3. garbhōpacaraṇīyaḥ

Adhikarana aShTA~ggasaMgrahaH-sharIrasthAne-tRutIyo~adhyAyaH ------ atha garBopacaraNIyo nAma tRutIyo~adhyAyaH----- pratij~jA (1) · Śloka 1

આથાતો ગર્ભોપચરણીયં શારીરમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વયોરધ્યાયયોર્ગર્ભસ્ય સમ્ભવસ્થિતિક્રમુક્ત્વ તસ્યૈવ ચાનુપઘાતાય પરિપૂર્ણત્વાય સુખપ્રસવાય ચોપચાર ઉચ્યતે| ગર્ભસ્યાત્ર ગર્ભિણીપરાયત્તત્વાચ્ચ તસ્યા એવાનુષ્ઠેયં વિધાનમ્|| ૧||

Adhikarana garbhiNyAH prathamamAsakRutyam (2) · Śloka 2

પ્રથમે માસિ ગર્ભિણિ ક્ષીરમનુપસંસ્કૃતં માત્રાવચ્છીતં કાલેકાલે પિબેત્| તસ્મિન્નપિ ચાદ્યં દ્વાદશરાત્રં ક્ષીરોદ્ભવં સર્પિઃ શાલિપર્ણીપલાશાભ્યાં શૃતં કનકરજતક્વથિતમ્ શીતોદકાનુપાનં પિબેત્| સ્વાદુ શીતં દ્રવપ્રાયસાત્મ્યઞ્ચ સાયમ્પ્રાતરાહારયેત્| ન ચાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનાનિ સેવેત| યથો- ક્તાનિ ચ દોષકરાણિ પરિહરેદ્ આપઞ્ચમાત્ માસાદ્ વિશેષેણ||૨||

તત્ર પ્રથમે માસિ ગર્ભિણ્યસંસ્કૃતં ક્ષીરં પિબેત્| માત્રાવદ્યત્નેનાધિક્યરક્ષયા કાલે કાલેઽન્નસ્ય દ્વયોરપિ કાલયોઃ| અતએવાજીર્ણાદિપરિહારાય માત્રાવદિતિ| તસ્મિન્નપિ તત્રાપિ પ્રથમં દ્વાદશરાત્રં ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરપાનાપવાદત્વેન| કિમ્ભૂતં ક્ષીરોદ્ભવમાહ-શાલિપર્ણિપલાશાભ્યાં સ્નેહપાકપરિભાષયા શૃતમ્| સૌવર્ણે રાજતે વા ક્વથિતં શીતોદકાનુપાનઞ્ચ| સા ચ ગર્ભિણી સ્વાદ્વાદિપ્રાયમાહારં પ્રતિદિનમુભયકાલમાહારયેત્| નિષેકાત્ પ્રભૃત્યભ્યઙ્ગાદીન્ પૂર્વોક્તાંશ્ચ ગર્ભોપઘાતકરાન્ વ્યવાયાદીન્ વર્જયેત્| યાવત્ પઞ્ચમો માસસ્તાવદેવં વિશેષેણ કુર્યાત્| તદા હિ ગર્ભસ્યાઽસ્થિરત્વાત્ ઝટિતિ બાધાભયમ્|| ૨||

Adhikarana dvitIyamAse sevanIyam (3) · Śloka 3

દ્વિતીયે મધુરૌષધસિદ્ધં પયઃ પિબેત્||૩||

દ્વિતીયે માસિ મધુરૈર્દ્રાક્ષામધુકાદિભિ સિદ્ધં પયઃ પિબેત્|| ૩||

Adhikarana dvitIye mAsi madhurairdrAkShAmadhukAdibhi siddhaM payaH pibet|| 3|| (4) · Śloka 4

તૃતીયે તદેવ સર્પિર્મધુભ્યામ્||૪||

તૃતીયે તદેવ મધુરૌષધસિદ્ધં સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તં પિબેત્|| ૪||

Adhikarana caturthamAse sevanIyam (5) · Śloka 5

ચતુર્થેઽક્ષમાત્રનવનીતયુક્તમ્||૫||

ચતુર્થે તુ તદેવ નવનીતસ્યાક્ષમાત્રેણ યુક્તમ્|| ૫||

Adhikarana pa~jcamamAse sevanIyam (6) · Śloka 6

પઞ્ચમે ક્ષીરસર્પિઃ||૬||

પઞ્ચમે ક્ષીરોદ્ધૃતં સર્પિઃ||૬||

Adhikarana ShaShThasaptamamAsayoH sevanIyam (7) · Śloka 7

ષષ્ઠે તદેવ મધુરૌષધસિદ્ધં સપ્તમે ચ||૭||

ષષ્ઠે મધુરૌષધૈઃ સિદ્ધં તદેવ ક્ષીરસર્પિઃ ચ|| ૭||

Adhikarana ShaShThe madhurauShadhaiH siddhaM tadeva kShIrasarpiH ca|| 7|| (8) · Śloka 8

તસ્મિંસ્તુ ગર્ભસ્ય કેશોત્પત્ત્યા માતુર્વિદાહો ભવતીતિ સ્ત્રિ-યો ભાષન્તે| નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ| ગર્ભોત્પીડનાત્તુ દોષા હૃદયં પ્રાપ્ય વિદહન્તિ તતઃ કણ્ડૂર્જાયતે કણ્ડ્વા કિ- ક્કિસમ્||૮||

તસ્મિન્ સપ્તમે માસિ માતુર્વિદાહો ભવતિ| સ તુ કેશોત્પત્તિકાર્ય્યમિતિ સ્ત્રિયો ભાષન્તે| તથા નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ| સ ચૈવમાહ-ગર્ભોત્પીડનાદ્દોષા વાતાદયો ગર્ભિણીહૃદયં પ્રાપ્તાઃ કણ્ડૂઃ કુર્વન્તિ| કણ્ડ્વા અનન્તરં કિક્કિસમ્| રેખાસ્વરૂપસ્ત્વકસઙ્કોચઃ કિક્કિસમ્|

Adhikarana saptamamAsikagarbhopadrave sevanIyAni (9) · Śloka 9

તત્ર કોલોદકેન નવનીતસ્ય મધુરૌષધસિદ્ધસ્ય પાણિ- તલમાત્રમસ્યૈ દદ્યાત્| ચન્દનમૃણાલકલ્કૈશ્ચ સ્તનોદરં મૃદ્નીયાત્| શિરીષધાતકીસર્ષપમધુકચૂર્ણૈર્વા| કુટજાર્જકબીજમુસ્તહરિદ્રાકલ્કૈર્વા| નિમ્બકોલસુરસમઞ્જિષ્ઠા- કલ્કૈર્વા| શશહરિણપૃષતરુધિરયુક્તયા વા ત્રિફલયા| કરવીરકરઞ્જપત્રકલ્કસિદ્ધેન ચ તૈલેનાભ્યઙ્ગઃ| પરિષેકઃ પુનર્માલતીમધુકસિદ્ધેનામ્ભસ| કણ્ડૂયનં વર્જયેત્| ત્વગ્ભેદવૈરુપ્યપરિહારાર્થં સ્નાનોદ્વર્તનં ચ શીલયેત્| મધુરં ચાહારમલ્પમલ્પસ્નેહલવણમલ્પોદકાનુપાનં ભુઞ્જીત||૯||

તત્ર કણ્ડૂકિક્કિસયોરત્રૈવાસ્યૈ ગર્ભિણ્યૈ બદરોદકેન સંયુક્તં પાણિતલં નવનીતસ્ય દેયમભ્યવહારાય| પાણિતલં કર્ષઃ| ચન્દન્મૃણાલકલ્કેન સ્તનોદરસ્ય મર્દનમ્| પ્રકૃત્યાદિવિશેષાપેક્ષયા શિરીષાદિચૂર્ણૈર્વા| કુટજાર્જકાદિકલ્કૈર્વા| ચૂર્ણઃ શુષ્કપિષ્ટઃ| કલ્કો જલપિષ્ટઃ નિમ્બાદિકલ્કૈર્વા શશાદ્યન્યતમરુધિરમિશ્રયા વા ત્રિફલયા| દોષાદિવિશેષાપેક્ષયા સ્તનોદરં મૃદ્નીયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્| પરિષેકઃ સ્તનોદરસ્ય ત્વગ્ભેદસ્ય વિરૂપત્વસ્ય પરિહારાર્થં ચ સ્તનોદરસ્ય ચ કણ્ડૂયનં વર્જયેત્| તત્પરિહારાર્થમેવ ચ સ્નાનમુદ્વર્તનં ચ શીલયેત્| અલ્પત્વાદિયુક્તમાહારં ભુઞ્જીત|| ૯||

Adhikarana garbhiNyAH aShTame mAse sevanIyAni (10) · Śloka 10

અષ્ટમે ક્ષીરયવાગૂં સર્પિષ્મતીં પિબેત્| નેતિ ખણ્ડકાપ્યઃગર્ભસ્ય પૈઙ્ગલ્યા બાધભયાત્| અસ્તુ પૈઙ્ગલ્યા બાધસ્તથાપ્યેવં કુર્વીત| નીરુજં બલવર્ણસત્ત્વસંહનનસમ્પદુપેતં જ્ઞાતીનામગ્રગણ્યમપત્યં જનયતીતિ ભગવાનાત્રેયઃ| બદરોદકેન પલલપયોદધિમસ્તુતૈલલવણફલઘૃતયુક્તેનાસ્થાપયેત્| પુરાણવિડ્વિશુદ્ધ્યર્થં મધુકાદિમધુરૌષધસિદ્ધેન ચ તૈલેનાનુવાસયેદનુલોમનાય વાયોઃ અનુલોમે હિ મારુતે સા સુખમનુપદ્રવા પ્રસૂતે| ગર્ભિણીં તુ ન્યુબ્જામાસ્થાપયેદનુવાસયેદ્વા| તથાઽસ્યા વિવૃતમાર્ગતયા સમ્યગૌષધનમનુપ્રવિશતિ| તત ઊર્ધ્વં સ્નિગ્ધાભિર્યવાગૂભિ- ર્જાઙ્ગલરસૈશ્ચોપાચરેદાપ્રસવકાલાદિતિ ભગવાન્ ધન્વ- ન્તરિઃ||૧૦||

અષ્ટમે માસે ઘૃતમિશ્રાં ક્ષીરયવાગૂં પિબેદિત્યાત્રેયઃ| તાં ન પિબેત્ ગર્ભસ્ય પૈઙ્ગલ્યભયાદિતિ ખણ્ડકાપ્યઃ તત્ પ્રત્યાહાત્રેયઃ અઙ્ગીક્રિયતાં પૈઙ્ગલ્યમ્| ગર્ભિણ્યા નીરુક્ત્વલાભાદ્ગર્ભસ્ય ચ બલાદિયુક્તસ્ય લાભાત્| સર્પિષ્મત્યા ક્ષીરયવાગ્વા| સંહનનમવયવનિબન્ધત્વં બદરોદકેનાસ્થાપનપરિભાષયા પલલાદિયુક્તેનાસ્થાપયેત્| પુરાણં સઞ્ચિતં પુરીષં શોધયિત્વા તદર્થમેવાનુવાસયેત્ મધુકાદિસિદ્ધતૈલેન| એવં પુરાણાયા વિશઃ શોધનાદનુલોમો વાયુઃ પ્રસૂતયે સુખો ભવતીતિ| સર્વસ્ય ચ વામપાર્શ્વસ્થસ્યાસ્થાપનાનુવાસન વિધાને ગર્ભિણ્યા ન્યુબ્જત્વપવાદઃ| ન્યુબ્જા જાનુભ્યામધોમુખી ભૂમૌ સ્થિતા| તથા હિ જઠરસ્ય લમ્બત્વાદ્વસ્તેર્માર્ગો વિવૃતો ભવતિ| તતોઽષ્ટમાન્માસાદૂર્ધ્વમાપ્રસવાત્ સ્નિગ્ધાભિર્યવાગૂભિરુપાચરેત્| જાઙ્ગલરસૈશ્ચોપચરેદિતિ ધન્વન્તરિઃ| ચરકસ્ય તુ જાઙ્ગલરસાનભિધાનમ્|| ૧૦||

Adhikarana navame mAse karaNIyAni garbhiNIkRutyAni (11) · Śloka 11

નવમે તુ તત એવાનુવાસનતૈલાત્ પિચું યોનૌ પ્રણયેદ્ ગર્ભમાર્ગાશયયોઃ સ્નેહનાર્થમિતિ||૧૧||

નવમે માસે તત એવાનન્તરોક્તાન્મધુરૌષધસિદ્ધાદનુવાસનતૈલાત્ પિચું યોનૌ ધારયેત્| તેન હિ ગર્ભપ્રસૂતિમાર્ગે ગર્ભાશયે ચ સ્નેહઃ સમ્પદ્યતે|| ૧૧||

Adhikarana garbhiNIniyamAnusaraNaphalam (12) · Śloka 12

અનેન પ્રથમમાસાદારભ્ય ક્રમેણ ગર્ભિણ્યા પ્રસવકાલે ગર્ભધારિણીકુક્ષિકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠં મૃદુ ભવતિ| વાયુશ્ચાનુલોમઃ સમ્પદ્યતે| મૂત્રપુરીષં ચ પ્રકૃતિભૂતં જરાયુશ્ચ માર્ગં પ્રતિપદ્યતે| પુત્રં ચેષ્ટં કલ્યમાયુષ્વન્તં સુખિનં સુખેન કાલે બલવતી પ્રસૂતે||૧૨||

એતચ્ચ સર્વં માસવિધાનં ગર્ભિણ્યાઃ ગર્ભધારિણીકુક્ષ્યાદિમૃદુત્વલાભાય ભવતીતિ સુબોધમ્|| ૧૨||

Adhikarana garbhiNyAH snAnodakam (13) · Śloka 13

બિલ્વકાર્પાસીપપ્ફણાપાતલીપિચુમર્દાગ્નિમન્થમાંસીવર્ધમાનકપત્રભઙ્ગક્વાથેન શીતેન સર્વગન્ધોદકેન વા ગર્ભિણ્યાઃ પ્રત્યહં સ્નાનમુપદિશેત્||૧૩||

બિલ્વાદીનાં ક્વાથેન ગર્ભિણ્યાઃ પ્રત્યહં સ્નાનમુપદિશેત્| સર્વગન્ધોદકેન વા| પત્રાદ્ભઙ્ગાનિ પત્રભઙ્ગાનિ|| ૧૩||

Adhikarana sUtikAgAranirmitiH (14) · Śloka 14

પ્રાક્ ચૈવાસ્યા નવમાન્માસાદપ્રહૃતાસ્થિશર્કરાકપાલે પ્રશસ્તે દેશે વાસ્તુવિદ્યાપ્રશસ્તં સર્વર્ત્તુસુખમુખહૃતસર્વો- પકરણં સન્નિહિતજ્વલનં પ્રાગ્દ્વારમુદઙ્દ્વારં વા સૂતિકાગારં કારયેત્||૧૪||

અસ્યાશ્ચ ગર્ભિણ્યાઃ નવમમાસાત્ પ્રભૃત્યપહૃતાસ્થીત્યાદિયુક્તં સૂતિકાગારં કારયેદ્યત્ર સૂતિકા સતી વસતિ| શીતાતપાદ્યભાવેન સર્વર્ત્તુસુખમ્|| ૧૪||

Adhikarana garbhiNyAH sUtikAgAre praveshaH viNmUtra- vibandhe phalavartidAna~jca (15) · Śloka 15

તત્રાનુકૂલેષુ નક્ષત્રાદિષુ પુણ્યાહશબ્દેન ગોબ્રાહ્મણવૃદ્ધા- ન્ન્ત્વાઽઽવર્તમાના પ્રદક્ષિણં પ્રવિશ્ય બહુશઃ પ્રસૂતાભિર- નુરક્તાભિરવિષાદાભિઃ ક્લેશક્ષમાભિઃ પરિવૃતા સ્વ- સ્ત્યયનપરાનુલોમનૈરાહારવિહારૈરનુલોમિતવાતમૂત્રપુરીષા પ્રસવકાલમુદીક્ષેત| સ્વલ્પેઽપિ ચ વિણ્મૂત્રપુરીષા પ્રસવ- કાલમુદીક્ષેત| સ્વલ્પેઽપિ ચ વિણ્મૂત્રવિબન્ધે ફલવર્તીઃ પ્રણિદદ્યાત્||૧૫||

તત્રાઽઽગારેઽનુકૂલનક્ષત્રગ્રહતિથિમુહૂર્તાદિષુ પુણ્યાહશબ્દેન ગવાદીનનુવર્ત્તમાના પ્રવિશ્યાનેકવારપ્રસૂતાભિઃ પરિવૃતા સતી સ્વસ્ત્યયનપરત્વાદિયુક્તા પ્રસવકાલમુદીક્ષેત પ્રતિપાલયેત| સુબોધમ્|| ૧૫||

Adhikarana AsannaprasavAyA lakShaNAni (16) · Śloka 16

તત્રાસન્નપ્રસવાયાઃ ક્લમો ગ્લાનિર્મુક્તબન્ધને ઇવા- ક્ષિણી નિષ્ઠીવિકા મૂત્રપુરીષબાહુલ્યં શિથિલકુક્ષિ- તાઽધોગુરુત્વમન્નાનભિલાષો વેદનોદરહૃદયકટીબસ્તિ- વઙ્ક્ષણેષુ તોદભેદશૂલસ્ફુરણસ્રવણાનિ ચ યોન્યૌ ભવન્તિ| તદનન્તરમાવીનાં પ્રાદુર્ભાવો ગર્ભોદકપ્રવાહશ્ચ||૧૬||

ક્લમાદિકમાસન્નપ્રસવકાલે લક્ષણમ્| ઉદરાદીનાં વેદનયા સમ્બન્ધઃ| તોદાદીનિ યોન્યામ્| અનન્તરમાવીનાં સૂતિવેદનાપર્ય્યાયાણાં પ્રાદુર્ભાવઃ| અનન્તરં ગર્ભોદકસ્ય|| ૧૬||

Adhikarana upasthitagarbhAyA yavAgUpAnam (17) · Śloka 17

અથૈનામુપસ્થિતગર્ભાં કૃતકૌતુકમઙ્ગલાં પુન્નામફલહસ્તાં સ્વભ્યક્તામુષ્ણોદકપરિષિક્તાં સઘૃતાં યવાગૂં પાયયેત્||૧૭||

અથાનન્તરમેનાં ગર્ભિણીં નિકટીભૂતગર્ભેત્યાદિયુક્તામુષ્ણોદકેન પરિષિક્તાં સતીં યવાગૂં સઘૃતાં પાયયેત્|| ૧૭||

Adhikarana AvIprAdurbhAvottarakRutyam (18) · Śloka 18

તતઃ સુરક્તાર્ષભચર્મપ્રચ્છદે મૃદુનિ ભૂમિશયને શયાના- મુત્તાનામાભુગ્નસક્થિપૃષ્ઠામહતવાસસોઽશઙ્કનીયાઃ પ્રિય- દર્શનાઃ પરિણતવયસઃ પ્રજનનકુશલાઃ પ્રગલ્ભઃ કૃત્ત- નખાઃ સ્ત્રિયઃ સૂતિકાં સૂનૃતાભિર્વાણીભિરાશ્વાસયન્ત્યઃ પર્યુપાસીરન્||૧૮||

તતઃ સુરક્તેન ઋષભચર્મણા કૃતપ્રચ્છદે મૃદુનિ કાર્પાસાદિકૃતે શયને શયાનામુત્તાનામહતવાસસ્ત્વાદિયુક્તા યોષિતઃ સુનૃતાભિરાશ્વાસયન્ત્યઃ પર્ય્યુપાસીરન્નિતિ સમ્બન્ધઃ| આભુગ્નસક્થિં સઙ્કુચિતજાનુમ્| પ્રજનને ગર્ભનિષ્કાસને કુશલાસ્તથોક્તાઃ| સૂનૃતાઃ પ્રિયવાચઃ|| ૧૮||

Adhikarana garbhasyAdhomukhatvasampAdanam (19) · Śloka 19

અથાસ્યૈ દદ્યાત્ કુષ્ઠૈલાલાઙ્ગલીવચાચવ્યચિત્રકચિરિ- બિલ્વચૂર્ણમુપાઘ્રાતું મુહુર્મુહુઃ| તથા ભૂર્જપત્રશિંશપાસર્જરસાન્યતમધૂમમન્તરાન્તરા ચ| પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીસક્થિદેશાન્ કોષ્ણેન તૈલેનાભ્યજ્યાનુસુખમસ્યા મૃદ્નીયાત્| એવમવાક્ પરિવર્ત્તતે ગર્ભઃ||૧૯||

અનન્તરમસ્યૈ કુષ્ઠાદિચર્ણમુપાઘ્રાતું દદ્યાન્મુહુર્મુહુઃ| તથૈવ ભૂર્જાદ્યન્યતમધૂમપુપાઘ્રાતું દદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્તરાન્તરા ચેત્યાવીપ્રાદુર્ભાવમનુધૂમાદિપ્રસઙ્ગે| પાર્શ્વાદિદેશાનીષદુષ્ણેન તૈલેનાભ્યજ્ય યથાસુખં મૃદ્નીયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| એવમનેન યવાગૂપાનાદિનાજઠરસ્થો ગર્ભસ્તસ્મિન્ કાલે સુખેનાવાક્પરિવર્ત્તતે, અધોમુખતાં યાતીત્યર્થઃ|| ૧૯||

Adhikarana adhomukhagarbhalakShaNam (20) · Śloka 20

તસ્ય લક્ષણમ્વિમુચ્ય હૃદયમુદરમાવિશતિ| બસ્તિશિરોઽવગૃહ્ણાતિ ત્વરયન્ત્યેનામાવ્યઃ||૨૦||

સ ચાવાઙ્મુખો ગર્ભો હૃદયમોક્ષણાદિના લક્ષણેન જ્ઞાયતે| માતુર્હૃદયદેશં પરિત્યજ્ય યદા તુ જઠરમાવિશતિ ગર્ભો બસ્તિશિરઃ આખ્યં વક્ષ્યમાણપ્રદેશનાભેરધો ગૃહ્ણાતિ| આવ્યશ્ચૈનાં ગર્ભિણીં નિરન્તરપ્રાદુર્ભાવેન ત્વરયન્તિ તદા પરિવૃત્તમધ્યવસ્યેત્|| ૨૦||

Adhikarana garbhaparivartane upAyAntaram (21) · Śloka 21

ન ચેદેવં પરિવર્ત્તતે તતો મુહુર્મુહુર્જૃમ્ભણં ચઙ્ક્રમણઞ્ચ કારયતિવ્યાનનન્તરોક્તં વિધિમ્||૨૧||

એવં ન પરિવર્ત્તતે ચેજ્જૃમ્ભણાદિકં ચ વક્ષ્યમાણં કારયિતવ્યમ્| અનન્તરોક્તઞ્ચ વિધિં ધૂમાઘ્રાણાદિકં પુનઃ પુનશ્ચ|| ૨૧||

Adhikarana anyamatena garbhaparivarttanopAyaH (22) · Śloka 22

અન્યે તુ મુસલેન ઉલૂખલં ધાન્યપૂર્ણમાહનનીયમિત્યાહુઃ||૨૨||

કેચિદાચા્ય્યા ગર્ભપરિવર્ત્તનાર્થં ધાન્યપૂર્ણમુલૂખલં ગર્ભિણ્યા મુસલેનાવહનનીયમિતિ|| ૨૨||

Adhikarana tanniShedhashca (23) · Śloka 23

તત્તુ ન સમ્યક્| દારુણવ્યાયામવર્જનં હિ ગર્ભિણ્યાઃ સતતમુદપદિશ્યતે| વિશેષતશ્ચ પ્રસવકાલે| પ્રચલિતસર્વધાતુદોષાયાઃ સૌકુમાર્ય્યત્વાન્નાર્ય્યા મુસલવ્યાયામેનેરિતો વાયુરન્તરં લબ્ધ્વા પ્રાણાન્ હિંસ્યાદિતિ||૨૩||

તદાત્રેયપ્રમુખા નેચ્છન્તિ| યતસ્તથાવિધાયામતિસુકુમારાયામવસ્થાયામેવંવિધેનોપચારેણાવહનનવ્યાયામેન પ્રબલીભૂતો વાયુરન્તરં હૃદયં લબ્ધ્વા પ્રાણાન્ હિંસ્યાદિતિ|| ૨૩||

Adhikarana garbhaparivRuttyuttarakRutyam (24) · Śloka 24

અથ પરિવૃત્તગર્ભાં પર્ય્યઙ્કમેનામારોપ્ય કુશલા સ્ત્રી પાદતોઽસ્યા નિષણ્ણાયા યોનિમનુલોમમનુસુખમભ્યજ્ય સ્ફિજૌ પાદાભ્યાં પીડયેત્| યોનિઞ્ચ પુનઃ પુનઃ પ્રસાધયેત્| બ્રૂયાચ્ચ, સુભગે! શનૈઃ શનૈઃ પ્રવાહયસ્વ| સુપ્રસન્નસ્તેમુખવર્ણઃ પુત્રં જનયિષ્યતીતિ||૨૪||

તતોઽનન્તરોક્તેનાર્વાક્પરિવૃત્તગર્ભલક્ષણેન પરિવૃત્તગર્ભાં વિદિત્વા પર્ય્યઙ્કમારોપ્ય પાદયો નિષણ્ણા સ્ત્રી યોનિપ્રસાધનાદિકં ગર્ભિણ્યાશ્ચ કુર્ય્યાત્| પ્રસાધનં ગર્ભનિષ્ક્રમણયોગ્યતાકરણમ્||૨૪||

Adhikarana garbhaprasavakaramantrajapaH (25) · Śloka 25

અન્યા તુ વામકર્ણેઽસ્યા મન્ત્રમિમં જપેત્ક્ષિતિર્જલં વિયત્તેજો વાયુર્વિષ્ણુઃ પ્રજાપ્રતિઃ| સગર્ભાં ત્વાં સદા પાતુ વૈશલ્યં વા દધાત્વપિ| પ્રસૂષ્વ ત્વમવિક્લિષ્ટમવિક્લિષ્ટા શુભાનને| કાર્તિકેયદ્યુતિં પુત્રં કાર્તિકેયાદિરક્ષિતમ્| ઇતિ| તથા- ઇહામૃતઞ્ચ સોમશ્ચ ચિત્રભાનુશ્ચ ભામિનિ| ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તુરગો મન્દિરે નિવસન્તુ તે| ઇદમમૃતમપાં સમુદ્ધૃતં વૈતવલઘુ ગર્ભમિમં પ્રમુઞ્ચતુ સ્ત્રી| તદનલપવનાર્કવાસવાસ્તે સહ લવણામ્બુધરૈર્દિશન્તુ શાન્તિમિતિ||૨૫||

દ્વિતીયા ચ વામે કર્ણે મન્ત્રં વક્ષ્યમાણં પઠેત્| સુબોધમન્યત્| ક્ષિતિર્જલાદિકં દિશન્તુ શાન્તિમિત્યન્તં શ્લોકચતુષ્ટયં મન્ત્રાઃ|

Adhikarana akAlapravAhaNe kAle~apravAhaNe ca doShaH (26) · Śloka 26

તથા પરાઽનુશિષ્યાદનાગતાયાં વેદનાયાં મા પ્રવાહિષ્ઠાઃ| અકાલપ્રવાહણં હિ વિણ્મૂત્રાદિવેગાનામિવોદીરણમનર્થ- કરમહિતઞ્ચ ગર્ભસ્ય શ્વાસકાસશેષકુબ્જતાદિકા- રિત્વાત્| તથા તેષામેવ વિધારણમિવ વેદનાયામપ્રવા- હણમુપઘાતાય| તતો યથોક્તં કુરુષ્વ||૨૬||

તથાઽપરા સ્ત્રી ઇદમનુશિષ્યાત્-ભદ્રે! ગર્ભિણ્યનાગતાયાં ગર્ભવેદનાયાં ગર્ભવેદનાયાં ગર્ભં મા પ્રવાહિષ્ઠાઃ| ન પ્રેરયિતવ્યસ્ત્વયા ગર્ભ ઇત્યર્થઃ| તથાવિધં હ્યકાલપ્રવાહણં વેગોદીરવણત્ ગર્ભિણ્યા અહિતમ્| ગર્ભસ્ય ચ તત્સ્થાનનિષ્કાસાર્ત્તસ્ય શ્વાસાદિકરમ્| તથા પ્રાપ્તાયાં વેદનાયાં યદપ્રવાહણં તદ્વેગધારણવદ્ ગર્ભિણ્યા અહિતં સદુપઘાતાય સમ્પદ્યતે|| ૨૬||

Adhikarana pravAhaNakramaH (27) · Śloka 27

શનૈઃ શનૈશ્ચ પૂર્વં પ્રવાહિષ્ઠાઃ| નિગર્ભે બાઢમ્| ગર્ભસ્ય યોનિમુખપ્રતિપત્તૌ બાઢતરમાઽઽપ્રસવાદિતિ||૨૭||

તથા ભદ્રે! ત્વં પ્રથમમાવિજન્મનિ શનૈઃ શનૈઃ સ્તોકં-સ્તોકં પ્રવાહયેથાઃ| અન્તરં ગર્ભસ્ય નિર્ગમનકાલે નિબિડં પ્રવાહયેથાઃ|તતોઽપિ યોનિમુખપ્રાપ્તે ગર્ભે નિબિડતરમિતિ| આપ્રસવાદ્યાવદ્ ગર્ભો નિષ્ક્રાન્તો ભવતિ| યદા પુનર્ગર્ભો નિષ્ક્રામતિ તદા તસ્મિન્|

Adhikarana pravAhamAnAyAH garbhiNyAH harShaNam (28) · Śloka 28

તસ્યાસ્તુ પ્રવાહમાનાયાઃ સ્ત્રિયઃ શબ્દં કુર્ય્યુઃ પ્રજાતા, પ્રજાતાધન્યં ધન્યં પુત્રમિતિ| તથાઽસ્યા હર્ષેણ પ્રાણા આપ્યાયન્તે||૨૮||

સુબોધમ્|| ૨૮||

Adhikarana garbhasa~gge cikitsA (29) · Śloka 29

ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં ધૂપયેત્| કૃષ્ણસર્પનિર્મોકેન પિણ્ડીતકેન વા| બધ્નીયાચ્ચ હિરણ્યપુષ્પીમૂલં હસ્તપાદે| ધારયેચ્ચ સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા||૨૯||

ગર્ભસઙ્ગે કૃષ્ણાહિકુઞ્ચુકેન પિણ્ડીતકેન વા યોનિધૂપનમ્| પિણ્ડીતકો મદનઃ| તદા હસ્તે પાદે ચ હિરણ્યપુષ્પ્યા મૂલં બધ્નીયાત્| તથા સુવર્ચલાયા વિશલ્યા વા મણિવચ્છરીરે ધારણમ્|

Adhikarana aparAsa~gge upacArAH (30) · Śloka 30

અથ પ્રસૂતાયા ન ચેદપરા પતતિ તતો દક્ષિણેન પાણિના નાભેરુપરિષ્ટાદ્બલવદુપપીડ્ય અન્યેન પૃષ્ઠત ઉપસંગૃહ્ય વિધુ- નુયાત્| પાર્ષ્ણ્યા વા શ્રોણીમાકોટયેત્| સ્ફિજૌ વોપસંગૃહ્યા સુપીડિતં નિપીડયેત્| વેણ્યાઽઙ્ગુલ્યા વા કેશવેષ્ટિતયા ચ કણ્ઠતાલૂ પરામૃશેત્| ભૂર્જપત્રકાચમણિસર્પનિર્મોકૈશ્ચ યોનિં ધૂપયેત્| ભૂર્જગુગ્ગુલુભ્યાં વા| શાલિમૂલસિદ્ધેન વ સર્પિષા યોનિમભ્યજ્ય કટુકાલાબુજાલિનીનિમ્બસર્પનિર્મોકૈર્ધૂપયેત્| ગુડનાગરકલ્કેન વા| તદેવ વા ભક્ષયેત્| લાઙ્ગલીમૂલકલ્કેન વા પાણિમુદરં ચાલિમ્પેત્| મહાવૃક્ષક્ષીરં વા મૂર્ધન્યષેચયેત્| કુષ્ઠતાલીસકલ્કં બિલ્વબલ્વજયૂષમૈરેયાસવસુરામણ્ડાન્યતમેન વ્યોષતીક્ષ્ણોષ્ણેન વાઽમ્લેન કુલત્થરસેન મધુકપિપ્પલીસમ્પાકેન વ પાયયેત્| પિપ્પલ્યેલાકોલવિડચવ્યચિત્રકોપકુબ્જિકાકલ્કં વા| ખરસ્ય વૃષભસ્ય વા જીવતો દક્ષિણં કર્ણમુદ્ધૃત્ય બિલ્વકુલત્થબલ્વજયૂષાનીનાપ્લાવનાનામન્યતમે પ્રક્ષિપ્ય મુહૂર્ત્તસ્થિતમુદ્ધૃત્ય તદાપ્લાવનં પાયયેત્| કુષ્ઠૈલાકલ્કં વા સુરયા| અર્કાલર્કકષાયં વા પ્રજાતાંસુરોન્મિશ્રમ્| કુષ્ઠલાઙ્ગલિકીમૂલકલ્કં વા મદ્યમૂત્રાન્યતરેણ| વત્સકાદિચૂર્ણં વા મદ્યેન| શતપુષ્પાકુષ્ઠમદનહિઙ્ગુસિદ્ધસ્ય ચ તૈલસ્ય પિચું ગ્રાહયેત્| તતશ્ચૈનામનુવાસનકાલેઽનુવાસયેત્| બિલ્વબલ્વજયૂષાદ્યાપ્લાવનૈશ્ચ ફલજીમૂતકેક્ષ્વાકુ- ધામાર્ગવકુટજાર્કકૃતવેધનહસ્તિપર્ણ્યભીરૂપહિતૈરાસ્થાપયેત્| સિદ્ધાર્થકકુષ્ઠલાઙ્ગલિકીમહાવૃક્ષક્ષીરામિશ્રેણ વા સુરામણ્ડેન| શાલ્મલીવૃન્તાનિ વા સ્વિન્નાન્યાપોથ્ય પઞ્ચમૂલકષાયે વિમર્દ્દયેત્| તેન ચ પૂતેન સ્નેહવતા ફલાદિયુક્તેનેતિ| યથોક્તાસ્થાપનદ્રવ્યસિદ્ધેન કટુતૈલેનોત્તરબસ્તિં દદ્યાત્| શિગ્રુસુમુખમરિચાજાજીચિત્રકકલ્કક્ષીરગોમૂત્રસિદ્ધેન વા કટુતૈલેનાઽનુવાસયેત્| ઉમાશાલ્મલીપિચ્છયા વા સઘૃતયા યોનિં પૂરયિત્વ વિધુનુયાત્| સ્નિગ્ધેન વ કૃતનખેન પાણિના નાલાનુસારતોઽપહરેત્||૩૦||

અથાનન્તરં નિષ્ક્રાન્તે ગર્ભે યદાઽપરા ગર્ભશય્યાખ્યા ન નિષ્ક્રામતિ તદા ગર્ભિણીધૂપનાદિકં વક્ષ્યમાણં વિધેયમ્| કાચિત્ સ્ત્રી ગર્ભિણીં વિધુનુયાત્| કથમિત્યાહ-દક્ષિણેન પાણિના નાભેરધો ગર્ભિણ્યાઃ પીડયિત્વા વામેન પૃષ્ઠં ચોપગૃહ્યેતિ| તથા ચાન્યા સ્ત્રી સ્વપાદપાર્ષ્ણ્યા ગર્ભિણ્યાઃ કટીમાકોટયેત્| આહન્યાદિત્યર્થઃ| તથા તસ્યાઃ સ્ફિજૌ નિપીડયેત્| તથા વેણ્યા કેશવેણ્યા તાલુકણ્ઠે સ્પૃશેત્ અઙ્ગુલ્યા વા કેશવેષ્ટિતયા| ભૂર્જપત્રાદિત્રિતયેન યોનિધૂપનમ્| કાચ એવ કાચમણિઃ| ભૂર્જગુગ્ગુલુભ્યાં વા યોનિધૂપનમ્| અથવા શાલિમૂલસિદ્ધસર્પિરભ્યક્તાં યોનિં કટુકાલાબ્વાદિભિર્ધૂપયેત્| અથવાઽનભ્યક્તામેવ કટુકાલાબ્વાદિભિસ્તૈલમિશ્રૈર્યોનિં ધૂપયેત્| તૈરેવ વા કલ્કીકૃતાપક્તૈર્યોનિં લિમ્પેત્| ગુડનાગરેણ વા જલપિષ્ટેન યોનિ લિમ્પેત્| તદેવ વા ગુડનાગરકલ્કં ભક્ષયેત્| અન્યત્ સુબોધમ્| દોષાદ્યપેક્ષયા કુષ્ઠતાલીસયોઃ કલ્કં પાયયેત્| કેનેત્યુચ્યતે-કદાચિદ્વિલ્વક્વાથેન| કદાચિદ્બલ્બજક્વાથેન| મૈરેયેણ વાઽન્યેન વા યથાયોગ્યેનાસવેન સુરામણ્ડેન, તથાઽમ્લેન કાઞ્જિકાદિના, વ્યોષતીક્ષ્ણેન વા કુલત્થરસોનામ્લેન વા, મધૂકપિપ્પલીસમ્પાકેન વા| મધૂકશબ્દો મૃલાગમેભ્યો નાઽધિગતઃ| એવં બિલ્વયૂષાદીનામન્યતમેન કુષ્ઠતાલીસયોઃ કલ્કં વ પાયયેદ્યોષિતં ભિષક્| અથવા પિપ્પલ્યાદીનાં કલ્કં બિલ્વયૂષાદીનામન્યતમેન પાયયેત્| સુબોધમન્યત્| કુષ્ઠૈલાકલ્કં સુરામણ્ડેન| અર્કાલર્કયોર્વ કષાયં ક્વાથપરિભાષાપરિદર્શિતમાનેન ક્વથિતગૃહીતં પ્રકૃતિદેહાદ્યપેક્ષમાત્રાયાં સુરોન્મિશ્રં પાયયેત્| અથવ લાઙ્ગલીમૂલકુષ્ઠયો: કલ્કં મદ્યાનામન્યતમેન મૂત્રાણાં વાઽન્યતમેન પાયયેત્| એતદુક્તં મદ્યમૂત્રયોરન્યતમેન| વત્સકાદેર્ગણસ્ય વા ચૂર્ણં મદ્યેન યથાયોગ્યં પાયયેત્| શતપુષ્પાદિભિઃ સિદ્ધસ્ય તૈલસ્ય સમ્બન્ધિનં પિચું તસ્યાયોનૌ ધારયેત્| તથાઽનુવાસનકાલે અનુવાસનયોગ્યતામ્| તત એવ શતપુષ્પાદિતૈલાત્| સ્તોકેનાનુવાસયેદ્યથોદિતેઽનુવાસનકાલે સામાન્યેન યોનૌ પાયૌ વ| અનન્તરોક્તબિલ્વાદિયૂષાદ્યન્યતમેન ફલજીમૂતાદિચૂર્ણમિશ્રેણતામેવાસ્થાપયેદપિ| સિદ્ધાર્થકાદિમિશ્રેણ વા સુરામણ્ડેનાઽઽસ્થાપયેત્| અથવા બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલકપ્રાયે મૃદિતાનાં સ્વિન્નાનાં શાલ્મલીપત્રાણાં સ્વરસેન પૂતેન સ્તોકસ્નેહેનાનન્તરોક્તફલાદિયુક્તેનાસ્થાપયેત્| યથોક્તૈર્વા મદનકુષ્ઠાદિભિરાસ્થાપનદ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન કટુતૈલેનોત્તરબસ્તિઃ| શિગ્ર્વાદિસિદ્ધેન કટુતૈલેનાનુવાસનમ્| ક્ષીરગોમૂત્રયોર્મિશ્રીભૂતયોર્દ્રવપ્રમાણમ્| સઘૃતોમાશાલ્મલીપિચ્છાપૂરિતયોનિં વા સ્ત્રિયં વિધુનુયાત્| અથવા વૈદ્યોપદેશેન કાચિત્ પાણિના સ્નેહાભ્યક્તેન ક્લૃપ્તનખેન બહિઃ પ્રલમ્બમપરા નાલમનુસરન્તી કુશલા તામપરામન્તરપહરેત્|| ૩૦||

Adhikarana prasUtAyAH makkllashUle cikitsa (31) · Śloka 31

પ્રજાતાયાં ચેદ્બસ્તિમૂર્ધોદરેષુ શૂલં મક્કલ્લાખ્યં સ્યાત્તત્ર યવક્ષારચૂર્ણં સર્પિષા સુખોષ્ણોદકેન વા પિબેત્| વરણાદિં વા સપઞ્ચકોલમેલાપ્રતીવાપમ્| અથવા વીરતરાદિમૂષરાદિપ્રતીવાપમ્| લવણચૂર્ણં વા વત્સકાદિનિર્યૂહેણ| વત્સકાદિં વા મદિરયા| અંશુમતીદ્વયક્વાથેન વા મરિચભદ્રદારુકલ્કમ્| ભાર્ઙ્ગીનાગરદેવદારુકલ્કં વોષ્ણામ્ભસા| પુરાણગુડં વ ત્રિકટુત્રિજાતકધનિકાચૂર્ણસંસૃષ્ટં ભક્ષયેત્||૩૧||

પ્રજાતાયાં પ્રસૂતાયાં યદિ બસ્તૌ મૂર્ધ્નિ ઉદરે ચ કારણવિશેષાદ્યુગપચ્છૂલં ભવતિ, તતસ્તસ્મિન્ મક્કલ્લનામ્નિ શૂલે ઘૃતેન વોષ્ણોદકેન વ યવક્ષારપિબેત્| તયોરેવાન્યતરેણ વા પઞ્ચકોલસંયુક્તં વરણાદિકમ્| ક્વથિતં સદેલાપ્રતીવાપં પિબેત્| પ્રતીવાપોક્તરેવ ક્વાથઃ સિદ્ધઃ| તથા ચ લવણચૂર્ણમપિ વત્સકાદેર્નિય્યૂહેણ સ્વયં વક્ષ્યતિ| એવમેવ વીરતરાદિકમપિ ક્વથિતમૂષરાદિપ્રતીવાપમ્| પ્રતીવાપશબ્દેનાવચૂર્ણ્ય દેયં દ્રવ્યમુચ્યતે| અથવા વત્સકાદિચૂર્ણિતં સુરયા પિબેત્| સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીભ્યાં ક્વાથેન વ મરિચભદ્રદાર્વોઃ કલ્કં પિબેત્| ભાઙ્ગર્યાદિત્રયકલ્કં કોષ્ણામ્ભસા| અથવા ત્રિકટુકાદિસંયુક્તં પુરાણગુડં યોગ્યયા માત્રયા ભક્ષયેત્|| ૩૧||

Adhikarana yonibhraMshe cikitsA (32) · Śloka 32

તસ્યાશ્ચેત્ સ્વસ્થાનતો યોનિર્ભ્રશ્યેત્ તતો યસ્યકસ્ય- ચિચ્છોણિતેનાભ્યજ્ય યોનિં યથાસ્થાનં કુશલા સ્ત્રી નિવેશયેત્| નિવિષ્ટાં ચાઽશોકરોહિણીબર્હિષોશીરપ્રિયઙ્ગુદેવદારુકલ્કવિપક્વેન તૈલેન બહુશઃ સ્વેદયેત્ પૂરયેત્ બ્રૂયાચ્ચ 'ગચ્છ સુભગે! સ્વસ્થાનમ્' ઇતિ|૩૨|

તસ્મિન્ કાલે યોનિભ્રંશે રક્તાભ્યક્તાયા યોનેઃ પ્રવેશનમ્| પ્રવિષ્ટાયાં ચોઽશોકરોહિણ્યાદિપક્વતૈલેન સ્વેદનં પૂરણં ચ બહુશઃ શશ્વત્| 'ગચ્છ સુભગે! સ્વસ્થાનમ્' ઇતિ મન્ત્રં પદેનૈવ તાં યોનિં બ્રૂયાત્|| ૩૨||

Adhikarana sadyo jAtasya bAlasyopacArAdeshaH (32) · Śloka 32

તસ્યાશ્ચેત્ સ્વસ્થાનતો યોનિર્ભ્રશ્યેત્ તતો યસ્યકસ્ય- ચિચ્છોણિતેનાભ્યજ્ય યોનિં યથાસ્થાનં કુશલા સ્ત્રી નિવેશયેત્| નિવિષ્ટાં ચાઽશોકરોહિણીબર્હિષોશીરપ્રિયઙ્ગુ- દેવદારુકલ્કવિપક્વેન તૈલેન બહુશઃ સ્વેદયેત્ પૂરયેત્ બ્રૂયાચ્ચ 'ગચ્છ સુભગે! સ્વસ્થાનમ્' ઇતિ||૩૨||

તસ્મિન્ કાલે યોનિભ્રંશે રક્તાભ્યક્તાયા યોનેઃ પ્રવેશનમ્| પ્રવિષ્ટાયાં ચાશોકરોહિણ્યાદિપક્વતૈલેન સ્વેદનં પૂરણં ચ બહુશઃ શશ્વત્| 'ગચ્છ સુભગે! સ્વસ્થાનમ્' ઇતિ મન્ત્રં પદેનૈવ તાં યોનિં બ્રૂયાત્|| ૩૨||

Adhikarana sadyo jAtasya bAlasyopacArAdeshaH (33) · Śloka 33

તદ્વચ્ચાન્યતમા સ્ત્રી જાતમાત્રમેવ બાલં બાલોપચરણીયેન વિધિનોપપાદયેત્| તમુપદેક્ષ્યતે તૂત્તરેષુ||૩૩||

અન્યતમા ચ કુશલા પરિચારકોત્તરં સ્થાનોક્તેન વિધિના બાલમુપપાદયેત્| સુબોધમન્યત્|| ૩૩||

Adhikarana sUtikAyA upacArAH (34) · Śloka 34

અથ સૂતિકાં બલાતૈલેનાભ્યજ્યાત્| બુભુક્ષિતાઞ્ચ પઞ્ચકોલચૂર્ણેન યવાન્યુપકુઞ્ચિકાચવ્યચિત્રકવ્યોષસૈન્ધવ- ચૂર્ણેન વ યુક્તામહઃ પરિણામિનીં યથા સાત્મ્યં સ્નેહમાત્રાં પાયયેત્| સ્નેહાયોગ્યાં વાતહરૌષધક્વાથં હ્રસ્વપઞ્ચમૂલક્વાથં વા| પીતવત્યાશ્ચ યમકેનાભ્યજ્ય વેષ્ટયેદુદરં વસ્ત્રેણ| તથા ન વાયુરુદરવિકૃતિમુત્પાદયેદનવકાશત્વાત્| જીર્ણે તુ સ્નેહે પૂર્વૌષધૈરેવ સિદ્ધાં વિદાર્ય્યાદિગણક્વાથેન ક્ષીરેણ વા યવાગૂં સુસ્વિન્નાં દ્રવાં માત્રયા પાયયેત્| પ્રાક્સ્નેહયવાગૂપાનાભ્યાં ચોભયકાલમુષ્ણોદકેન પરિષેચયેત્| એવં ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વાઽનુપાલ્ય તતો યવકોલકુલત્થયૂષેણ લઘુના ચાન્નપાનેન| દ્વાદશરાત્રાત્ પરં જાઙ્ગલરસાદિભિશ્ચ ક્રમાદાપ્યાયયેદગ્નિબલાદીન્યપેક્ષ્ય| ક્વથિતશીતં ચ તોયં પાયયેત્| તથા જીવનીયબૃંહણીયમધુરવાતહરસિદ્ધૈરભ્યઙ્ગોદ્વર્તનપરિષેકાવગાહૈરન્ન- પાનૈશ્ચ હૃદ્યૈરુપાચરેત્||૩૪||

યથાસાત્મ્યમન્યતરસ્ય સ્નેહસ્યાહઃ પરિણામિનીમિતિ| નાત્ર સ્નેહમાત્રાયા નિયમઃ| કેવલં તથા વિધેયં યથા તસ્મિન્નેવાહનિ જીર્ણે સ્નેહે યવાગ્વાઃ પ્રયોગો નોપરુધ્યતે| તથા ચ આચાર્ય્ય એવં હૃદયે કેવલં મહત્યાઃ પ્રતિષેધં કરોતિ| યતઃ સાઽહોરાત્રેણ જીર્ય્યતે ન તુ માત્રાન્તરસ્ય વિધાનમ્| સૂતિકા ક્ષુદ્વતી તૈલાદ્ ઘૃતાદ્વ મહતીં પિબેદિતિ સ્નેહે ક્વાથે વા પીતેયમકાભ્યક્તદેહાયા વસ્ત્રેણોદરં વેષ્ટયેત્| વાતપૂરણભયાત્તદવકાશપરિહારાય| તત્ર યદ સ્નેહપાનમારભ્યતે તદોષ્ણોદકેન પરિષેકઃ સૂતાયાઃ| પુનશ્ચ પરિષેકો યદા વા યવાગૂપાનમારભ્યતે| એતદુચ્યતે પ્રાક્સ્નેહયવાગૂપાનાભ્યાં ચોભયકાલમુષ્ણોદકેન પરિષેચયેદિતિ| પૂર્વોક્તૈરેવૌષધૈરનન્તરોક્તૈઃ પઞ્ચકોલેન યવાગ્વાદિભિર્વા સિદ્ધમેવં યથાયોગ્યમ્| એતદેવ સ્નેહપાનાદિકં ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વા| અનન્તરં યાવદ્ દ્વાદશરાત્રં યવાદ્યન્યતમયૂષેણાન્નં લઘુના ચ તત્ પ્રાયેણાનુપાનં તતઃ ક્રમેણાગ્નિબલમવેક્ષ્ય જાઙ્ગલરસાદિભિર્બૃંહણૈર્બૃંહયેત્|| ૩૪||

Adhikarana sUtikopacArAnusaraNaphalam (35) · Śloka 35

એવં હિ ગર્ભવૃદ્ધિક્ષપિતશિથિલસર્વશરીરધાતુપ્રવાહણ- વેદનાક્લેદરક્તનિસ્સૃતિવિશેષશૂન્યશરીરાચ્ચ પુનર્નવી- ભવતિ||૩૫||

સુબોધમ્| અનેન ક્રમેણ સૂતિક્લિષ્ટા પુનર્નવી ભવતિ|| ૩૫||

Adhikarana sUtikAniyamAnusaraNAvashyakatA (36) · Śloka 36

અત એવ ચ સૂતિકાયા વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવત્યસાધ્યો વા| તસ્માત્તાં યથોક્તેન વિધિના પ્રયત્નેનોપચરેત્||૩૬||

અત એવ ગર્ભવૃદ્ધિક્ષપિતધાતુતયેત્યાદિ હેતુઃ| સૂતિકાયા વ્યાધેરસાધ્યત્વે ભવતિ|| ૩૬||

Adhikarana sUtikAbhidhAnanivRuttisamayaH (37) · Śloka 37

એવં સાધ્યર્ધમાસમુપસંસ્કૃતા ક્રમેણ વિમુક્તાહારવિહારયન્ત્રણા વિગતસૂતિકાભિધાના સ્યાત્| પુનરાર્ત્તવદર્શનાદિત્યેકે||૩૭||

સાર્ધન્માસાદૂર્ધ્વં સૂતિકાભિધાનનિવૃત્તિઃ | અન્યે પુનરાહુઃ-પુનરાર્ત્તવદર્શનાદૂર્ધ્વં સૂતિકાભિધાનનિવૃત્તિઃ || ૩૭ ||

Adhikarana adhyAyopasaMhAraH (38) · Śloka 38

ઇત્યાદ્યં માસમાદાય યાવદ્ગર્ભક્ષમા પુનઃ| સ્ત્રી સ્યાત્ તાવદ્ વિધિઃ સર્વઃ સર્વથા સાધુ દર્શિતઃ||૩૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતોઉ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભો- પચરણીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩૮||

ઇત્યેવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ પ્રથમાન્માસાદ્ગર્ભાધાનાત્ પ્રભૃતિ પુનરાર્ત્તવદર્શનેન ગર્ભયોગ્યતા તાવદસ્યા વિધિરસ્મિન્નધ્યાયે દર્શિત ઇતિ||૩૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ