્તૌ | સુબોધમન્યત્ || ૩૦ ||

Adhikarana garbhasya poShaNam (31) · Śloka 31

તતો વ્યક્તીભવદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસ્યાઽસ્ય નાભ્યાં પ્રતિબદ્ધા નાડી નાડ્યામપરા તસ્યાં માતૃહૃદયમ્| તતો માતૃહૃદયાદાહારરસો ધમનીભિઃ સ્યન્દમાનોઽપરામુપૈતિ| તતઃ ક્રમાન્નાભિમ્| તતશ્ચ સપુનર્ગર્ભસ્ય પક્વાશયે સ્વકાયાગ્નિના પચ્યમાનઃ પ્રસાદબાહુલ્યાદ્ધાત્વાદિપુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે| તથા રોમકૂપૈરુપસ્નેહો રસ એવ ચ પયોભૂતઃ||૩૧||

તસ્ય ચ ગર્ભસ્ય ક્રમેણ વ્યક્તીભવદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસ્ય સતસ્તન્માતુરાહારસારો રસાખ્યો ધાતુઃ પુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે | કથમિત્યાહ-- નાભ્યામિતિ | ગર્ભસ્ય નાભ્યાં પ્રતિસમ્બદ્ધા નાડી ભવતિ, તસ્યાં નાડ્યાં પ્રતિબદ્ધા પૂર્વોક્તાપરા તસ્યાં પ્રતિબદ્ધં માતૃહૃદયમ્ | તત્ર માતુઃ સમ્બન્ધ્યાહારરસસ્તદ્ધૃદયલગ્ના ધમનીઃ પ્રાપ્નોતિ | તાભિર્ધમનીભિઃ સ્રુતોઽપરાં પ્રાપ્નોતિ | તતો નાભિપ્રતિબદ્ધનાડીક્રમેણ નાભિમનુપ્રાપ્તો ગર્ભસ્ય કાયાગ્નિસ્થાનમનુપ્રાપ્તસ્તેન કાયાગ્નિના પચ્યમાનઃ સસારઃ સ્વલ્પોπ પ્રસાદબાહુલ્યાદ્ધેતોર્ધાતુપુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે | અસ્ય હ્યાહારઃ સરો ભવતિ | ગર્ભશરીરં તુ સર્વ એવ સારઃ પ્રાપ્નોતીતિ પ્રસાદબાહુલ્યમ્ | તથા ગર્ભાશયસ્યાપિ સ્નેહોગર્ભસ્ય રોમકૂપૈઃ પ્રવિષ્ટો ધાતુઃ પુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે | તથા ગર્ભસ્ય જાતસ્યાપિ સ એવ માતુરાહારરસઃ પયોભૂતો ધાતુપુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે || ૩૧ ||

Adhikarana garbhasya sthUlamalAsambhave hetuH (32) · Śloka 32

અજાતસ્ય સાક્ષાદન્નપાનાનુપ્રવેશાદમલત્વાચ્ચ રસસ્ય ગર્ભસ્ય સ્થૂલમલાસમ્ભવઃ||૩૨||

ગર્ભસ્ય તુ જઠરસ્થસ્ય સ્થૂલાનાં મલાનાં મૂત્રપુરીષાદીનામસમ્ભવઃ સાક્ષાદન્નપાનાનનુપ્રવેશાદ્ધેતોઃ | યશ્ચ પ્રવિશતિ રસઃ સોઽમલઃ પ્રસાદરૂપત્વાદિત્યર્થઃ || ૩૨ ||

Adhikarana garbhaniShkramaNakramaH (33) · Śloka 33

એવં જઠરસ્થો ગર્ભો જન્મકાલે તુ પ્રસૂતિમારુતયોગાત્ પરિવૃત્ત્યાઽવાક્શિરા નિષ્ક્રામત્યનુ ચાપરા ચ્યુતા માતૃહૃદયાત્| એષા પ્રકૃતિઃ| વિકૃતિરતોઽન્થા||૩૩||

એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ જઠરસ્થો ગર્ભઃ પ્રસૂતિવશાત્ પૃષ્ઠાભિમુખત્વાત્ પરિવૃત્ય નાભ્યાભિમુખો ભૂત્વાઽવાક્શિરા નિષ્ક્રામતિ આવાક્શિરા અધોમુખઃ | અનુ ચ ગર્ભે નિષ્ક્રાન્તે અપરા નિષ્ક્રામતિ | એષા અનન્તરોક્તા પ્રકૃતિઃ અતો યથોક્તાદન્યથા વિકૃતિઃ તેનૈતદુક્તં ભવતિ-- યથા ગર્ભસમ્ભવાદનન્તરમાપ્રસવં યથોક્તાકારત્વેન ગર્ભસ્ય સ્થાનં પ્રકૃતિરુચ્યતે | અતો વૈપરીત્યાદ્ વિકૃતિરતસ્તત્ર યદ્વિધેયં તદ્વક્ષ્યામઃ || ૩૩ ||

Adhikarana puMstrInapuMsakagarbhalakShaNam (34) · Śloka 34

તત્ર યા દક્ષિણં પાદં પૂર્વમભિસરતિ દક્ષિણશ્ચ બાહુર્બલવાંસ્તેન ચેષ્ટતે તત્સ્તને ચ પ્રાક્ પયો દૃશ્યતેઽભ્યુન્નતદક્ષિણકુક્ષિઃ પરિમણ્ડલગર્ભા પુન્નામદર્શનસ્પર્શાપ્રશ્નદૌર્હૃદાભિરતા પુન્નામધેયાંશ્ચ સ્વપ્નાત્ પશ્યતિ પ્રસન્નમુખવર્ણા તીક્ષ્ણક્ષુદૂર્ધ્વરોમરાજિઃ પુરુષાનભિલાષિણી ચ સા પુત્રં પ્રસૂતે| તદ્વિપર્ય્યયે કન્યામ્| સઙ્કરે ચ નપુંસકમ્| પ્રશ્નકાલે નારી યલ્લિઙ્ગમઙ્ગં બાહ્યદ્રવ્યં વા પરામૃશતિ તલ્લિઙ્ગમસ્યા ગર્ભમાદિશેત્||૩૪||

અનન્તરં પુંસ્ત્રીનપુંસકાનાં ગર્ભસ્થાનાં પુંસવનાદિફલજ્ઞાનાય ભિષજશ્ચ પ્રતિપત્તયે ક્રમેણ લક્ષણમુચ્યતે- તત્ર યા દક્ષિણમિત્યાદિ | યા સ્ત્રી દક્ષિણં પાદં પૂર્વમભિસરત્યભિસરણકાલે સા પુત્રં સૂત ઇતિ સમ્બન્ધઃ | તદિત્યનેન સર્વત્ર દક્ષિણશબ્દસ્ય પરામર્શઃ | પરિમણ્ડલઃ સર્વતઃ સમઃ | પુઁલ્લિઙ્ગનામ્નો ભાવાત્ ઝટિતિ સ્વપ્ને પશ્યતિ | પુન્નામભિરેવ યત્કિઞ્ચિત્ પૃચ્છતિ | પુન્નામ્નિ દૌર્હૃદેઽભિલાષં કરોતિ | મુખવર્ણયોઃ પ્રસન્નત્વં બુભુક્ષાયાસ્તીક્ષ્ણત્વમ્ | રોમરાજ્યા નાભેરધોભવાયા ઊર્ધ્વત્વમૂર્ધ્વાભિમુખત્વમ્ | ગર્ભિણી સતી પુરુષગમનાય નાભિલષતીતિ | એતદ્વૈપરીત્યે ન દુહિતરં પ્રસૂત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ | તત્ર દક્ષિણશબ્દસ્થાને વામશબ્દપ્રયોગઃ | પુન્નામસ્થાને સ્ત્રીશબ્દપ્રયોગઃ | પરિમણ્ડલસ્થાને દીર્ઘશબ્દન્યાસઃ | તીક્ષ્ણે મન્દશબ્દઃ | ઊર્ધ્વસ્થાને અધઃશબ્દઃ | પુરુષાનભિલાષશબ્દે હિતત્વમિત્યેવમાદિ સર્વં યોજ્યમ્ | ઉભયલિઙ્ગસઙ્કરે મિશ્રીભાવે નપુંસકો વિજ્ઞેયઃ | વિરુદ્ધયોર્મિશ્રીભાવેતૂભયચ્છાયાગ્રહણેન તયોશ્ચ ક્રમયૌગપદ્યમ્ | યથાસમ્ભવં વ્યાખ્યેયમ્ | પ્રશ્નકાલે યસ્મિન્ કાલે ભિષજો ગર્ભપ્રસવાય કશ્ચિત્ પૃચ્છતિ કિંલિઙ્ગો ગર્ભઃ પ્રસોષ્યત્ ઇતિ | સુબોધમન્યત્ || ૩૪ ||

Adhikarana garbhasya vAtarogitAdisambhave hetuH (35) · Śloka 35

યદા તૂન્માર્ગગો વાતોગર્ભસ્ય રસવાહીની સ્રોતાંસિ શોષયતિ તદા વાતરોગી હીનાઙ્ગો વા જાયતે| બહૂનિ વા વર્ષાણ્યુદરે તિષ્ઠતિ||૩૫||

યદા ત્વિત્યાદિના વેગધારણેન વાતકોપાત્ પરિપોષકરસક્ષયાદ્દોષસમ્ભવદર્શનં ગર્ભશરીરે ભવતીત્યુચ્યતે | વાયુરુન્માર્ગગઃ સ્વમાર્ગં ત્યક્ત્વાઽન્યમાર્ગતો ગર્ભસ્ય રસવાહિસ્રોતાંસિ શોષયતિ તદા તૈઃ શુષ્યદ્ભિઃ શરીરે રસો ન વહત્યતો વાતરોગી હીનાઙ્ગો વા જાયતે અપરિપૂર્ણત્વાદ્ બહૂન્ વર્ષાનુદરે તિષ્ઠતિ || ૩૫ ||

Adhikarana dviretAkhyanapuMsakotpattikAraNam (36) · Śloka 36

યદ સ્ત્રીપુંસયોઃ સમમેવાર્થો નિષ્પદ્યતે| બીજં વા તયોઃ સમાંશં સમ્મુખં ચ| યદા ચ બીજં ભાગે દુષ્યતિ તદા દ્વિપ્રકૃતિદ્વિરિતા નપુંસકં ભવતિ||૩૬||

યદા તુ રતિકાલે સ્ત્રીપુંસયોઃ સમમેકકાલમર્થો રતિસમાપ્તિલક્ષણો નિષ્પદ્યતે | અનયોઃ સ્ત્રીપુંસયોઃ સમ્બન્ધિ બીજં વા સમભાગં ભવતિ સમ્મુખં ચૈક્યરૂપેણ | યદા ચ તસ્મિન્ સ્ત્રીભૂતં બીજં ગર્ભસ્ય બીજારમ્ભકે ભાગે દુષ્યતિ યેનૈકરૂપતા પુંવિશેષેણ યોષિદ્વિશેષેણ વા ગર્ભબીજસ્ય ન સમ્પદ્યતે તસ્મિંસ્ત્રીપુરુષબીજભાગે કેનાપિ દોષકોપકારણેન દુષ્ટે દ્વિઃ પ્રકૃતિરેકોઽપ્યુભયસ્વરૂપો દ્વિરેતા નપુંસકો ભવતિ | સ્ત્રીકાર્ય્યમપિ સ્તોકં સાધયતિ પુંસ્કાર્ય્યમપિ ન પુમાનિત્યર્થઃ || ૩૬ ||

Adhikarana vAtendriyAkhyanapuMsakotpattikAraNam (37) · Śloka 37

યદા સ્ત્રી પ્રથમં કૃતાર્થા ભવતિ, તતઃ પુરુષેણ પશ્ચાત્ શુક્રમુત્સૃષ્ટં હર્ષાનવસ્થિતચેતસઃ સ્ત્રિયા વાતો વિગુણીકરોતિ| પુંસ્ત્વવાહીનિ સ્રોતાંસિ ચોપહન્તિ તદા વાતેન્દ્રિયં ભવતિ| તન્મૈથુને વાતમેવોત્સૃજતિ||૩૭||

યદા તુ સ્ત્રી રતૌ પુંસઃ પૂર્વં કૃતાર્થા સમ્પ્રાપ્તરત્યવસાના ભવતિ, તતોઽસ્યાઃ સ્ત્રિયાઃ પશ્ચાત્ પુંસા શુક્રમુત્સૃષ્ટં ભવતિ | રતિકાલભૂતેન હર્ષેણાનવસ્થિતચેતસઃ સત્યા અત એવ કારણાદ્વાતો દુષ્ટઃ તચ્છુક્રં પશ્ચાદુત્સૃષ્ટં વિગુણીકરોતિ | ગર્ભશુક્રબીજભાગે વિકૃતિમાપાદયત્યસ્ય ગર્ભસ્ય ચ સ વાતઃ પુસ્ત્વવહાનિ શુક્રવહાનિ સ્રોતાંસિ ચોપહન્તિ | તદા જાતો નપુંસકો વાતેન્દ્રિયો નામ્ના ભવતિ | સ સ્ત્રિયા સઙ્ગતો શુક્રવન્મેઢ્રેણ વાતમેવોત્સૃજતિ || ૩૭ ||

Adhikarana saMskAravAhyAkhyanapuMsakotpattikAraNam (38) · Śloka 38

યદા તુ કાર્ત્સ્ન્યેન નોપહન્ત્યનુપઘ્નન્નેવ વા સ્રોતોમુખં પિધત્તે તદા સંસ્કારવાહ્યં ભવતિ| તત્ર સંસ્કારો વાજીકરા બસ્તયોઽભ્યવહારશ્ચેતોહર્ષણાનિ ચ| તાનિ હિ શુક્રે બલમાદધાનાનિ સ્રોતાંસ્યસ્યાપ્યાયયન્તીતિ ચ||૩૮||

યદા ત્વનન્તરોક્તં શુક્રં વાતો દુષ્ટઃ કાર્ત્સ્ન્યેન નોપહન્તિ | કિઞ્ચિદુપહન્ત્યનુપઘ્નન્ વા સ્રોતોમુખં પિધત્ત એવ ન શોષયતિ તદા સંસ્કારવાહ્યો નામ્ના નપુંસકો ભવતિ | સંસ્કારેણ વાજીકરણાદિના સ્ત્રીગમનાય સંબાહ્યત ઇત્યર્થઃ || ૩૮ ||

Adhikarana AsekyAkhyanapuMsakotpattikAraNam (39) · Śloka 39

યદાપબીજોઽપબલઃ પુમાનુદ્વેગઃ સ્ત્રીદ્વેષયુક્તોઽન્યકામો વા નાર્ય્યા વ્યવાયપ્રતિઘાતં કરોતિ તદ્વિધા વા નારી પુંસઃ| તદાઽઽસેક્યં નામ ભવતિ| તચ્છુક્રાસ્વાદાદ્ ધ્વજોચ્છ્રાયં લભતે||૩૯||

યદાઽલ્પબીજત્વાદિયુક્તઃ પુમાંસ્ત્રિયા વ્યવાયપ્રતિઘાતં રત્યવસાનવિનાશં કરોતિ તદાઽઽસેક્યો નામ નપુંસકો ભવતિ | સ સ્વમન્યભવં વા શુક્રં મુખે આસિચ્યાસ્વાદનાદ્ ધ્વજસ્ય મેઢ્રસ્યોચ્છ્રાયં લભતે | યદિ વાલ્પબીજત્વાદિયુક્તા સ્ત્રી પુંસો વ્યવાયપ્રતિઘાતં કરોતિ તદાઽપ્યાઽઽસેક્યો ભવતિ || ૩૯ ||

Adhikarana vakradhvajAkhyanapuMsakotpattikAraNam (40) · Śloka 40

યદા પુનરુભાવપિ ભવતઃ સ્ત્રીપુંસૌ તદ્વિધૌ તદા વક્રધ્વજો ભવતિ| તસ્ય નૈવ ધ્વજઃ સ્તભ્યતે||૪૦||

યદા તૂભાવપિ સ્ત્રીપુંસાવલ્પબીજત્વાદિયુક્તૌ ભવતઃ પરસ્પરઞ્ચ વ્યવાયપ્રતિઘાતં કુરુતસ્તદા વક્રધ્વજો નામ નપુંસકો ભવતિ | યો વક્રેણૈવ ધ્વજેન વર્તતે ન ત્વસ્ય મેહનં સ્તભ્યતે ઇતિ || ૪૦ ||

Adhikarana saugandhikAkhyanapuMsakotpattikAraNam (41) · Śloka 41

યદા પૂતિયોન્યાઃ સ્ત્રિયા ગર્ભો ભવતિ, તદા સૌગન્ધિકાખ્યં સ યોનિધ્વજગન્ધેન બલં લભતે||૪૧||

યદા પૂતિયોન્યભિધાનયોનિવ્યાપત્સંયુક્તાયાઃ સ્ત્રિયા ગર્ભો ભવતિ, તદા સ ગર્ભઃ સૌગન્ધિકાખ્યો નપુંસકો ભવતિ | સ સ્વલબ્ધેન ધ્વજગન્ધેન યોનિગન્ધેન વા સ્ત્રીગમને બલં લભતે || ૪૧ ||

Adhikarana IrShyAratisaMj~jakanapuMsakotpattikAraNam (42) · Śloka 42

યદા ત્વીર્ષ્યાભિભૂતૌ મન્દહર્ષૌ સંસૃજ્યેતે તદેર્ષ્યા રતિસંજ્ઞમ્| તસ્ય પરં મિથુનીભૂતં દૃષ્ટ્વા મૈથુનપ્રવૃત્તિર્ભવતિ||૪૨||

યદા પુનર્દ્વાવપિ સ્ત્રીપુંસૌ પરસ્પરમીર્ષ્યયા બલવત્યાભિભૂતૌ સંસૃજ્યેતે તદેર્ષ્યારતિર્નામ્ના નપુંસકો ભવતિ | સ પરસ્ય મૈથુનં દૃષ્ટ્વા તદીર્ષ્યા મૈથુને પ્રવૃત્તિં લભતે || ૪૨ ||

Adhikarana vAtaShaNDakAkhyanapuMsakotpattikAraNam (43) · Śloka 43

યદા પુરુષસ્ય ગર્ભસ્ય વાય્વાગ્નિદોષાદ્ વૃષણનાશસ્તદા વાતષણ્ડકાખ્યં ભવતિ| એતાઃ કર્મવૈચિત્ર્યાદષ્ટૌ ષણ્ડયોનયોઽસઙ્કીર્ણાઃ કથિતાઃ||૪૩||

યદા ગર્ભસ્ય સમ્ભવકાલે વાયુના ઊષ્મણા ચ વૃષણનાશઃ ક્રિયતે તદા વાતષણ્ડકાખ્યં નપુંસકં ભવતિ | વાતેન ષણ્ડકો વાતષણ્ડકઃ | એતા અષ્ટૌ ષણ્ડાનાં યોનયોઽસઙ્કીર્ણાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ ષણ્ડભૂતા ઇત્યર્થઃ | આસાં ચ શુક્રાણાં કર્મણાં પૂર્વજન્મકૃતા તાં વૈચિત્ર્યાત્ સમ્ભવ ઇતિ || ૪૩ ||

Adhikarana strIbIjadoShAMshAdi strIgarbhAvayave vikRuti~jjanayet (44) · Śloka 44

યદા તુ સ્ત્રિયાઃ શોણિતગર્ભાશયૌ દોષાઃ કિઞ્ચિત્ પ્રદૂષયન્તિ તદા યો ગર્ભો ભવતિ, તસ્ય ગર્ભસ્ય યસ્ય યસ્ય માતૃજસ્યાવયવસ્ય બીજે બીજાંશે વા દોષઃ પ્રકોપમાપદ્યતે તં તમવયવં વિકૃતિરાવિશતિ||૪૪||

અનન્તરં સ્ત્રીપુરુષગર્ભાવસ્થાયાં બીજદોષાદ્યે વિશેષા ભવન્તિ તે યદા ત્વિત્યાદિનોચ્યન્તે | યદા તુ સ્ત્રિયા માતુઃ શોણિતં બીજોપયોગિ ગર્ભાશયં વા દોષા વાતાદયઃ સ્વકારણૈર્દુષ્ટા દૂષયન્તિ તદા તે સાકલ્યેન વા દૂષયન્તિ અંશેન વા | યદા તુ સાકલ્યેન દૂષયન્તિ તદા ગર્ભસ્ય સમ્ભવ એવ ન ભવતિ | યદા પુનઃ કિઞ્ચિદ્દૂષયન્તિ તદા શોણિતકારણસ્ય સ્ત્રીગર્ભસ્ય વિશિષ્ટેષ્વવયવેષુ ગર્ભાશયાદિષુ યે કારણબીજભૂતા બીજાંશાસ્તેષામંશાનાં કદાચિત્ સાકલ્યેન દૂષણં કુર્વન્તિ ભાગેન વા | તેનોભયરૂપેણ બીજાંશદૂષણેન સ્ત્રીગર્ભસ્ય વિકૃતિરુત્પદ્યતે | એવમુક્તમનેન | યથા શોણિતગર્ભાશયયોર્દુષ્ટયોઃ સ્ત્રીગર્ભસ્ય યો માતૃજોઽવયવઃ શોણિતકારણો ગર્ભાશયરક્તાદિસ્તસ્યાવયવસ્ય યો બીજાંશો માતૃશોણિતભાગસ્તસ્ય યસ્મિન્ યસ્મિન્નંશે વા દોષો વાતાદિઃ પ્રકોપમાપદ્યતે તં તં શોણિતકારણમવયવં ગર્ભાશયાદ્યં દૂષણાનુરૂપેણ વિકૃતિર્ભવિષ્યદ્ગર્ભગ્રહણ આવિશતિ | એતદેવ યદા હીત્યાદિના વિભાગેન દર્શયતિ || ૪૪ ||

Adhikarana strIgarbhe vandhyotpattiH (45) · Śloka 45

યદા હ્યસ્યાઃ શોણિતાખ્યે બીજે ગર્ભાશયસ્થે નિર્વર્તકં બીજં પ્રદુષ્યતિ તદા વન્ધ્યાં જનયતિ||૪૫||

સ્ત્રીગર્ભે ગર્ભાશયે નિર્વર્તકે સ્ત્રિયાઃ શોણિતાખ્યે બીજભાગે સાકલ્યેન દુષ્ટે વન્ધ્યા સ્ત્રી જાયતે || ૪૫ ||

Adhikarana garbhAshayasthastrIbIje ki~jcitpraduShTe pUtiprajotpattiH (46) · Śloka 46

યદા તસ્યાવયવસ્તદા પૂતિપ્રજામ્| તસ્યા જાતં જાતં મ્રિયતે||૪૬||

યદા ત્વસાકલ્યેન તદા પૂતિપ્રજા જાયતે | તસ્યા જાતં જાતં મ્રિયતે | લિઙ્ગવિશેષેણ નપુંસકમ્ | પૂતિઃ ક્લિન્ના ક્ષીણાપ્રજા યસ્યાઃ સા તથોક્તા || ૪૬ ||

Adhikarana strIvyApadutpattikAraNam (47) · Śloka 47

યદા પુનઃ સોઽવયવઃ સ્ત્રીકરાણાં ચ શરીરસંશ્રયાણામધોગુરુત્વાદીનાં નિર્વર્તકા યે બીજાંશાસ્તેષામેકદેશઃ| તદા સ્ત્ર્યાકૃતિપ્રાયામસ્ત્રિયં વાર્તાં નામ જનયતિ| તાં સ્ત્રીવ્યાપદમાચક્ષતે||૪૭||

યદા પુનઃ સોઽવયવ અનન્તરોક્તબીજભાગાવયવઃ પૂર્વોક્તાનાં ચાધોગુરુત્વાદીનાં ભાવાનાં યે નિર્વર્તકાભાવાસ્તેષાં ય એકદેશસ્તદુષ્ટ્યા માતા વાર્તા નામ સ્ત્રિયં જનયતિ | યા સ્ત્ર્યાકૃતિબાહુલ્યાત્ સ્ત્રી, સ્ત્રીકાર્ય્યાકરણાચ્ચાસ્ત્રી | તસ્યાશ્ચ સ્ત્રીવ્યાપદિતિ નામ || ૪૭ ||

Adhikarana shukrAkhyabIjadoShAMshena puruShavandhyAdInAM sambhavaH (48) · Śloka 48

એવમેવ પુંસો યદા શુક્રાખ્યે બીજે બીજં પ્રદુષ્યતીત્યાદિ યોજયેદ્વન્ધ્યં પૂતિપ્રજં તથા પુરુષાકૃતિપ્રાયમપુરુષં તૃણમુખિનં નામ જનયતીત્યેન માતૃજાનાં પિતૃજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિર્વ્યાખ્યાતા||૪૮||

એવમેવ યથા સ્ત્રિયાઃ શોણિતાખ્યે બીજે ગર્ભાશયસ્ય નિર્વર્તકં બીજમિત્યુક્તં તથૈવ ચ પુંસઃ શુક્રાશયનિર્વર્તકં પ્રદુષ્યતીત્યાદિ યોજ્યમ્ | તેન વન્ધ્યાવદ્વન્ધ્યો યો ગર્ભસ્તં જનયતિ | પૂતિપ્રજાવત્ પૂતિપ્રજો યસ્માજ્જાતંજાતં પ્રિયતે | વાર્તાવત્તૃણમુખી | યઃ પુરુષાકૃતિપ્રાયત્વાત્ પુરુષકાર્યાકરણાચ્ચાપુરુષ ઇતિ | એતેન માતૃપિતૃજાઽવયવદોષા વ્યાખ્યાતાઃ || ૪૮ ||

Adhikarana sasattvAdInAM duShTyA garbhasya vikArasambhavAdiphalam (49) · Śloka 49

અનેન સાત્મ્યજાનાં રસજાનાં સત્ત્વજાનાં ચાવયવાનાં વિકૃતિર્વ્યાખ્યાતા ભવતિ| યસ્ય-યસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય બીજે બીજાંશે વા ઉપતપ્તિર્ભવતિ તસ્ય-તસ્યાઙ્ગાવયવસ્ય વિકૃતિરુપજાયતે| નોપજાયતેઽનુતાપાત્||૪૯||

અનેન સાત્મ્યરસસત્ત્વજાનામવયવાનાં દોષવિકૃતિર્વ્યખ્યાતા ભવતિ | કારણસામાન્યાત્ સાત્મ્યજાનામાયુરારોગ્યાદીનામઙ્ગવિભાગે વક્ષ્યમાણાનાં રસજાનાઞ્ચ કૃત્સ્નદેહસમ્ભવાદીનામ્ | સત્ત્વજાનાં શૌચાદીનામદ્રવ્યાણામુપચર્ય્યતે | તેનૈતદુક્તમ્ ભવતિ-- રસસ્ય નાનાવિધયા દુષ્ટ્યા તત્કાર્ય્યાણામપિ ગર્ભે તદનુગુણૈવ વિકૃતિર્ભવતિ | એવં સાત્મ્યાસાત્મ્યયોરપિ વાચ્યમ્ | અપિ ચ બીજભાગોપતાપાદ્ ગર્ભાવયવાનાં વિકૃતિર્ભવતિ | એતદાહ- યસ્ય યસ્યેત્યાદિ | સુબોધમ્ || ૪૯ ||

Adhikarana garbhiNyA satataM vAtalAnAM sevayA jAyamAnAH doShAH (50) · Śloka 50

યદા ચ લબ્ધગર્ભાઽન્વક્ષમેવ વાતલાન્યાસેવતે તદાઽસ્યા વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શરીરમનુસર્પન્ ગર્ભાશયેઽવતિષ્ઠમાનો ગર્ભસ્ય જડ-બધિર-મૂક-મિન્મિણ-ગદ્ગદ્-ખઞ્જ-કુબ્જ-વામન-હીનાઙ્ગાધિકાઙ્ગત્વાન્યન્યં વા વાતવિકારં કરોતિ||૫૦||

લબ્ધગર્ભા વાઽન્વક્ષં નિરન્તરં યદા વાતલાન્યાઽઽસેવતે તદાઽસ્યા વાયુઃ પ્રકુપિતઃ શરીરોપસર્પણેન ગર્ભાશયાનુપ્રપ્તો ગર્ભસ્ય જડબધિરત્વાદીનન્યાંશ્ચ યથા હેતુવાતવિકારાન્ કરોત્યેવં પિત્તલાન્યાસેવમાનાયા પિત્તં ખલત્યાદીનિ શ્લેષ્મા કુષ્ઠાદીનિ | ત્રિવર્ગસન્નિપાતો મિશ્રાનનન્તરોક્તાન્ વાતપિત્તકફજાન્ | જડઃ સ્તોકશ્રુતિઃ બધિરોઽશ્રુતિઃ | મૂકો વાગ્રહિતઃ | મિન્મિણોઽનુનાસિકભાષી | ગદ્ગદો ઘર્ઘરસ્વરઃ | ખઞ્જઃ એકપાત્ | તથા હીનાઙ્ગોઽધિકાઙ્ગો વા || ૫૦ ||

Adhikarana garbhiNyA satataM pittalAnAM sevayA jAyamAnAH doShAH (51) · Śloka 51

તથા વાયુવત્ પિત્તમપિ ખલિત-પલિત-શ્મશ્રુ-હીનતા-ત્વઙ્-નખ-કેશ-પૈઙ્ગલ્યાદીનિ||૫૧||

ખલિતનિર્લોમશિરસ્ત્વમ્ | પલિતં શ્વેતલોમત્વમ્ | શ્મશ્રુહીનતા નિઃશ્મશ્રુત્વમ્ | ત્વગાદીનાં પૈઙ્ગલ્યેન સમ્બન્ધઃ | આદિગ્રહણેન પિત્તવિકારાણાં સમ્બન્ધઃ || ૫૧ ||

Adhikarana garbhiNyAH sarvadA shleShmalAnAM sevayA jAyamAnA doShAH (52) · Śloka 52

શ્લેષ્મા તુ કુષ્ઠકિલાસસદન્તત્ત્વાદીનિ| ત્રિવર્ગો મિશ્રાન્ વિકારાન્||૫૨||

સદન્તત્વં ગર્ભ એવ દન્તજન્મ | આદિગ્રહણેન શ્લેષ્મવિકારાણાં ગ્રહણમ્ || ૫૨ ||

Adhikarana jAtyandhAdInAM samuptattau kAraNam (53) · Śloka 53

અપિ ચ-- દૃષ્ટિભાગમપ્રતિપન્નં તેજો જાત્યન્ધત્વમ્| તદેવ વાતાનુગતં વિકૃતરૂક્ષારુણાક્ષમ્| પિત્તાનુગતં પિઙ્ગાક્ષમ્| શ્લેષ્માનુગતં શુક્લાક્ષમ્| રક્તાનુગતં રક્તાક્ષમ્ ઇતિ||૫૩||

અપિ ચેતિ વિકૃતિપ્રસઙ્ગસમુચ્ચયે | ગર્ભસ્ય દૃષ્ટિભાગં યદિ તેજો ન પ્રતિપદ્યતે દૃષ્ટાદૃષ્ટાત્ કારણાત્તદા જાત્યન્ધો જાતયે | તદેવ તેજો વાતાનુગતં દૃષ્ટિભાગં પ્રતિપન્નં વિકૃતરૂક્ષારુણાક્ષં જનયતિ | પિત્તાદૌ તેજોઽનુવર્તતે | અન્યત્ સુબોધમ્ || ૫૩ ||

Adhikarana garbhiNyAH garbhopaghAtakarebhyo rakShaNIyatvam (54) · Śloka 54

ગર્ભસમાનયોગક્ષેમા હિ ગર્ભિણી ભવતિ| તસ્માદ્વિશેષતસ્તાં પ્રિયહિતાભ્યાં ગર્ભોપઘાતકરેભ્યો રક્ષેત્||૫૪||

પ્રસ્તુતસ્ય ગર્ભસ્ય વિકૃતિર્યથા ન ભવતિ તથોચ્યતે | ગર્ભસમાનયોગક્ષેમા હિ યતો ગર્ભિણી ભવતિ તતસ્તાં પ્રિયહિતૈઃ કરણભૂતૈર્વક્ષ્યમાણેભ્યો ગર્ભવિઘાતકરેભ્યો ભાવેભ્યો રક્ષેત્ || ૫૪ ||

Adhikarana garbhiNyA balakShayakAraNAni (55) · Śloka 55

યથા-યથા ચ ગર્ભો વૃદ્ધિમાપ્નોતિ તથા-તથા ભારાહારાનાદાનાદાહારરસાપહારાચ્ચ સ્ત્રિયા બલક્ષયઃ||૫૫||

યથાક્રમં ચ ગર્ભિણ્યા ગર્ભભારેણાઽઽહારાનાદાનાત્ ગર્ભેણ ચાહારરસાપહારાદ્ બલક્ષયો ભવત્યયો બલં પાલયેદિતિ તાત્પર્ય્યાર્થઃ | અન્યત્ સુબોધમ્ || ૫૫ ||

Adhikarana garbhopaghAtakarA bhAvAH (56) · Śloka 56

તત્રેમે ગર્ભોપઘાતકરાઃ| તદ્યથા-- વ્યવાયવ્યાયામકર્શનાભિઘાતાતિમાત્રસંક્ષોભિયાનયાનરાત્રિજાગરણદિવાસ્વપ્નવેગવિધારણાજીર્ણાતપાગ્નિક્રોધશોકભયોત્રાસોપ્રવાસોત્કટકવિષમકઠિનાસનશ્વભ્રકૂપપાતાપ્રિયાવલોકનશ્રવણાદયઃ| સમાસતઃ સર્વમતિગુરૂષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષમન્નપાનં દારુણાશ્ચ ચેષ્ટાઃ||૫૬||

યાનશબ્દેન વાહનાભિધેયેન સહ સંક્ષોભિશબ્દસ્ય સમાસં કૃત્વા તેન સહ ક્રિયાવચનસ્ય યાનશબ્દસ્ય સમાસઃ | આસનશબ્દ ઉત્કટકાદિભિઃ પ્રપાતશબ્દઃ શ્વભ્રકૂપાભ્યામ્ | અપ્રિયશબ્દોઽવલોકનશ્રવણાભ્યામ્ | આદિશબ્દેન સર્વેષાં મિથ્યાયોગાદીનાં ગ્રહણમ્ | સમાસતઃ સંક્ષેપેણોચ્યતે | અતિગુરુતીક્ષ્ણત્વાદિયુક્તમન્નપાનં દારુણાશ્ચ દુઃખાશ્ચેષ્ટા ગર્ભોપઘાતકરાઃ || ૫૬ ||

Adhikarana garbhiNIniyamAH tadvighAte~atyAhita~jca (57) · Śloka 57

તથા-- દેવતારક્ષોઽનુપચયપરિરક્ષણાર્થં ન રક્તાનિ વાસાંસિ ધારયેન્ન યાનમધિરોહેન્ન મદ્યમાસમશ્નીયાત્| યચ્ચાન્યદપિ વૃદ્ધસ્ત્રિયો બ્રૂયુઃ| પ્રતતોત્તાનશયિન્યાઃ પુનર્ગર્ભસ્ય નાભ્યાશ્રયા નાડી કણ્ઠમનુવેષ્ટ્ય વ્યાપત્તિં કરોતિ| વિવૃતશયા નક્તચારિણી ચોન્મત્તં જનયતિ| કલહશીલાપસ્મરિણમ્| વ્યવાયશીલાદુર્વપુષમહ્નીકં સ્ત્રૈણં વા| શોકનિત્યા ભીરુમપચિતમલ્પાયુષં વા| અભિધ્યયિની પરોપતાપિનમીર્ષ્યાલું સ્ત્રૈણં વા| સ્તેના ત્વાયાસબહુલમભિદ્રોહિણમકર્મશીલં વા| અમર્ષણા ચણ્ડમૌપધિકં વા| સ્વપ્નશીલા નિદ્રાલુમબુધમલ્પાગ્નિં વા| મદ્યનિત્યા તૃષ્ણાલુમલ્પસ્મૃતિમનવસ્થિતં વા| ગોધામાંસનિત્યાશ્મરિણં શનૈર્મેહિનં વા| વરાહમાંસનિત્યા રક્તાક્ષં ક્રથનમતિપરુષરોમાણં વા| મત્સ્યમાંસનિત્યા ચિરનિમેષં સ્તબ્ધાક્ષં વા| મધુરનિત્યા પ્રમેહિણં મૂકમતિસ્થૂલં વા| અમ્લનિત્યા રક્તપિત્તિનં ત્વગક્ષિરોગિણં વા| લવણનિત્યા શીઘ્રવલીપલિતં ખલિતકં વા| તિક્તનિત્યા શોષિણમબલમપચિતં વા| કટુકનિત્યા દુર્બલમલ્પશુક્રમનપત્યં વા| કષાયનિત્યા શ્યામમાનાહિનમુદાવર્તિનં વા| યચ્ચ યસ્ય વ્યાધેર્નિદાનં તત્તદાઽઽસેવમાનાન્તર્વત્ની સ્ત્રી તદ્વિકારબહુલમપત્યં જનયતિ| એતેન પિતૃજા અપિ શુક્રદોષા વ્યાખ્યાતાઃ||૫૭||

તથા ગર્ભોપઘાતરક્ષણાર્થઞ્ચ દેવતાદ્યનુપઘાતાય ચ લોહિતવાસોધારણાદીન્ન કુર્ય્યાત્ | સુબોધમ્ | વિવૃતાનના યા શેતે સા તથોક્તા | નક્તં યા બહિઃ પરિભ્રમતિ સા તથા | દુર્વપુષમલસપ્રાયમ્ | સ્ત્રૈણં સ્ત્રીપ્રિયમ્ | ભીરું ભયશીલમ્ | અપચિતં સ્વલ્પભોગશરીરમ્ | અભિધ્યાયિની નાનાચિન્તાશીલા | સ્તેના ચૌર્ય્યપરા | ઔપધિકઃ કપટજીવી | તૃષ્ણાલુઃ પિપાસાસ્વભાવઃ | અનવસ્થિતો વ્યાક્ષિપ્તચિત્તઃ | ક્રથનો યઃ સુપ્તો નાસયા શબ્દં કરોતિ | રક્તપિત્તી યસ્ય પ્રાયેણ રક્તપિત્તમુત્પદ્યતે | સુબોધમ્ | યદ્વિકારકારણાનિ ગર્ભિણ્યાઽઽસેવતે સા તદ્વિકારમૈવાપત્યં પ્રસૂતે | યાવન્માતૃદોષાદ્ગર્ભવિકૃતિસ્તાવત્ પિતૃદોષાચ્છુક્રદોષાદ્ગર્ભવિકૃતિઃ તાવત્ પિતૃદોષાત્ શુક્રદોષાદ્ ગર્ભવિકૃતિરિત્યપિ વ્યાખ્યાતં કારણસામાન્યાત્ || ૫૭ ||

Adhikarana garbhiNIvikAre upakramavisheShaH (58) · Śloka 58

તસ્માત્ પ્રજાસમ્પદમિચ્છન્તૌ સાધ્વાત્માનમુપાચરેતામ્| વિશેષેણ નારી| વ્યાધીંશ્ચાસ્યા મૃદુમધુરશિશિરસુખૈરૌષધાહારવિહારૈરુપાચરેત્| ન ચાસ્યા વમનાદીનિ પ્રયોજયેત્| ન રક્તાવસેચનમ્| કેવલં ત્વષ્ટમમાસમુપાદાયાસ્થાપનમનુવાસનં વા| વમનાદિસાધ્યેષુ પુનર્વિકારેષુ મૃદુભિસ્તદર્થકારિભિર્વોપક્રમેત્ પૂર્ણમિવ તૈલપાત્રમસંક્ષોભયદ્ગર્ભિણીમુપાચરેદિતિ||૫૮||

ઉપસંહરન્નાહ-- તસ્માદિત્યાદિ | પ્રજાસમ્પદમિચ્છન્તૌ માતાપિતરૌ સાધુ કૃત્વા આત્માનમુપાચરેતામ્ | નારી તુ વિશેષતઃ સાધ્વાત્માનમુપાચરેત્ | ગર્ભસ્ય હિ તત્ર યસ્માત્ સમ્બન્ધઃ | તસ્માચ્ચ નાર્ય્યા ગર્ભિણ્યા મૃદાદિગુણૈરાહારાદિભિર્વ્યાધીનુપાચરેત્ | વમનાદીનિ કર્માણ્યસ્યા વ્યાધિવશાત્ પ્રસક્તાન્યપિ ન પ્રયોજયેત્ | કેવલમષ્ટમમાસપ્રથમદિવસાદારભ્યાપ્રસવાદ્દોષાદ્યપેક્ષયા આસ્થાપનમનુવાસનં વા પ્રયોજયેત્ | વમનાદિસાધ્યેષુ ગર્ભિણ્યા વિકારેષુ કુષ્ઠાદિષુ મૃદુભિર્વમનાદિભિર્ગર્ભિણીમુપક્રમેત | વમનાદીનિ કર્મણ્યસ્યા વ્યાધિવશાત્ પ્રસક્તાન્યપિ ન પ્રયોજયેત્ | કેવલમષ્ટમમાસપ્રથમદિવસાદારભ્યાપ્રસવાદ્દોષાદ્યપેક્ષયા આસ્થાપનમનુવાસનં વા પ્રયોજયેત્ | વમનાદિસાધ્યેષુ ગર્ભિણ્યા વિકારેષુ કુષ્ઠાદિષુ મૃદુભિર્વમનાદિભિર્ગર્ભિણીમુપક્રમેત | છર્દ્યતીસારાદિષુ તદર્થકારિભિઃ | વ્યાધેઃ સ્વરૂપં કુર્વન્ વ્યાધ્યુપશમમર્થં યત્ કરોતિ તત્ તદર્થકારિ | યથા પર્ણં તૈલેન પાત્રં ચલનાદિક્રિયાસ્વસંક્ષોભયંસ્તદધ્યુપચારાસ્તદ્વદ્ગર્ભિણીમપિ ભિષગ્ વ્યાધિષૂત્પન્નેષુ અસંક્ષોભયન્નુપચરેદિતિ || ૫૮ || ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ |

Adhikarana garbhiNyAH Atyayike vikAre visheShavidhiH (59) · Śloka 59

ભવન્તિ ચાત્ર-- ઇત્યનાત્યયિકે વ્યાધૌ વિધિરાત્યયિકે પુનઃ| તીક્ષ્ણૈરપિ ક્રિયાયોગૈઃ સ્ત્રિયં યત્નેન પાલયેત્||૫૯||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ | ઇત્યનન્તરોક્તવિધિરનાત્યયિકે સ્વલ્પે વ્યાધાવુક્તઃ | આત્યયિકે પુનઃ શીઘ્રં મહાદોષકારિણિ વ્યાધૌ તીક્ષ્ણૈરપિ નાનાવિધૈર્યથાયોગં ક્રિયાયોગૈઃ સ્ત્રિયં યત્નેન પાલયેત્ | ગર્ભનિરપેક્ષમેવેત્યર્થઃ || ૫૯ ||

Adhikarana garbhiNIM yatnena pAlayet (60) · Śloka 60

સ્ત્રી હિ મૂલમપત્યાનાં સ્ત્રી હિ રક્ષતિ રક્ષિતા| સર્વાશ્રમાણાં પ્રથમં ગૃહસ્થત્વમનિન્દિતમ્||૬૦||

યસ્માદપત્યાનાં મૂલકારણં સ્ત્રી તસ્માત્ પાલયેત્ | અતશ્ચ તાં યત્નેન પાલયેદ્યતઃ સા રક્ષિતા સતી પુંસો ગૃહસ્થત્વં ગૃહિત્વં રક્ષતિ | કિમ્ભૂતમિત્યાહ-- સર્વાશ્રમાણામિત્યાદિ | સર્વેષાં બ્રહ્મચર્ય્યાદીનામાશ્રમાણાં પ્રથમં પ્રધાનમ્ || ૬૦ ||

Adhikarana garbhasyArodane hetuH (61-62) · Śloka 62

જરાયુણા મુખે છન્ને કણ્ઠે ચ કફવેષ્ટિતે| વાયોર્માર્ગનિરોધાચ્ચ ન ગર્ભસ્થઃ પ્રરોદિતિ||૬૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભાવક્રાન્તિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૬૨||

જરાયુણા ઇત્યાદિના પ્રતિરૂપયોગવિપ્રતિપન્નવાદિનિગ્રહમાત્રયા ગર્ભસ્યારોદને કારણમુપસંહૃત્યાધ્યાયમાચાર્ય્યઃ કથયતિ | ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ