Adhikarana atha garbhAvakrAntirnAma dvitIyo~adhyAyaH atha garbhAvakrAntirnAma dvitIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka
pūrvasminnadhyāyē putrakāmamadhikr̥tyōktaṁ, samprati tu yasyēva putrasya niṣēkāt prabhr̥ti yōgakṣēmau yathā-yathā sambhavataḥ yathā ca mātari tiṣṭhati yathā ca na vyāpadyatē, avyāpannaṁ ca yathā sukhaṁ sūta iti pradarśanārthamadhyāyārambhaḥ|
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō garbhāvakrāntiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēdayādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेदयादयो महर्षयः||१||
athāta ityādi| atra garbhaśabdēna manassaṁygāccētanēnātmanādhiṣṭhitānāṁ mahābhūtānāṁ vikāraviśēṣa ucyatē| tasyāvakramaṇaṁ prāptiḥ svarūpalābhō yasminnadhyāyē nirṇīyatē sō'pyupacārāttacchēbdēnōcyatē|
Adhikarana garbhAvakrAntiprakAraH (2) · Śloka 2
gatē purāṇē rajasi navē'vasthitē śuddhē garbhasyāśayē mārgē ca bījātmanā śukramavikr̥tamavikr̥tēna vāyunā prēritamanyaiśca mahābhūtairanugatamārttavēnābhimūrcchitamanvakṣamēva rāgādiklēśavaśānuvartinā svakarmacōditēna manōjavēna jīvēnābhisaṁsr̥ṣṭaṁ garbhāśayamupayāti||2||
View original
गते पुराणे रजसि नवेऽवस्थिते शुद्धे गर्भस्याशये मार्गे च बीजात्मना शुक्रमविकृतमविकृतेन वायुना प्रेरितमन्यैश्च महाभूतैरनुगतमार्त्तवेनाभिमूर्च्छितमन्वक्षमेव रागादिक्लेशवशानुवर्तिना स्वकर्मचोदितेन मनोजवेन जीवेनाभिसंसृष्टं गर्भाशयमुपयाति||२||
sā ca garbhasyāvakrāntiḥ gatē purāṇa ityādinā prastūyatē| purāṇē'tītē karmataḥ sañcitē rajasi duṣṭaraktē gatē vāyunā strīdēhādbahiḥ prēritē r̥tōrādyadinatrayaṁ paścānnavē sāmpratikamāsabhavē'vasthitē ārttavasaṁjñē labdhapratiṣṭhē sati śuddhē ca garbhasyāśayē dōṣānupahatē mārgē ca śuddhē yēnānupahataṁ śukraṁ kṣētraṁ prāpnōti| śuddha rati rajasā sambadhyatē| garbhāśayamārgābhyāṁ ca| śuddhiśca svābhāvikyaupādhikī ca| aupādhikī dravyasaṁskārakr̥tā| bījātmanā garbhakāraṇamahābhūtasvabhāvēna aṅgādaṅgāt prēritamanyaiśca sūkṣmasvarūpairmanaḥ sahacāribhistanmātrākhyairmahābhūtairanugataṁ strīkṣētraprāptyā karmavaśādārttavēna miśrībhūtamanvakṣaṁ miśrībhāvāhīnakālamēva rāgādīnāṁ vaśē yō'nuvarttatē tathāvidhēna manōjavēna jīvēnābhisaṁsr̥ṣṭaṁ prāptasaṁyōgaṁ gārbhāśayaṁ śukramupayāti| rāgadvēṣāvidyāsmitābhinivēśāḥ klēśāḥ| ētē pañca mithyājñānāni| na pramāṇaṁ na cāpramāṇaṁ viparyayamātramiti kr̥tvā avidyā mūlaṁ klēśānāṁ śēṣāṇām| sukhānuśāyī rāgaḥ| tatprabhēda ēva dvēṣaḥ krōdhaḥ| asmitā'bhinivēśau mōhaśabdēnōktau| tatra avidyā yā anityē pr̥thivyādau nityabuddhiḥ| bījagarbhavāsādinā aśucau strīśarīrādau śucibuddhiḥ| duḥkhē ca pariṇāmatāpādibhirūpabhōgasukhē sukhabuddhiḥ| anātmani ca bāhyōpakaraṇabhāvēṣu śarīrē cātmabuddhiriti| ātmanō buddhēścābhēdagraha asmitā| anubhūtasukhasya tatsmr̥tyā tatkāraṇaprāptau gr̥ddhī rāgaḥ| anubhūtaduḥkhasya tadgrathanēṣu tātkālikī jighāṁsā dvēṣa iti klēśāḥ| avidyā cā''nādiḥ| ēṣāṁ klēśānāṁ vaśamanuvartatē yō jīva ātmā sa tathōktaḥ śubhā'śubhāni karmāṇi tāni cā''tmanaḥ| klēśamūlatvāt karmaṇām| amūni ca karmāṇi pacyamānāni vipākēna sukhāsukhalakṣaṇēna punaravidyāmēva puṣṇanti, atō'vicchinnēna pravāhēṇa karmaphalānurūpēṣu yōnyantarēṣvātmanō manaḥprabhr̥tibhiḥ saṁyōgānnityasyāpi janmaśabdēnōcyatē| manōjavēnētyātmanō niṣkriyatvānmanasā yuktasya kriyāvattvamiva darśayati| ēvambhūtaṁ śukraṁ garbhāśayamupayāti|| 2||
Adhikarana kAryANA~gkAraNAnuvidhAyitvam (3) · Śloka 3
kāryāṇāṁ kāraṇānuvidhāyitvāt tatsvabhāvatāṁ pratipadyatē||3||
View original
कार्याणां कारणानुविधायित्वात् तत्स्वभावतां प्रतिपद्यते||३||
tacca śukraṁ kāryyāṇāṁ kāraṇānuvidhāyitvāddhētōstatsvabhāvatāṁ kāraṇasādr̥śyaṁ pratipadyatē| kāryaṁ hi kāraṇasya svarūpānugacchati| tathā ca tilēbhyastilā ēva jāyantē na māṣāḥ| kāraṇaṁ ca yad garbhasya mātr̥pitr̥mahābhūtadēśakālagarbhāśayamātrāhāravihārādikam| tasya kāraṇasya svarūpānugamanād garbhasya tadākr̥tyādimataśca sambhavaḥ| ata ēva kāraṇavaśādākr̥tyādivailakṣaṇyam|| 3||
Adhikarana bhinnali~ggagarbhasambhave hetuH (4) · Śloka 4
tata ēva ca śukrasya bāhulyāt pumān ārttavasya bāhulyāt strī, tayōḥ sāmyē napuṁsakam||4||
View original
तत एव च शुक्रस्य बाहुल्यात् पुमान् आर्त्तवस्य बाहुल्यात् स्त्री, तयोः साम्ये नपुंसकम्||४||
ata ēva ca kāraṇānuvidhāyitvādēva puṁskāraṇasya śukrasya bāhulyāt pumān jāyatē, raktasya tu yōṣit | kāraṇayōḥ sāmyē napuṁsakamiti || 4 ||
Adhikarana bahvapatyatAkAraNam (5) · Śloka 5
śukrārttavē'nilēna khaṇḍaśō bhinnē yathāvibhāgamapatyānāmutpattiḥ||5||
View original
शुक्रार्त्तवेऽनिलेन खण्डशो भिन्ने यथाविभागमपत्यानामुत्पत्तिः||५||
miśrībhūtaśca śukrārttavaṁ svaviśiṣṭahētukō'nilō yadā khaṇḍaśaḥ karōti, tadā bahūnāmapyapatyānāṁ sambhavaḥ || 5 ||
Adhikarana viyoni-vikRutAkArApatyakAraNam (6) · Śloka 6
vikr̥tē viyōnyākr̥tīnāñca||6||
View original
विकृते वियोन्याकृतीनाञ्च||६||
yadā tvanilō vā'nyō vā dōṣaḥ śukrārttavaṁ kēnacit prakārēṇa vikarōti, tadā vikr̥tayōnīnāṁ vikr̥tākr̥tīnāñca garbhāṇāṁ sambhavaḥ | vikr̥tayōnayō yē yōṣitaḥ puṁsā saṁsr̥ṣṭāyāḥ mr̥gamēṣamārjārādayō jāyantē'tō vikr̥tākr̥tayaḥ kāṇapaṅgvādayaḥ || 6 ||
Adhikarana sadyogRuhItagarbhAyA lakShaNAni (7) · Śloka 7
atha nāryyāḥ sadyōgr̥hītagarbhāyāśca liṅgaṁ yōnyā bījagrahaṇaṁ tr̥ptirgarimā sphuraṇaṁ śukrārttavayōranubandhaśca tathā praharṣō hr̥llāsastandrā'ṅgasādaḥ prasēkō hr̥dayavyathā glāniḥ pipāsā ca||7||
View original
अथ नार्य्याः सद्योगृहीतगर्भायाश्च लिङ्गं योन्या बीजग्रहणं तृप्तिर्गरिमा स्फुरणं शुक्रार्त्तवयोरनुबन्धश्च तथा प्रहर्षो हृल्लासस्तन्द्राऽङ्गसादः प्रसेको हृदयव्यथा ग्लानिः पिपासा च||७||
athēti prastāvē | yōnyā bījagrahaṇādikaṁ sadyōgarbhāyāstatkālaprāptagarbhāyā nāryyā lakṣaṇam | yōnyā bījasya śukrasya grahaṇaṁ prasravābhāvaḥ | tr̥ptiḥ prāptagarbhāpēkṣayā ratāvanabhilāṣitā, śarīraprīṇanaṁ vā | gurutvamaṅgasya tasyaiva sphuraṇaṁ cālanam | ananubandhanam garbhavidāraṇādinā pratibandhaḥ | hr̥dutklēśayuktaḥ prasēka ēva hr̥llāsaḥ || 7 ||
Adhikarana vyaktagarbhAyA lakShaNAni (8) · Śloka 8
kramēṇa tu vyaktagarbhāyāḥ kukṣimātragauravaṁ kṣāmanētrasvaratā yōnirōmasaṁlulanaṁ nidrā jr̥mbhaṇaṁ mūrcchā chardiraruciḥ pādaśōphō'mlē'bhilāṣastēṣu tēṣu ca uccāvacēṣu bhāvēṣviti||8||
View original
क्रमेण तु व्यक्तगर्भायाः कुक्षिमात्रगौरवं क्षामनेत्रस्वरता योनिरोमसंलुलनं निद्रा जृम्भणं मूर्च्छा छर्दिररुचिः पादशोफोऽम्लेऽभिलाषस्तेषु तेषु च उच्चावचेषु भावेष्विति||८||
kālakramēṇa vyaktagarbhāyāḥ kramēṇaiva kukṣigātrādigauravādilakṣaṇam | kramēṇēti | yathā-yathā pravardhatē tathā-tathā kukṣigauravādayō bhavanti | kṣāmaśabdō nētrasvarābhyāṁ ca sambadhyatē | yōnirōmṇīñca saṁlulanaṁ calanam | yōnirōmṇāṁ vā saṁlulanaṁ vyālōlatā | tēṣu tēṣvanuktēṣvapi svakalpitēṣu nānāvidhēṣūccāvacēṣvaniyatēṣu bhāvēṣvāhāravihārādyupayōgiṣvabhilāṣa iti vyaktagarbhāyā liṅgam | vyaktaḥ sphuṭō nātisampūrṇō garbhō yasyāḥ || 8 ||
Adhikarana garbhiNyA ArttavAdarshanaM, jarAyvAdisambhavashca (9) · Śloka 9
tasyāśca rajōvāhināṁ srōtasāṁ vartmānyuparudhyantē garbhēṇa|
tasmāt tataḥ paramārttavaṁ na dr̥śyatē|
tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṁ cōpacīyamānamaparētyāhuḥ, jarāyurityanyē|
sthitē raktē rōmarājiḥ prādurbhavati||9||
View original
तस्याश्च रजोवाहिनां स्रोतसां वर्त्मान्युपरुध्यन्ते गर्भेण|
तस्मात् ततः परमार्त्तवं न दृश्यते|
ततस्तदधः प्रतिहतमपरमपरं चोपचीयमानमपरेत्याहुः, जरायुरित्यन्ये|
स्थिते रक्ते रोमराजिः प्रादुर्भवति||९||
tasyāśca vyaktagarbhāyā rajōvahāni srōtāṁsi yaiḥ srōtōbhirmalabhūtaṁ raktamr̥tukālaṁ bahirvahati tēṣāṁ vartmāni mārgāṇi mukhāni garbhēṇa naikāhādācchādyantē | tasmāt kāraṇāt tataḥ garbhasya vyaktībhāvāt paramārttavaṁ na pravarttatē | yattu kadācid dr̥śyatē tadvaikr̥tam | tadaiva cārttavamadhō gamanē garbhēṇa pratihatamāhārapariṇāmācca pratidinamupacīyamānaṁ garbhasyāśaya ēvāparā garbhaśayyā''khyā sampadyata iti kēcidāhuḥ | anyē punarācāryyāstadārttavaṁ jarāyubhāvēna pariṇamatītyāhuḥ | tasminnēva raktē sthitē kōṣṭha ētāvaruddhē striyā nābhēradhō rōmarājiḥ pradurbhavati | tēna rōmarājyāstadēva jarāyōḥ sambandhi kāraṇamuktam || 9 ||
Adhikarana kapolAdau pInatAdarshanam (10) · Śloka 10
jarāyuśēṣaṁ cōrdhvamasr̥kpratipadyatē|
tasmāt pīnakapōlapayōdharatā kr̥ṣṇauṣṭhacūcukatvañca||10||
View original
जरायुशेषं चोर्ध्वमसृक्प्रतिपद्यते|
तस्मात् पीनकपोलपयोधरता कृष्णौष्ठचूचुकत्वञ्च||१०||
taddyārttavaṁ bahu jarāyubhāvēna pratighātādūrdhvaṁ pratipannaṁ kapōlayōḥ payōdharayōśca pīnatvaṁ sthaulyaṁ karōtyōṣṭhayōścūcukayōśca stanamukhākhyayōriti | tataścōrdhvapratipannādratatādyat stanaprāptaṁ tattatsthānasthitēna ślēṣmaṇā śvētēna kr̥tōparāgaṁ stanyatāṁ yāti || 10 ||
Adhikarana stanyotpattau kAraNam (11) · Śloka 11
stanāśrayamēva ca kaphōparañjitaṁ stanyatāmupagataṁ prasūtāyāṁ punarāhārarasēnāpyāyatē||11||
View original
स्तनाश्रयमेव च कफोपरञ्जितं स्तन्यतामुपगतं प्रसूतायां पुनराहाररसेनाप्यायते||११||
yattat stanyatāṁ yātaṁ prasūtāyā āhārarasēnāpi avidagdhēna prabhāvādāpyāyatē āsaṁskārakṣayādyēna prasūtāyā bhāvi stanyaṁ niyatakālaṁ bhavati || 11 ||
Adhikarana tRutIyamAsAvadhi garbhasyopacayakramaH (12) · Śloka 12
tatra prathamē māsē kalalaṁ jāyatē|
dvitīyē ghanaḥ pēśyarbudaṁ vā|
tēbhyaḥ kramāt puṁstrīnapuṁsakāni|
tr̥tīyē pañcadhā prarōhati|
tadyathā-- sakthinī, bāhū, śiraśca|
sakthyādi prarōhaikakālamēva ca sarvamaṅgā''vayavōndriyāṇi yugapat sambhavantyanyatra janmōttarakālajēbhyō dantādibhyaḥ|
kramēṇa tu sphuṭībhavanti|
ēṣā prakr̥tiḥ|
vikr̥tiratō'nyathā||12||
View original
तत्र प्रथमे मासे कललं जायते|
द्वितीये घनः पेश्यर्बुदं वा|
तेभ्यः क्रमात् पुंस्त्रीनपुंसकानि|
तृतीये पञ्चधा प्ररोहति|
तद्यथा-- सक्थिनी, बाहू, शिरश्च|
सक्थ्यादि प्ररोहैककालमेव च सर्वमङ्गाऽऽवयवोन्द्रियाणि युगपत् सम्भवन्त्यन्यत्र जन्मोत्तरकालजेभ्यो दन्तादिभ्यः|
क्रमेण तु स्फुटीभवन्ति|
एषा प्रकृतिः|
विकृतिरतोऽन्यथा||१२||
atō'nantaraṁ garbhasyā''prasavamavasthādikaṁ pradarśyatē | tatra prathamē māsē kalalaṁ kramēṇa bhavati | kalalē gr̥hītakāṭhinyam | dvitīyē tu māsē kāṭhinyakramēṇa yadā pumān sampadyatē tadā ghanō bhavati | ghanō nātidīrghaparivr̥ttō māṁsaprāyaḥ | yadā tu strī sampadyatē tadā pēśī caturasrā bhavati | yadā tu napuṁsakaṁ tadārbudaṁ parivr̥ttaṁ bhavati | tr̥tīyē tu māsē ghanaḥ pēśī vārbudaṁ vā sāmānyēna garbhaḥ pañcadhā prarōhati | adhikaraṇavicālē ca iti 'dhā' pratyayaḥ | dvē sakthinī, dvau bāhū, śiraśca pañcamaḥ | sakthyādiprarōhasamānakālamēva sarvāṅgā''vayavānāmindriyāṇāṁ ca sambhavaḥ | aṅgaṁ śarīraṁ tasyā''vayavā aṅgāvayavāḥ | sarvē ca tē'ṅgāvayavāstathōktāḥ | ēkakālaśabdēna bāhvādisamānakālatvamucyatē | yugapacchabdēna parasparaikakālatvam | janmōttarakālabhāvināṁ rōmadantādīnāmaṅgāvayavatvēna tatkālāsambhavatrirdhāraṇam | tē hi dantādayō jātasya jāyanta iti | tāni cā''vayavēndriyāṇi daśasu māsēṣu garbhasya sphuṭībhavanti | ēṣā prakr̥tiratō'nyathā vikr̥tirjñēyā | tēnaitaduktaṁ bhavati- upaghātakādyabhāva ēṣa sambhavakramaḥ | yadā tu lakṣyēṇōpaghātakāraṇaprāptistadā tadānurūpyēṇaiva vilakṣaṇā vikr̥tiḥ | yathōktakramavaiparītyē vikr̥tirucyata ityanyathārthaḥ || 12 ||
Adhikarana garbhali~ggAnurUpaM bhAvAnAM copasthitiH (13) · Śloka 13
yathāsvaṁ ca garbhasya puṁstrīnapuṁsakānyatamaliṅgānurūpā bhāvā manasi śarīrē ca santiṣṭhantē|
vaiśēṣikaliṅgasaṅkarē tu yatō bhūyastvaṁ tatō'ntarā bhāvāḥ||13||
View original
यथास्वं च गर्भस्य पुंस्त्रीनपुंसकान्यतमलिङ्गानुरूपा भावा मनसि शरीरे च सन्तिष्ठन्ते|
वैशेषिकलिङ्गसङ्करे तु यतो भूयस्त्वं ततोऽन्तरा भावाः||१३||
nanu dvitīyē ghanaḥ pēśyarbudaṁ vā puṁstrīnapuṁsakākhyaṁ jāyata iti tatra hēturna jñāyatē | kēna hētunā sadr̥śairapi karacaraṇādibhiraṅgāvayavaiḥ stryādikr̥tō garbhasya viśēṣō bhavatītyata āha- yathāsvamityādi | yathāsvaṁ pratyātma | garbhasyānyatamaliṅgasyānurūpābhāvāḥ manasi śarīrē ca santiṣṭhantē | tēnaitaduktaṁ bhavati- garbhasya sambhavamata ēva svakarmahētukā bhīrutvādayō manasyadhōgurutvādayaśca śarīrē santiṣṭhantē | yē strīnapuṁsakahētavasta ēva klaibyādhōgurutvādayaḥ stryākhyaṁ viśēṣamārabhantē | aklaibyādhōgurutvādayaḥ pumākhyamubhayasamatvēna napuṁsakamiti | atastēṣāṁ vaiśēṣikaguṇatvam | atastēṣāñca vaiśēṣikāṇāṁ liṅgānāṁ klaibyabhīrutvādīnāṁ strīpuṁsakāraṇānāṁ saṅkarē miśrībhāvē yatō bhūyastvamēṣāmēva vaiśēṣikāṇāṁ prabhūtatvaṁ tatō'nyatarā bhāvāstairēva bhūyōbhirantatasya striyā puruṣasya vā bhāvaḥ | ubhayēṣāmapi bhūyastvē napuṁsakasyēti || 13 ||
Adhikarana strIpuMnapuMsakakarAH bhAvAH (14) · Śloka 14
tadyathā- klaibyaṁ bhīrutvamavaiśāradyaṁ mōhō'navasthānamadhōguruvamasaṁhānaṁ śaithilyaṁ mārddavaṁ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāścāparē strīkarā bhāvāḥ|
tatō viparītāḥ puṁskarāḥ|
saṅkīrṇā napuṁsakakarāḥ||14||
View original
तद्यथा- क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुवमसंहानं शैथिल्यं मार्द्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्ताश्चापरे स्त्रीकरा भावाः|
ततो विपरीताः पुंस्कराः|
सङ्कीर्णा नपुंसककराः||१४||
nanu kē tē bhāvāḥ stryādyanyatamaliṅgārūpā ityāha- tadyathētyādi | klaibyādayō manōdharmāḥ | adhōgurutvādayaśca śarīradharmāḥ | strīkarā bhāvāḥ karmahētukāḥ yē tē stryākhyaṁ viśēṣamabhinirvarttayanti | tulyēṣvapi karaṇādiṣu klaibyaṁ nistējatvāt | buddhēravaiśāradyaṁ maugdhyam | mōhō'samyagjñānam | anavasthānaṁ calacittatvam | iti manaḥ saṁśrayāḥ strīkarā bhāvāḥ | adhōgurutvaṁ paścimakāyabhāgagauravam | asaṁhananaṁ māṁsāsthisandhyādīnāmāsthitiniviṣṭatvam | śaithilyamanibiḍāvayavadēhatvam | mārdavaṁ śithilasyāpi vastrādērdr̥śyatē | garbhāśayakāraṇō bījabhāgō mātr̥saṁbhavō yēnōtpadyamānē strīśarīrē garbhāśayākhyō'ntaravayavaḥ sampadyatē | tathāyuktāḥ strīsambhāvinō'parē yōnistanādibījabhāgāḥ | stanādīnāmuttarakālabhavitvasya samarthō bījabhāgō yōgyakālapratīkṣō'dr̥śyamānō'pyasattvēna na vijñēya iti śārīrāḥ striyāḥ strīkarābhāvāḥ | ēta ēva manaḥśarīrāśrayā bhāvā yathākramaṁ vaiparītyē puṁstvēna vyākhyēyāḥ | saṅkīrṇāḥ sāmyēn miśrībhūtā napuṁsakakarā ityādi || 14 ||
Adhikarana tRutIyAmAsAtprabhRuti garbhe vedanAdisambhavaH (15) · Śloka 15
tadā cāsya vēdanā pravyaktā bhavati|
tataśca tatprabhr̥ti spandatē'bhilāṣaṁ pañcēndriyārthēṣu karōti||15||
View original
तदा चास्य वेदना प्रव्यक्ता भवति|
ततश्च तत्प्रभृति स्पन्दतेऽभिलाषं पञ्चेन्द्रियार्थेषु करोति||१५||
asya ca garbhasya tadā tr̥tīyē māsē vēdanā cētanā pravyaktā sphuṭā bhavati | tatō'nntaramēva svēcchayā spandatē | indriyārthēṣu abhilāṣaṁ karōti || 15 ||
Adhikarana garbhiNyAH tRutIyamAse daurhRudasambhavaH (16) · Śloka 16
mātr̥jaṁ hyasya hr̥dayaṁ tadrasahāriṇībhirdhamanībhirmātr̥hr̥dayēnābhisambaddhaṁ bhavati|
tasmāttayōstābhiḥ śraddhā sampadyatē|
tathā ca dvihr̥dayāṁ nārīṁ daurhr̥dinīmityācakṣatē||16||
View original
मातृजं ह्यस्य हृदयं तद्रसहारिणीभिर्धमनीभिर्मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति|
तस्मात्तयोस्ताभिः श्रद्धा सम्पद्यते|
तथा च द्विहृदयां नारीं दौर्हृदिनीमित्याचक्षते||१६||
asminnēva ca kālē nārī daurhr̥dinī bhavati | daurhr̥dinī dvihr̥dayā kathamityāha- mātr̥jamityādi | asya garbhasya mātr̥jaṁ hr̥dayaṁ bhavati | māturbījabhāgēna mr̥dunā ārttavākhyēna jāyatē | tacca garbhahr̥dayaṁ rasavāhībhirnāḍībhirmātr̥hr̥dayēna sambaddhaṁ bhavati | tēna garbhasyēcchayā mātā vyāpyatē mātuśca garbha iti | atō mātā dvihr̥dayā tr̥tīyamāsyucyatē || 16 ||
Adhikarana matAntareNa daurhRudakAlaH (17) · Śloka 17
anyē tu pakṣatrayāt prabhr̥tyāpañcamāt māsāt daurhr̥dakālamāhuḥ||17||
View original
अन्ये तु पक्षत्रयात् प्रभृत्यापञ्चमात् मासात् दौर्हृदकालमाहुः||१७||
anyē punarācāryyā garbhagrahaṇādgatē pakṣatrayē yāvaccaturthō māsō niṣpannastāvaddaurhr̥dakālamāhuḥ || 17 ||
Adhikarana daurhRudamahitamapi deyameva (18) · Śloka 18
prārthanāyāñca tīvrāyāṁ kāmamahitamapyasyai hitōpasahitaṁ dadyāt||18||
View original
प्रार्थनायाञ्च तीव्रायां काममहितमप्यस्यै हितोपसहितं दद्यात्||१८||
asmiṁśca daurhr̥dē garbhiṇyāḥ prārthanāyāṁ nānāvidhē āhārē pathyē yadi prārthanā bhavati tattadānīmēva dadyāt | ahitē punaryadi prārthanā bhavati tatō'nyēna hitēnōpahitaṁ miśraṁ tattasyai pradadyāt || 18 ||
Adhikarana daurhRudavimAnanAddoShaH (19) · Śloka 19
daurhr̥davimānanāddhi vāyuḥ prakupitō'ntaḥśarīramanucaran garbhasya vināśaṁ vairūpyaṁ vā kuryyāt||19||
View original
दौर्हृदविमाननाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तःशरीरमनुचरन् गर्भस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्य्यात्||१९||
anyathā daurhr̥dasya vimānanāt prārthanābhaṅgādasaumyatvādvāyuḥ kupitō'ntaḥśarīraṁ paribhraman garbhasya vināśaṁ karōti vairūpyaṁ vā karōti || 19 ||
Adhikarana daurhRudAvAptiphalam (20) · Śloka 20
labdhadaurhr̥dā tu vīryyavantañcirāyuṣañca putraṁ prasūtē||20||
View original
लब्धदौर्हृदा तु वीर्य्यवन्तञ्चिरायुषञ्च पुत्रं प्रसूते||२०||
yadā punardaurhr̥dē prārthitaṁ labhatē tadā sā labdhadaurhr̥dā vīryyavantaṁ cirāyuṣaṁ ca putraṁ sūtē || 20 ||
Adhikarana caturthe~a~ggapratya~ggavibhAgastatsthairyya~jca (21) · Śloka 21
caturthē'ṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktō garbhaśca sthirō bhavati||21||
View original
चतुर्थेऽङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्तो गर्भश्च स्थिरो भवति||२१||
caturthē māsi sarvāvayavānāṁ sphuṭatā, vyaktiḥ sthairyyañca garbhasya bhavati || 21 ||
Adhikarana pa~jcame mAse manaHprabodho mAMsashoNitopacayashca (22) · Śloka 22
pañcamē manaḥ pratibuddhataraṁ bhavati māṁsaśōṇitōpacayaśca||22||
View original
पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति मांसशोणितोपचयश्च||२२||
anyat subōdham || 22 ||
Adhikarana ShaShThe mAse keSaromAdInAmabhivyaktiH balavarNopacayashca (23) · Śloka 23
ṣaṣṭhē kēśarōmanakhāsthisnāyvādīnyabhivyaktāni balavarṇōpacayaśca|
saptamē sarvāṅgasampūrṇatā||23||
View original
षष्ठे केशरोमनखास्थिस्नाय्वादीन्यभिव्यक्तानि बलवर्णोपचयश्च|
सप्तमे सर्वाङ्गसम्पूर्णता||२३||
sugamam || 23 ||
Adhikarana aShTame mAsi ojasaH mAtRugarbhayossa~jcAraH (24) · Śloka 24
aṣṭamē garbhaśca mātr̥tō garbhataśca mātā rasahāriṇībhirvāhinībhirmuhurōjaḥ parasparamādadātē|
tasmāttadā garbhiṇī muhurmuditā bhavati muhurglānā tathā garbhaḥ||24||
View original
अष्टमे गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिर्वाहिनीभिर्मुहुरोजः परस्परमाददाते|
तस्मात्तदा गर्भिणी मुहुर्मुदिता भवति मुहुर्ग्लाना तथा गर्भः||२४||
aṣṭamē māsi tābhirubhayalagnābhī rasavahābhirnāḍībhirōjaḥ pratikṣaṇaṁ dvayōḥ śarīrayōḥ prabhāvādvātavaśācca sañcarati | yatra ca tadōjastiṣṭhati tatra śarīrē harṣō bhavatyanyatra glāniḥ || 24 ||
Adhikarana aShTame mAse jAtasya garbhasya vinAshe hetuH (25) · Śloka 25
ēvaṁ garbhasya janma vyāpattimattadā bhavatyōjasō'navasthitatvāt|
tathā hyasya niṣkramaṇōnmukhasya parivarttanādīnyanubhavata ēvaujasā viyōgaḥ|
yadyapi ca kiñcitkālamasyōcchvasanaṁ syāttacchinnasyēvāṅgasyaujaḥ saṁskārānuvr̥ttikr̥tam|
jananyāstu sthiraujaskatayaikadēśēna rasē saṁkrāntē glānirēvēti||25||
View original
एवं गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमत्तदा भवत्योजसोऽनवस्थितत्वात्|
तथा ह्यस्य निष्क्रमणोन्मुखस्य परिवर्त्तनादीन्यनुभवत एवौजसा वियोगः|
यद्यपि च किञ्चित्कालमस्योच्छ्वसनं स्यात्तच्छिन्नस्येवाङ्गस्यौजः संस्कारानुवृत्तिकृतम्|
जनन्यास्तु स्थिरौजस्कतयैकदेशेन रसे संक्रान्ते ग्लानिरेवेति||२५||
tatra mātr̥śarīraṁ gatē ōjasi yadi garbhaṁ prasūtē tadā sa jātō vinaśyati | yattu kiñcit svalpamēvōjō bhavati tanniṣkramaṇaklēśēna kṣayaṁ yāti | yattu kiñcitkālamucchvasanaṁ bhavati tadōjaḥ saṁskārāt | yathā chitrasyāṅgasya calanam | yadā garbhaśarīraṁ prāptē ōjasi garbhō niṣkrāmati tadā ōjasaḥ sadbhāvāt jātō jīvatyatra mātā yataḥ sthiraujaskā bhavatyataḥ sā kēvalaṁ glānā bhavati, na tu vipadyatē | tasyāstu sambandhina ōjasastōkamātraṁ garbhaśarīraṁ saṁkrāmati || 25 ||
Adhikarana aShTame prasavena garbhasya maraNamiti (26) · Śloka 26
anyē punarāhuḥ|
nair̥tabhāgatvāttatra garbhasya maraṇam||26||
View original
अन्ये पुनराहुः|
नैऋतभागत्वात्तत्र गर्भस्य मरणम्||२६||
anyē punarācāryyāḥ suśrutādayastatrāṣṭamē māsē nair-r̥tabhāgatvāt bhūtāvasaratvāt tasya kālasya garbhasya maraṇamāhuḥ | na tvōjasō'navasthānāt || 26 ||
Adhikarana aShTame mAsi garbhaprasavanirodhApAyAH (27) · Śloka 27
tasmāt prasavapratiṣēdhārthaṁ strī snātā, śucirbrahmacāriṇī, dēvatārādhanamaparā syāt|
māṁsaudanabaliṁ cātra nirvapēta||27||
View original
तस्मात् प्रसवप्रतिषेधार्थं स्त्री स्नाता, शुचिर्ब्रह्मचारिणी, देवताराधनमपरा स्यात्|
मांसौदनबलिं चात्र निर्वपेत||२७||
tasmānnair-r̥tabhāgatvāttasya kālasya pratiṣēdhārthaṁ bhūyō mē prasavō na bhūyāditi kr̥tvā garbhiṇī strī snānādiyuktā satī dēvārādhanaparā syāt | tēṣāñca nair-r̥tānāṁ māṁsōdanādikaṁ balipalalapiṣṭādikaṁ nirvapēt || 27 ||
Adhikarana garbhasya sUteH kAlaH (28) · Śloka 28
tasminnēkadivasātikrāntēπ prasavakālamāhurāsaṁvatsarāt|
ataḥ paraṁ vikārī bhavati||28||
View original
तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेπ प्रसवकालमाहुरासंवत्सरात्|
अतः परं विकारी भवति||२८||
asmiṁstvaṣṭamē māsē ēkadivasātikrāntēπ prasavakālamāhuḥ | ēkadivasamatikrāntō yaḥ sa tathōktaḥ | yāvadgarbhagrahaṇāt saṁvatsaraṁ tāvannavamānmāsāt prabhr̥ti caturmāsaṁ prasavakālamāhuḥ | saṁvatsarāt parē ca trayōdaśādiṣu māsēṣu antaḥsthitō garbhō vikāritvaṁ bhajatē || 28 ||
Adhikarana garbhakoShThe garbhasthitiprakAraH (29) · Śloka 29
garbhastu mātuḥ pr̥ṣṭhābhimukhō lalāṭē kr̥tāñjaliḥ saṅkucitāṅgō garbhakōṣṭhē dakṣiṇapārśvamāśrityāvatiṣṭhatē pumān, vāmaṁ strī, madhyaṁ napuṁsakam||29||
View original
गर्भस्तु मातुः पृष्ठाभिमुखो ललाटे कृताञ्जलिः सङ्कुचिताङ्गो गर्भकोष्ठे दक्षिणपार्श्वमाश्रित्यावतिष्ठते पुमान्, वामं स्त्री, मध्यं नपुंसकम्||२९||
sa ca garbhō yāvat jaṭharē tiṣṭhati tāvadēvaṁ tiṣṭhati, ēvañca niṣkrāmatīti pradarśanārthamāha-- garbhastvityādi | sarvō garbhō mātr̥-pr̥ṣṭhābhimukhō lalāṭē kr̥tāñjalistiṣṭhati saṅkucitairaṅgaiḥ | sa ca yadā puṁvyañjanastadā garbhakōṣṭhasya dakṣiṇaṁ pārśvamāśritya tiṣṭhati | strīvyañjanō vāmaṁ madhyaṁ napuṁsakamiti | subōdhamanyat || 29 ||
Adhikarana garbhasya mAtRuparAyattavRuttitvAdi (30) · Śloka 30
tatra sthitaśca garbhō mātari svapatnyāṁ svapiti prabuddhāyāṁ prabuddhyatē|
paratantravr̥ttēśca garbhasya|
niṣēkāt prabhr̥ti garbhāśayōpasnēhōpasvēdau vartanam||30||
View original
तत्र स्थितश्च गर्भो मातरि स्वपत्न्यां स्वपिति प्रबुद्धायां प्रबुद्ध्यते|
परतन्त्रवृत्तेश्च गर्भस्य|
निषेकात् प्रभृति गर्भाशयोपस्नेहोपस्वेदौ वर्तनम्||३०||
paratantravr̥ttairmātr̥parāyattavr̥ttitvāt | dvau tu garbhāśayasambandhināvupasnēhōpasvēdau vartanam | upasnēhaḥ snigdhatvam | upasvēda utklēdaḥ | tau cāhārāyattau | subōdhamanyat || 30 ||
Adhikarana garbhasya poShaNam (31) · Śloka 31
tatō vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasyā'sya nābhyāṁ pratibaddhā nāḍī nāḍyāmaparā tasyāṁ mātr̥hr̥dayam|
tatō mātr̥hr̥dayādāhārarasō dhamanībhiḥ syandamānō'parāmupaiti|
tataḥ kramānnābhim|
tataśca sapunargarbhasya pakvāśayē svakāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādipuṣṭikaraḥ sampadyatē|
tathā rōmakūpairupasnēhō rasa ēva ca payōbhūtaḥ||31||
View original
ततो व्यक्तीभवदङ्गप्रत्यङ्गस्याऽस्य नाभ्यां प्रतिबद्धा नाडी नाड्यामपरा तस्यां मातृहृदयम्|
ततो मातृहृदयादाहाररसो धमनीभिः स्यन्दमानोऽपरामुपैति|
ततः क्रमान्नाभिम्|
ततश्च सपुनर्गर्भस्य पक्वाशये स्वकायाग्निना पच्यमानः प्रसादबाहुल्याद्धात्वादिपुष्टिकरः सम्पद्यते|
तथा रोमकूपैरुपस्नेहो रस एव च पयोभूतः||३१||
tasya ca garbhasya kramēṇa vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasya satastanmāturāhārasārō rasākhyō dhātuḥ puṣṭikaraḥ sampadyatē | kathamityāha-- nābhyāmiti | garbhasya nābhyāṁ pratisambaddhā nāḍī bhavati, tasyāṁ nāḍyāṁ pratibaddhā pūrvōktāparā tasyāṁ pratibaddhaṁ mātr̥hr̥dayam | tatra mātuḥ sambandhyāhārarasastaddhr̥dayalagnā dhamanīḥ prāpnōti | tābhirdhamanībhiḥ srutō'parāṁ prāpnōti | tatō nābhipratibaddhanāḍīkramēṇa nābhimanuprāptō garbhasya kāyāgnisthānamanuprāptastēna kāyāgninā pacyamānaḥ sasāraḥ svalpōπ prasādabāhulyāddhētōrdhātupuṣṭikaraḥ sampadyatē | asya hyāhāraḥ sarō bhavati | garbhaśarīraṁ tu sarva ēva sāraḥ prāpnōtīti prasādabāhulyam | tathā garbhāśayasyāpi snēhōgarbhasya rōmakūpaiḥ praviṣṭō dhātuḥ puṣṭikaraḥ sampadyatē | tathā garbhasya jātasyāpi sa ēva māturāhārarasaḥ payōbhūtō dhātupuṣṭikaraḥ sampadyatē || 31 ||
Adhikarana garbhasya sthUlamalAsambhave hetuH (32) · Śloka 32
ajātasya sākṣādannapānānupravēśādamalatvācca rasasya garbhasya sthūlamalāsambhavaḥ||32||
View original
अजातस्य साक्षादन्नपानानुप्रवेशादमलत्वाच्च रसस्य गर्भस्य स्थूलमलासम्भवः||३२||
garbhasya tu jaṭharasthasya sthūlānāṁ malānāṁ mūtrapurīṣādīnāmasambhavaḥ sākṣādannapānānanupravēśāddhētōḥ | yaśca praviśati rasaḥ sō'malaḥ prasādarūpatvādityarthaḥ || 32 ||
Adhikarana garbhaniShkramaNakramaH (33) · Śloka 33
ēvaṁ jaṭharasthō garbhō janmakālē tu prasūtimārutayōgāt parivr̥ttyā'vākśirā niṣkrāmatyanu cāparā cyutā mātr̥hr̥dayāt|
ēṣā prakr̥tiḥ|
vikr̥tiratō'nthā||33||
View original
एवं जठरस्थो गर्भो जन्मकाले तु प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्याऽवाक्शिरा निष्क्रामत्यनु चापरा च्युता मातृहृदयात्|
एषा प्रकृतिः|
विकृतिरतोऽन्था||३३||
ēvamanantarōktēna prakārēṇa jaṭharasthō garbhaḥ prasūtivaśāt pr̥ṣṭhābhimukhatvāt parivr̥tya nābhyābhimukhō bhūtvā'vākśirā niṣkrāmati āvākśirā adhōmukhaḥ | anu ca garbhē niṣkrāntē aparā niṣkrāmati | ēṣā anantarōktā prakr̥tiḥ atō yathōktādanyathā vikr̥tiḥ tēnaitaduktaṁ bhavati-- yathā garbhasambhavādanantaramāprasavaṁ yathōktākāratvēna garbhasya sthānaṁ prakr̥tirucyatē | atō vaiparītyād vikr̥tiratastatra yadvidhēyaṁ tadvakṣyāmaḥ || 33 ||
Adhikarana puMstrInapuMsakagarbhalakShaNam (34) · Śloka 34
tatra yā dakṣiṇaṁ pādaṁ pūrvamabhisarati dakṣiṇaśca bāhurbalavāṁstēna cēṣṭatē tatstanē ca prāk payō dr̥śyatē'bhyunnatadakṣiṇakukṣiḥ parimaṇḍalagarbhā punnāmadarśanasparśāpraśnadaurhr̥dābhiratā punnāmadhēyāṁśca svapnāt paśyati prasannamukhavarṇā tīkṣṇakṣudūrdhvarōmarājiḥ puruṣānabhilāṣiṇī ca sā putraṁ prasūtē|
tadviparyyayē kanyām|
saṅkarē ca napuṁsakam|
praśnakālē nārī yalliṅgamaṅgaṁ bāhyadravyaṁ vā parāmr̥śati talliṅgamasyā garbhamādiśēt||34||
View original
तत्र या दक्षिणं पादं पूर्वमभिसरति दक्षिणश्च बाहुर्बलवांस्तेन चेष्टते तत्स्तने च प्राक् पयो दृश्यतेऽभ्युन्नतदक्षिणकुक्षिः परिमण्डलगर्भा पुन्नामदर्शनस्पर्शाप्रश्नदौर्हृदाभिरता पुन्नामधेयांश्च स्वप्नात् पश्यति प्रसन्नमुखवर्णा तीक्ष्णक्षुदूर्ध्वरोमराजिः पुरुषानभिलाषिणी च सा पुत्रं प्रसूते|
तद्विपर्य्यये कन्याम्|
सङ्करे च नपुंसकम्|
प्रश्नकाले नारी यल्लिङ्गमङ्गं बाह्यद्रव्यं वा परामृशति तल्लिङ्गमस्या गर्भमादिशेत्||३४||
anantaraṁ puṁstrīnapuṁsakānāṁ garbhasthānāṁ puṁsavanādiphalajñānāya bhiṣajaśca pratipattayē kramēṇa lakṣaṇamucyatē- tatra yā dakṣiṇamityādi | yā strī dakṣiṇaṁ pādaṁ pūrvamabhisaratyabhisaraṇakālē sā putraṁ sūta iti sambandhaḥ | tadityanēna sarvatra dakṣiṇaśabdasya parāmarśaḥ | parimaṇḍalaḥ sarvataḥ samaḥ | pumँlliṅganāmnō bhāvāt jhaṭiti svapnē paśyati | punnāmabhirēva yatkiñcit pr̥cchati | punnāmni daurhr̥dē'bhilāṣaṁ karōti | mukhavarṇayōḥ prasannatvaṁ bubhukṣāyāstīkṣṇatvam | rōmarājyā nābhēradhōbhavāyā ūrdhvatvamūrdhvābhimukhatvam | garbhiṇī satī puruṣagamanāya nābhilaṣatīti | ētadvaiparītyē na duhitaraṁ prasūta iti vyākhyēyam | tatra dakṣiṇaśabdasthānē vāmaśabdaprayōgaḥ | punnāmasthānē strīśabdaprayōgaḥ | parimaṇḍalasthānē dīrghaśabdanyāsaḥ | tīkṣṇē mandaśabdaḥ | ūrdhvasthānē adhaḥśabdaḥ | puruṣānabhilāṣaśabdē hitatvamityēvamādi sarvaṁ yōjyam | ubhayaliṅgasaṅkarē miśrībhāvē napuṁsakō vijñēyaḥ | viruddhayōrmiśrībhāvētūbhayacchāyāgrahaṇēna tayōśca kramayaugapadyam | yathāsambhavaṁ vyākhyēyam | praśnakālē yasmin kālē bhiṣajō garbhaprasavāya kaścit pr̥cchati kiṁliṅgō garbhaḥ prasōṣyat iti | subōdhamanyat || 34 ||
Adhikarana garbhasya vAtarogitAdisambhave hetuH (35) · Śloka 35
yadā tūnmārgagō vātōgarbhasya rasavāhīnī srōtāṁsi śōṣayati tadā vātarōgī hīnāṅgō vā jāyatē|
bahūni vā varṣāṇyudarē tiṣṭhati||35||
View original
यदा तून्मार्गगो वातोगर्भस्य रसवाहीनी स्रोतांसि शोषयति तदा वातरोगी हीनाङ्गो वा जायते|
बहूनि वा वर्षाण्युदरे तिष्ठति||३५||
yadā tvityādinā vēgadhāraṇēna vātakōpāt paripōṣakarasakṣayāddōṣasambhavadarśanaṁ garbhaśarīrē bhavatītyucyatē | vāyurunmārgagaḥ svamārgaṁ tyaktvā'nyamārgatō garbhasya rasavāhisrōtāṁsi śōṣayati tadā taiḥ śuṣyadbhiḥ śarīrē rasō na vahatyatō vātarōgī hīnāṅgō vā jāyatē aparipūrṇatvād bahūn varṣānudarē tiṣṭhati || 35 ||
Adhikarana dviretAkhyanapuMsakotpattikAraNam (36) · Śloka 36
yada strīpuṁsayōḥ samamēvārthō niṣpadyatē|
bījaṁ vā tayōḥ samāṁśaṁ sammukhaṁ ca|
yadā ca bījaṁ bhāgē duṣyati tadā dviprakr̥tidviritā napuṁsakaṁ bhavati||36||
View original
यद स्त्रीपुंसयोः सममेवार्थो निष्पद्यते|
बीजं वा तयोः समांशं सम्मुखं च|
यदा च बीजं भागे दुष्यति तदा द्विप्रकृतिद्विरिता नपुंसकं भवति||३६||
yadā tu ratikālē strīpuṁsayōḥ samamēkakālamarthō ratisamāptilakṣaṇō niṣpadyatē | anayōḥ strīpuṁsayōḥ sambandhi bījaṁ vā samabhāgaṁ bhavati sammukhaṁ caikyarūpēṇa | yadā ca tasmin strībhūtaṁ bījaṁ garbhasya bījārambhakē bhāgē duṣyati yēnaikarūpatā puṁviśēṣēṇa yōṣidviśēṣēṇa vā garbhabījasya na sampadyatē tasmiṁstrīpuruṣabījabhāgē kēnāpi dōṣakōpakāraṇēna duṣṭē dviḥ prakr̥tirēkō'pyubhayasvarūpō dvirētā napuṁsakō bhavati | strīkāryyamapi stōkaṁ sādhayati puṁskāryyamapi na pumānityarthaḥ || 36 ||
Adhikarana vAtendriyAkhyanapuMsakotpattikAraNam (37) · Śloka 37
yadā strī prathamaṁ kr̥tārthā bhavati, tataḥ puruṣēṇa paścāt śukramutsr̥ṣṭaṁ harṣānavasthitacētasaḥ striyā vātō viguṇīkarōti|
puṁstvavāhīni srōtāṁsi cōpahanti tadā vātēndriyaṁ bhavati|
tanmaithunē vātamēvōtsr̥jati||37||
View original
यदा स्त्री प्रथमं कृतार्था भवति, ततः पुरुषेण पश्चात् शुक्रमुत्सृष्टं हर्षानवस्थितचेतसः स्त्रिया वातो विगुणीकरोति|
पुंस्त्ववाहीनि स्रोतांसि चोपहन्ति तदा वातेन्द्रियं भवति|
तन्मैथुने वातमेवोत्सृजति||३७||
yadā tu strī ratau puṁsaḥ pūrvaṁ kr̥tārthā samprāptaratyavasānā bhavati, tatō'syāḥ striyāḥ paścāt puṁsā śukramutsr̥ṣṭaṁ bhavati | ratikālabhūtēna harṣēṇānavasthitacētasaḥ satyā ata ēva kāraṇādvātō duṣṭaḥ tacchukraṁ paścādutsr̥ṣṭaṁ viguṇīkarōti | garbhaśukrabījabhāgē vikr̥timāpādayatyasya garbhasya ca sa vātaḥ pustvavahāni śukravahāni srōtāṁsi cōpahanti | tadā jātō napuṁsakō vātēndriyō nāmnā bhavati | sa striyā saṅgatō śukravanmēḍhrēṇa vātamēvōtsr̥jati || 37 ||
Adhikarana saMskAravAhyAkhyanapuMsakotpattikAraNam (38) · Śloka 38
yadā tu kārtsnyēna nōpahantyanupaghnannēva vā srōtōmukhaṁ pidhattē tadā saṁskāravāhyaṁ bhavati|
tatra saṁskārō vājīkarā bastayō'bhyavahāraścētōharṣaṇāni ca|
tāni hi śukrē balamādadhānāni srōtāṁsyasyāpyāyayantīti ca||38||
View original
यदा तु कार्त्स्न्येन नोपहन्त्यनुपघ्नन्नेव वा स्रोतोमुखं पिधत्ते तदा संस्कारवाह्यं भवति|
तत्र संस्कारो वाजीकरा बस्तयोऽभ्यवहारश्चेतोहर्षणानि च|
तानि हि शुक्रे बलमादधानानि स्रोतांस्यस्याप्याययन्तीति च||३८||
yadā tvanantarōktaṁ śukraṁ vātō duṣṭaḥ kārtsnyēna nōpahanti | kiñcidupahantyanupaghnan vā srōtōmukhaṁ pidhatta ēva na śōṣayati tadā saṁskāravāhyō nāmnā napuṁsakō bhavati | saṁskārēṇa vājīkaraṇādinā strīgamanāya saṁbāhyata ityarthaḥ || 38 ||
Adhikarana AsekyAkhyanapuMsakotpattikAraNam (39) · Śloka 39
yadāpabījō'pabalaḥ pumānudvēgaḥ strīdvēṣayuktō'nyakāmō vā nāryyā vyavāyapratighātaṁ karōti tadvidhā vā nārī puṁsaḥ|
tadā''sēkyaṁ nāma bhavati|
tacchukrāsvādād dhvajōcchrāyaṁ labhatē||39||
View original
यदापबीजोऽपबलः पुमानुद्वेगः स्त्रीद्वेषयुक्तोऽन्यकामो वा नार्य्या व्यवायप्रतिघातं करोति तद्विधा वा नारी पुंसः|
तदाऽऽसेक्यं नाम भवति|
तच्छुक्रास्वादाद् ध्वजोच्छ्रायं लभते||३९||
yadā'lpabījatvādiyuktaḥ pumāṁstriyā vyavāyapratighātaṁ ratyavasānavināśaṁ karōti tadā''sēkyō nāma napuṁsakō bhavati | sa svamanyabhavaṁ vā śukraṁ mukhē āsicyāsvādanād dhvajasya mēḍhrasyōcchrāyaṁ labhatē | yadi vālpabījatvādiyuktā strī puṁsō vyavāyapratighātaṁ karōti tadā'pyā''sēkyō bhavati || 39 ||
Adhikarana vakradhvajAkhyanapuMsakotpattikAraNam (40) · Śloka 40
yadā punarubhāvapi bhavataḥ strīpuṁsau tadvidhau tadā vakradhvajō bhavati|
tasya naiva dhvajaḥ stabhyatē||40||
View original
यदा पुनरुभावपि भवतः स्त्रीपुंसौ तद्विधौ तदा वक्रध्वजो भवति|
तस्य नैव ध्वजः स्तभ्यते||४०||
yadā tūbhāvapi strīpuṁsāvalpabījatvādiyuktau bhavataḥ parasparañca vyavāyapratighātaṁ kurutastadā vakradhvajō nāma napuṁsakō bhavati | yō vakrēṇaiva dhvajēna vartatē na tvasya mēhanaṁ stabhyatē iti || 40 ||
Adhikarana saugandhikAkhyanapuMsakotpattikAraNam (41) · Śloka 41
yadā pūtiyōnyāḥ striyā garbhō bhavati, tadā saugandhikākhyaṁ sa yōnidhvajagandhēna balaṁ labhatē||41||
View original
यदा पूतियोन्याः स्त्रिया गर्भो भवति, तदा सौगन्धिकाख्यं स योनिध्वजगन्धेन बलं लभते||४१||
yadā pūtiyōnyabhidhānayōnivyāpatsaṁyuktāyāḥ striyā garbhō bhavati, tadā sa garbhaḥ saugandhikākhyō napuṁsakō bhavati | sa svalabdhēna dhvajagandhēna yōnigandhēna vā strīgamanē balaṁ labhatē || 41 ||
Adhikarana IrShyAratisaMj~jakanapuMsakotpattikAraNam (42) · Śloka 42
yadā tvīrṣyābhibhūtau mandaharṣau saṁsr̥jyētē tadērṣyā ratisaṁjñam|
tasya paraṁ mithunībhūtaṁ dr̥ṣṭvā maithunapravr̥ttirbhavati||42||
View original
यदा त्वीर्ष्याभिभूतौ मन्दहर्षौ संसृज्येते तदेर्ष्या रतिसंज्ञम्|
तस्य परं मिथुनीभूतं दृष्ट्वा मैथुनप्रवृत्तिर्भवति||४२||
yadā punardvāvapi strīpuṁsau parasparamīrṣyayā balavatyābhibhūtau saṁsr̥jyētē tadērṣyāratirnāmnā napuṁsakō bhavati | sa parasya maithunaṁ dr̥ṣṭvā tadīrṣyā maithunē pravr̥ttiṁ labhatē || 42 ||
Adhikarana vAtaShaNDakAkhyanapuMsakotpattikAraNam (43) · Śloka 43
yadā puruṣasya garbhasya vāyvāgnidōṣād vr̥ṣaṇanāśastadā vātaṣaṇḍakākhyaṁ bhavati|
ētāḥ karmavaicitryādaṣṭau ṣaṇḍayōnayō'saṅkīrṇāḥ kathitāḥ||43||
View original
यदा पुरुषस्य गर्भस्य वाय्वाग्निदोषाद् वृषणनाशस्तदा वातषण्डकाख्यं भवति|
एताः कर्मवैचित्र्यादष्टौ षण्डयोनयोऽसङ्कीर्णाः कथिताः||४३||
yadā garbhasya sambhavakālē vāyunā ūṣmaṇā ca vr̥ṣaṇanāśaḥ kriyatē tadā vātaṣaṇḍakākhyaṁ napuṁsakaṁ bhavati | vātēna ṣaṇḍakō vātaṣaṇḍakaḥ | ētā aṣṭau ṣaṇḍānāṁ yōnayō'saṅkīrṇāḥ pr̥thagbhūtāḥ ṣaṇḍabhūtā ityarthaḥ | āsāṁ ca śukrāṇāṁ karmaṇāṁ pūrvajanmakr̥tā tāṁ vaicitryāt sambhava iti || 43 ||
Adhikarana strIbIjadoShAMshAdi strIgarbhAvayave vikRuti~jjanayet (44) · Śloka 44
yadā tu striyāḥ śōṇitagarbhāśayau dōṣāḥ kiñcit pradūṣayanti tadā yō garbhō bhavati, tasya garbhasya yasya yasya mātr̥jasyāvayavasya bījē bījāṁśē vā dōṣaḥ prakōpamāpadyatē taṁ tamavayavaṁ vikr̥tirāviśati||44||
View original
यदा तु स्त्रियाः शोणितगर्भाशयौ दोषाः किञ्चित् प्रदूषयन्ति तदा यो गर्भो भवति, तस्य गर्भस्य यस्य यस्य मातृजस्यावयवस्य बीजे बीजांशे वा दोषः प्रकोपमापद्यते तं तमवयवं विकृतिराविशति||४४||
anantaraṁ strīpuruṣagarbhāvasthāyāṁ bījadōṣādyē viśēṣā bhavanti tē yadā tvityādinōcyantē | yadā tu striyā mātuḥ śōṇitaṁ bījōpayōgi garbhāśayaṁ vā dōṣā vātādayaḥ svakāraṇairduṣṭā dūṣayanti tadā tē sākalyēna vā dūṣayanti aṁśēna vā | yadā tu sākalyēna dūṣayanti tadā garbhasya sambhava ēva na bhavati | yadā punaḥ kiñciddūṣayanti tadā śōṇitakāraṇasya strīgarbhasya viśiṣṭēṣvavayavēṣu garbhāśayādiṣu yē kāraṇabījabhūtā bījāṁśāstēṣāmaṁśānāṁ kadācit sākalyēna dūṣaṇaṁ kurvanti bhāgēna vā | tēnōbhayarūpēṇa bījāṁśadūṣaṇēna strīgarbhasya vikr̥tirutpadyatē | ēvamuktamanēna | yathā śōṇitagarbhāśayayōrduṣṭayōḥ strīgarbhasya yō mātr̥jō'vayavaḥ śōṇitakāraṇō garbhāśayaraktādistasyāvayavasya yō bījāṁśō mātr̥śōṇitabhāgastasya yasmin yasminnaṁśē vā dōṣō vātādiḥ prakōpamāpadyatē taṁ taṁ śōṇitakāraṇamavayavaṁ garbhāśayādyaṁ dūṣaṇānurūpēṇa vikr̥tirbhaviṣyadgarbhagrahaṇa āviśati | ētadēva yadā hītyādinā vibhāgēna darśayati || 44 ||
Adhikarana strIgarbhe vandhyotpattiH (45) · Śloka 45
yadā hyasyāḥ śōṇitākhyē bījē garbhāśayasthē nirvartakaṁ bījaṁ praduṣyati tadā vandhyāṁ janayati||45||
View original
यदा ह्यस्याः शोणिताख्ये बीजे गर्भाशयस्थे निर्वर्तकं बीजं प्रदुष्यति तदा वन्ध्यां जनयति||४५||
strīgarbhē garbhāśayē nirvartakē striyāḥ śōṇitākhyē bījabhāgē sākalyēna duṣṭē vandhyā strī jāyatē || 45 ||
Adhikarana garbhAshayasthastrIbIje ki~jcitpraduShTe pUtiprajotpattiH (46) · Śloka 46
yadā tasyāvayavastadā pūtiprajām|
tasyā jātaṁ jātaṁ mriyatē||46||
View original
यदा तस्यावयवस्तदा पूतिप्रजाम्|
तस्या जातं जातं म्रियते||४६||
yadā tvasākalyēna tadā pūtiprajā jāyatē | tasyā jātaṁ jātaṁ mriyatē | liṅgaviśēṣēṇa napuṁsakam | pūtiḥ klinnā kṣīṇāprajā yasyāḥ sā tathōktā || 46 ||
Adhikarana strIvyApadutpattikAraNam (47) · Śloka 47
yadā punaḥ sō'vayavaḥ strīkarāṇāṁ ca śarīrasaṁśrayāṇāmadhōgurutvādīnāṁ nirvartakā yē bījāṁśāstēṣāmēkadēśaḥ|
tadā stryākr̥tiprāyāmastriyaṁ vārtāṁ nāma janayati|
tāṁ strīvyāpadamācakṣatē||47||
View original
यदा पुनः सोऽवयवः स्त्रीकराणां च शरीरसंश्रयाणामधोगुरुत्वादीनां निर्वर्तका ये बीजांशास्तेषामेकदेशः|
तदा स्त्र्याकृतिप्रायामस्त्रियं वार्तां नाम जनयति|
तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते||४७||
yadā punaḥ sō'vayava anantarōktabījabhāgāvayavaḥ pūrvōktānāṁ cādhōgurutvādīnāṁ bhāvānāṁ yē nirvartakābhāvāstēṣāṁ ya ēkadēśastaduṣṭyā mātā vārtā nāma striyaṁ janayati | yā stryākr̥tibāhulyāt strī, strīkāryyākaraṇāccāstrī | tasyāśca strīvyāpaditi nāma || 47 ||
Adhikarana shukrAkhyabIjadoShAMshena puruShavandhyAdInAM sambhavaH (48) · Śloka 48
ēvamēva puṁsō yadā śukrākhyē bījē bījaṁ praduṣyatītyādi yōjayēdvandhyaṁ pūtiprajaṁ tathā puruṣākr̥tiprāyamapuruṣaṁ tr̥ṇamukhinaṁ nāma janayatītyēna mātr̥jānāṁ pitr̥jānāṁ cāvayavānāṁ vikr̥tirvyākhyātā||48||
View original
एवमेव पुंसो यदा शुक्राख्ये बीजे बीजं प्रदुष्यतीत्यादि योजयेद्वन्ध्यं पूतिप्रजं तथा पुरुषाकृतिप्रायमपुरुषं तृणमुखिनं नाम जनयतीत्येन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता||४८||
ēvamēva yathā striyāḥ śōṇitākhyē bījē garbhāśayasya nirvartakaṁ bījamityuktaṁ tathaiva ca puṁsaḥ śukrāśayanirvartakaṁ praduṣyatītyādi yōjyam | tēna vandhyāvadvandhyō yō garbhastaṁ janayati | pūtiprajāvat pūtiprajō yasmājjātaṁjātaṁ priyatē | vārtāvattr̥ṇamukhī | yaḥ puruṣākr̥tiprāyatvāt puruṣakāryākaraṇāccāpuruṣa iti | ētēna mātr̥pitr̥jā'vayavadōṣā vyākhyātāḥ || 48 ||
Adhikarana sasattvAdInAM duShTyA garbhasya vikArasambhavAdiphalam (49) · Śloka 49
anēna sātmyajānāṁ rasajānāṁ sattvajānāṁ cāvayavānāṁ vikr̥tirvyākhyātā bhavati|
yasya-yasyāṅgāvayavasya bījē bījāṁśē vā upataptirbhavati tasya-tasyāṅgāvayavasya vikr̥tirupajāyatē|
nōpajāyatē'nutāpāt||49||
View original
अनेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति|
यस्य-यस्याङ्गावयवस्य बीजे बीजांशे वा उपतप्तिर्भवति तस्य-तस्याङ्गावयवस्य विकृतिरुपजायते|
नोपजायतेऽनुतापात्||४९||
anēna sātmyarasasattvajānāmavayavānāṁ dōṣavikr̥tirvyakhyātā bhavati | kāraṇasāmānyāt sātmyajānāmāyurārōgyādīnāmaṅgavibhāgē vakṣyamāṇānāṁ rasajānāñca kr̥tsnadēhasambhavādīnām | sattvajānāṁ śaucādīnāmadravyāṇāmupacaryyatē | tēnaitaduktam bhavati-- rasasya nānāvidhayā duṣṭyā tatkāryyāṇāmapi garbhē tadanuguṇaiva vikr̥tirbhavati | ēvaṁ sātmyāsātmyayōrapi vācyam | api ca bījabhāgōpatāpād garbhāvayavānāṁ vikr̥tirbhavati | ētadāha- yasya yasyētyādi | subōdham || 49 ||
Adhikarana garbhiNyA satataM vAtalAnAM sevayA jAyamAnAH doShAH (50) · Śloka 50
yadā ca labdhagarbhā'nvakṣamēva vātalānyāsēvatē tadā'syā vāyuḥ prakupitaḥ śarīramanusarpan garbhāśayē'vatiṣṭhamānō garbhasya jaḍa-badhira-mūka-minmiṇa-gadgad-khañja-kubja-vāmana-hīnāṅgādhikāṅgatvānyanyaṁ vā vātavikāraṁ karōti||50||
View original
यदा च लब्धगर्भाऽन्वक्षमेव वातलान्यासेवते तदाऽस्या वायुः प्रकुपितः शरीरमनुसर्पन् गर्भाशयेऽवतिष्ठमानो गर्भस्य जड-बधिर-मूक-मिन्मिण-गद्गद्-खञ्ज-कुब्ज-वामन-हीनाङ्गाधिकाङ्गत्वान्यन्यं वा वातविकारं करोति||५०||
labdhagarbhā vā'nvakṣaṁ nirantaraṁ yadā vātalānyā''sēvatē tadā'syā vāyuḥ prakupitaḥ śarīrōpasarpaṇēna garbhāśayānupraptō garbhasya jaḍabadhiratvādīnanyāṁśca yathā hētuvātavikārān karōtyēvaṁ pittalānyāsēvamānāyā pittaṁ khalatyādīni ślēṣmā kuṣṭhādīni | trivargasannipātō miśrānanantarōktān vātapittakaphajān | jaḍaḥ stōkaśrutiḥ badhirō'śrutiḥ | mūkō vāgrahitaḥ | minmiṇō'nunāsikabhāṣī | gadgadō ghargharasvaraḥ | khañjaḥ ēkapāt | tathā hīnāṅgō'dhikāṅgō vā || 50 ||
Adhikarana garbhiNyA satataM pittalAnAM sevayA jAyamAnAH doShAH (51) · Śloka 51
tathā vāyuvat pittamapi khalita-palita-śmaśru-hīnatā-tvaṅ-nakha-kēśa-paiṅgalyādīni||51||
View original
तथा वायुवत् पित्तमपि खलित-पलित-श्मश्रु-हीनता-त्वङ्-नख-केश-पैङ्गल्यादीनि||५१||
khalitanirlōmaśirastvam | palitaṁ śvētalōmatvam | śmaśruhīnatā niḥśmaśrutvam | tvagādīnāṁ paiṅgalyēna sambandhaḥ | ādigrahaṇēna pittavikārāṇāṁ sambandhaḥ || 51 ||
Adhikarana garbhiNyAH sarvadA shleShmalAnAM sevayA jAyamAnA doShAH (52) · Śloka 52
ślēṣmā tu kuṣṭhakilāsasadantattvādīni|
trivargō miśrān vikārān||52||
View original
श्लेष्मा तु कुष्ठकिलाससदन्तत्त्वादीनि|
त्रिवर्गो मिश्रान् विकारान्||५२||
sadantatvaṁ garbha ēva dantajanma | ādigrahaṇēna ślēṣmavikārāṇāṁ grahaṇam || 52 ||
Adhikarana jAtyandhAdInAM samuptattau kAraNam (53) · Śloka 53
api ca-- dr̥ṣṭibhāgamapratipannaṁ tējō jātyandhatvam|
tadēva vātānugataṁ vikr̥tarūkṣāruṇākṣam|
pittānugataṁ piṅgākṣam|
ślēṣmānugataṁ śuklākṣam|
raktānugataṁ raktākṣam iti||53||
View original
अपि च-- दृष्टिभागमप्रतिपन्नं तेजो जात्यन्धत्वम्|
तदेव वातानुगतं विकृतरूक्षारुणाक्षम्|
पित्तानुगतं पिङ्गाक्षम्|
श्लेष्मानुगतं शुक्लाक्षम्|
रक्तानुगतं रक्ताक्षम् इति||५३||
api cēti vikr̥tiprasaṅgasamuccayē | garbhasya dr̥ṣṭibhāgaṁ yadi tējō na pratipadyatē dr̥ṣṭādr̥ṣṭāt kāraṇāttadā jātyandhō jātayē | tadēva tējō vātānugataṁ dr̥ṣṭibhāgaṁ pratipannaṁ vikr̥tarūkṣāruṇākṣaṁ janayati | pittādau tējō'nuvartatē | anyat subōdham || 53 ||
Adhikarana garbhiNyAH garbhopaghAtakarebhyo rakShaNIyatvam (54) · Śloka 54
garbhasamānayōgakṣēmā hi garbhiṇī bhavati|
tasmādviśēṣatastāṁ priyahitābhyāṁ garbhōpaghātakarēbhyō rakṣēt||54||
View original
गर्भसमानयोगक्षेमा हि गर्भिणी भवति|
तस्माद्विशेषतस्तां प्रियहिताभ्यां गर्भोपघातकरेभ्यो रक्षेत्||५४||
prastutasya garbhasya vikr̥tiryathā na bhavati tathōcyatē | garbhasamānayōgakṣēmā hi yatō garbhiṇī bhavati tatastāṁ priyahitaiḥ karaṇabhūtairvakṣyamāṇēbhyō garbhavighātakarēbhyō bhāvēbhyō rakṣēt || 54 ||
Adhikarana garbhiNyA balakShayakAraNAni (55) · Śloka 55
yathā-yathā ca garbhō vr̥ddhimāpnōti tathā-tathā bhārāhārānādānādāhārarasāpahārācca striyā balakṣayaḥ||55||
View original
यथा-यथा च गर्भो वृद्धिमाप्नोति तथा-तथा भाराहारानादानादाहाररसापहाराच्च स्त्रिया बलक्षयः||५५||
yathākramaṁ ca garbhiṇyā garbhabhārēṇā''hārānādānāt garbhēṇa cāhārarasāpahārād balakṣayō bhavatyayō balaṁ pālayēditi tātparyyārthaḥ | anyat subōdham || 55 ||
Adhikarana garbhopaghAtakarA bhAvAH (56) · Śloka 56
tatrēmē garbhōpaghātakarāḥ|
tadyathā-- vyavāyavyāyāmakarśanābhighātātimātrasaṁkṣōbhiyānayānarātrijāgaraṇadivāsvapnavēgavidhāraṇājīrṇātapāgnikrōdhaśōkabhayōtrāsōpravāsōtkaṭakaviṣamakaṭhināsanaśvabhrakūpapātāpriyāvalōkanaśravaṇādayaḥ|
samāsataḥ sarvamatigurūṣṇatīkṣṇarūkṣamannapānaṁ dāruṇāśca cēṣṭāḥ||56||
View original
तत्रेमे गर्भोपघातकराः|
तद्यथा-- व्यवायव्यायामकर्शनाभिघातातिमात्रसंक्षोभियानयानरात्रिजागरणदिवास्वप्नवेगविधारणाजीर्णातपाग्निक्रोधशोकभयोत्रासोप्रवासोत्कटकविषमकठिनासनश्वभ्रकूपपाताप्रियावलोकनश्रवणादयः|
समासतः सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णरूक्षमन्नपानं दारुणाश्च चेष्टाः||५६||
yānaśabdēna vāhanābhidhēyēna saha saṁkṣōbhiśabdasya samāsaṁ kr̥tvā tēna saha kriyāvacanasya yānaśabdasya samāsaḥ | āsanaśabda utkaṭakādibhiḥ prapātaśabdaḥ śvabhrakūpābhyām | apriyaśabdō'valōkanaśravaṇābhyām | ādiśabdēna sarvēṣāṁ mithyāyōgādīnāṁ grahaṇam | samāsataḥ saṁkṣēpēṇōcyatē | atigurutīkṣṇatvādiyuktamannapānaṁ dāruṇāśca duḥkhāścēṣṭā garbhōpaghātakarāḥ || 56 ||
Adhikarana garbhiNIniyamAH tadvighAte~atyAhita~jca (57) · Śloka 57
tathā-- dēvatārakṣō'nupacayaparirakṣaṇārthaṁ na raktāni vāsāṁsi dhārayēnna yānamadhirōhēnna madyamāsamaśnīyāt|
yaccānyadapi vr̥ddhastriyō brūyuḥ|
pratatōttānaśayinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuvēṣṭya vyāpattiṁ karōti|
vivr̥taśayā naktacāriṇī cōnmattaṁ janayati|
kalahaśīlāpasmariṇam|
vyavāyaśīlādurvapuṣamahnīkaṁ straiṇaṁ vā|
śōkanityā bhīrumapacitamalpāyuṣaṁ vā|
abhidhyayinī parōpatāpinamīrṣyāluṁ straiṇaṁ vā|
stēnā tvāyāsabahulamabhidrōhiṇamakarmaśīlaṁ vā|
amarṣaṇā caṇḍamaupadhikaṁ vā|
svapnaśīlā nidrālumabudhamalpāgniṁ vā|
madyanityā tr̥ṣṇālumalpasmr̥timanavasthitaṁ vā|
gōdhāmāṁsanityāśmariṇaṁ śanairmēhinaṁ vā|
varāhamāṁsanityā raktākṣaṁ krathanamatiparuṣarōmāṇaṁ vā|
matsyamāṁsanityā ciranimēṣaṁ stabdhākṣaṁ vā|
madhuranityā pramēhiṇaṁ mūkamatisthūlaṁ vā|
amlanityā raktapittinaṁ tvagakṣirōgiṇaṁ vā|
lavaṇanityā śīghravalīpalitaṁ khalitakaṁ vā|
tiktanityā śōṣiṇamabalamapacitaṁ vā|
kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṁ vā|
kaṣāyanityā śyāmamānāhinamudāvartinaṁ vā|
yacca yasya vyādhērnidānaṁ tattadā''sēvamānāntarvatnī strī tadvikārabahulamapatyaṁ janayati|
ētēna pitr̥jā api śukradōṣā vyākhyātāḥ||57||
View original
तथा-- देवतारक्षोऽनुपचयपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासांसि धारयेन्न यानमधिरोहेन्न मद्यमासमश्नीयात्|
यच्चान्यदपि वृद्धस्त्रियो ब्रूयुः|
प्रततोत्तानशयिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्ट्य व्यापत्तिं करोति|
विवृतशया नक्तचारिणी चोन्मत्तं जनयति|
कलहशीलापस्मरिणम्|
व्यवायशीलादुर्वपुषमह्नीकं स्त्रैणं वा|
शोकनित्या भीरुमपचितमल्पायुषं वा|
अभिध्ययिनी परोपतापिनमीर्ष्यालुं स्त्रैणं वा|
स्तेना त्वायासबहुलमभिद्रोहिणमकर्मशीलं वा|
अमर्षणा चण्डमौपधिकं वा|
स्वप्नशीला निद्रालुमबुधमल्पाग्निं वा|
मद्यनित्या तृष्णालुमल्पस्मृतिमनवस्थितं वा|
गोधामांसनित्याश्मरिणं शनैर्मेहिनं वा|
वराहमांसनित्या रक्ताक्षं क्रथनमतिपरुषरोमाणं वा|
मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा|
मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा|
अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा|
लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खलितकं वा|
तिक्तनित्या शोषिणमबलमपचितं वा|
कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा|
कषायनित्या श्याममानाहिनमुदावर्तिनं वा|
यच्च यस्य व्याधेर्निदानं तत्तदाऽऽसेवमानान्तर्वत्नी स्त्री तद्विकारबहुलमपत्यं जनयति|
एतेन पितृजा अपि शुक्रदोषा व्याख्याताः||५७||
tathā garbhōpaghātarakṣaṇārthañca dēvatādyanupaghātāya ca lōhitavāsōdhāraṇādīnna kuryyāt | subōdham | vivr̥tānanā yā śētē sā tathōktā | naktaṁ yā bahiḥ paribhramati sā tathā | durvapuṣamalasaprāyam | straiṇaṁ strīpriyam | bhīruṁ bhayaśīlam | apacitaṁ svalpabhōgaśarīram | abhidhyāyinī nānācintāśīlā | stēnā cauryyaparā | aupadhikaḥ kapaṭajīvī | tr̥ṣṇāluḥ pipāsāsvabhāvaḥ | anavasthitō vyākṣiptacittaḥ | krathanō yaḥ suptō nāsayā śabdaṁ karōti | raktapittī yasya prāyēṇa raktapittamutpadyatē | subōdham | yadvikārakāraṇāni garbhiṇyā''sēvatē sā tadvikāramaivāpatyaṁ prasūtē | yāvanmātr̥dōṣādgarbhavikr̥tistāvat pitr̥dōṣācchukradōṣādgarbhavikr̥tiḥ tāvat pitr̥dōṣāt śukradōṣād garbhavikr̥tirityapi vyākhyātaṁ kāraṇasāmānyāt || 57 ||
Adhikarana garbhiNIvikAre upakramavisheShaH (58) · Śloka 58
tasmāt prajāsampadamicchantau sādhvātmānamupācarētām|
viśēṣēṇa nārī|
vyādhīṁścāsyā mr̥dumadhuraśiśirasukhairauṣadhāhāravihārairupācarēt|
na cāsyā vamanādīni prayōjayēt|
na raktāvasēcanam|
kēvalaṁ tvaṣṭamamāsamupādāyāsthāpanamanuvāsanaṁ vā|
vamanādisādhyēṣu punarvikārēṣu mr̥dubhistadarthakāribhirvōpakramēt pūrṇamiva tailapātramasaṁkṣōbhayadgarbhiṇīmupācarēditi||58||
View original
तस्मात् प्रजासम्पदमिच्छन्तौ साध्वात्मानमुपाचरेताम्|
विशेषेण नारी|
व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखैरौषधाहारविहारैरुपाचरेत्|
न चास्या वमनादीनि प्रयोजयेत्|
न रक्तावसेचनम्|
केवलं त्वष्टममासमुपादायास्थापनमनुवासनं वा|
वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेषु मृदुभिस्तदर्थकारिभिर्वोपक्रमेत् पूर्णमिव तैलपात्रमसंक्षोभयद्गर्भिणीमुपाचरेदिति||५८||
upasaṁharannāha-- tasmādityādi | prajāsampadamicchantau mātāpitarau sādhu kr̥tvā ātmānamupācarētām | nārī tu viśēṣataḥ sādhvātmānamupācarēt | garbhasya hi tatra yasmāt sambandhaḥ | tasmācca nāryyā garbhiṇyā mr̥dādiguṇairāhārādibhirvyādhīnupācarēt | vamanādīni karmāṇyasyā vyādhivaśāt prasaktānyapi na prayōjayēt | kēvalamaṣṭamamāsaprathamadivasādārabhyāprasavāddōṣādyapēkṣayā āsthāpanamanuvāsanaṁ vā prayōjayēt | vamanādisādhyēṣu garbhiṇyā vikārēṣu kuṣṭhādiṣu mr̥dubhirvamanādibhirgarbhiṇīmupakramēta | vamanādīni karmaṇyasyā vyādhivaśāt prasaktānyapi na prayōjayēt | kēvalamaṣṭamamāsaprathamadivasādārabhyāprasavāddōṣādyapēkṣayā āsthāpanamanuvāsanaṁ vā prayōjayēt | vamanādisādhyēṣu garbhiṇyā vikārēṣu kuṣṭhādiṣu mr̥dubhirvamanādibhirgarbhiṇīmupakramēta | chardyatīsārādiṣu tadarthakāribhiḥ | vyādhēḥ svarūpaṁ kurvan vyādhyupaśamamarthaṁ yat karōti tat tadarthakāri | yathā parṇaṁ tailēna pātraṁ calanādikriyāsvasaṁkṣōbhayaṁstadadhyupacārāstadvadgarbhiṇīmapi bhiṣag vyādhiṣūtpannēṣu asaṁkṣōbhayannupacarēditi || 58 || bhavanti cātrēti tantrarītiḥ |
Adhikarana garbhiNyAH Atyayike vikAre visheShavidhiH (59) · Śloka 59
bhavanti cātra-- ityanātyayikē vyādhau vidhirātyayikē punaḥ|
tīkṣṇairapi kriyāyōgaiḥ striyaṁ yatnēna pālayēt||59||
View original
भवन्ति चात्र-- इत्यनात्ययिके व्याधौ विधिरात्ययिके पुनः|
तीक्ष्णैरपि क्रियायोगैः स्त्रियं यत्नेन पालयेत्||५९||
bhavanti cātrēti tantrarītiḥ | ityanantarōktavidhiranātyayikē svalpē vyādhāvuktaḥ | ātyayikē punaḥ śīghraṁ mahādōṣakāriṇi vyādhau tīkṣṇairapi nānāvidhairyathāyōgaṁ kriyāyōgaiḥ striyaṁ yatnēna pālayēt | garbhanirapēkṣamēvētyarthaḥ || 59 ||
Adhikarana garbhiNIM yatnena pAlayet (60) · Śloka 60
strī hi mūlamapatyānāṁ strī hi rakṣati rakṣitā|
sarvāśramāṇāṁ prathamaṁ gr̥hasthatvamaninditam||60||
View original
स्त्री हि मूलमपत्यानां स्त्री हि रक्षति रक्षिता|
सर्वाश्रमाणां प्रथमं गृहस्थत्वमनिन्दितम्||६०||
yasmādapatyānāṁ mūlakāraṇaṁ strī tasmāt pālayēt | ataśca tāṁ yatnēna pālayēdyataḥ sā rakṣitā satī puṁsō gr̥hasthatvaṁ gr̥hitvaṁ rakṣati | kimbhūtamityāha-- sarvāśramāṇāmityādi | sarvēṣāṁ brahmacaryyādīnāmāśramāṇāṁ prathamaṁ pradhānam || 60 ||
Adhikarana garbhasyArodane hetuH (61-62) · Śloka 62
jarāyuṇā mukhē channē kaṇṭhē ca kaphavēṣṭitē|
vāyōrmārganirōdhācca na garbhasthaḥ prarōditi||61||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śārīrasthānē garbhāvakrāntirnāma dvitīyō'dhyāyaḥ||62||
View original
जरायुणा मुखे छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते|
वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति||६१||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शारीरस्थाने गर्भावक्रान्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः||६२||
jarāyuṇā ityādinā pratirūpayōgavipratipannavādinigrahamātrayā garbhasyārōdanē kāraṇamupasaṁhr̥tyādhyāyamācāryyaḥ kathayati | iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ