7. marmavibhāgaḥ

Adhikarana atha marmavibhAgo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મર્મવિભાગં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વમેવાધ્યાયારમ્ભપ્રયોજનમુક્તમ્|| ૧||

Adhikarana marmaNAM sa~gkhyA (2) · Śloka 2

સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્||૨||

સર્વસ્મિઞ્છરીરે સપ્તોત્તરં મર્મણાં શતમ્|| ૨||

Adhikarana marmaNAM sthAnAni (3) · Śloka 3

તત્ર ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છાખાસુ| ષડ્વિંશતિરન્તરાધૌ| સપ્તત્રિંશદૂર્ધ્વમ્||૩||

તત્ર શાખાચતુષ્ટયે પ્રત્યેકં શાખાયામેકાદશ મર્માણિ આગુદાદાઽચાક્ષકસન્ધેઃ ષડ્વિંશતિઃ| ગ્રીવાદૌ સપ્તત્રિંશત્| એકસ્મિન્ સક્થ્નિ એકાદશાનાં મર્મણાં વિભાગાઃ પ્રદર્શ્યન્તે| એતેન શાખાત્રયે તથૈવાનુમન્તવ્યમ્|| ૩||

Adhikarana talahRudayaM nAmamarma tatra viddhe vyAghAtaH (4) · Śloka 4

અથૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ મધ્યમાઙ્ગુલિમભિતો મધ્યે પાદ- તલસ્ય તલહૃદયં નામ મર્મ| તત્ર વિદ્ધસ્ય રુજયા મર ણમ્||૪||

પાદતલમધ્યે મધ્યમાઙ્ગુલ્યભિમુખેન તલહૃદયં નામ મર્મ| તત્ર વિદ્ધસ્ય રુજયા મરણમ્|| ૪||

Adhikarana kShipramarma, tatra viddhe maraNam (5) · Śloka 5

અઙ્ગુષ્ઠાઙુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રં તત્રાઽઽક્ષેપકેન મરણમ્||૫||

ક્ષિપ્રે વિદ્ધસ્યાક્ષેપેણ મરણમ્| આક્ષેપો વાતવ્યાધિષુ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ|| ૫||

Adhikarana kUrcamarma, tatra viddhe vyApacca (6) · Śloka 6

ક્ષિપ્રસ્યોપરિ દ્વ્યઙ્ગુલ ઉભયતઃ કૂર્ચઃ| તત્ર પાદસ્ય ભ્રમણવેપને ભવતઃ||૬||

કૂર્ચઃ ક્ષિપ્રસ્યોપરિ દ્વ્યઙ્ગુલે| ઉભયત ઇતિ પાદપૃષ્ઠાત્ પાદતલં યાવત્| તત્ર કૂર્ચે વિદ્ધસ્ય પાદભ્રમણવેપને ભવતઃ| વેપનં કમ્પનામ્|| ૬||

Adhikarana kUrcashiromarma, tatra viddhe vyApacca (7) · Śloka 7

ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરઃ| તત્ર રુજાશોપૌ||૭||

ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરો નામ મર્મ| તત્ર રુજાશોફૌ ભવતઃ તત્રેત્યત્ર વિદ્ધસ્યેત્યનુવર્ત્તતે|| ૭||

Adhikarana gulphamarma, tatra viddhe vyApacca (8) · Śloka 8

પાદજઙ્ઘયોઃ સન્ધાને ગુલ્ફઃ| તત્ર રુક્ સ્તબ્ધસક્થિતા ષણ્ઢતા વા||૮||

પાદસ્ય જઙ્ઘાયાશ્ચ સન્ધાને સ્થિતો ગુલ્ફઃ રુગાદિકરઃ ષણ્ઢગા અયોષિદ્યોગ્યત્વમ્|| ૮||

Adhikarana indrabastimarma, tatra viddhe vyApacca (9) · Śloka 9

પાર્ષ્ણિપ્રભૃતિ દ્વાદશભિરઙ્ગુલૈર્જઙ્ઘામધ્યે ઇન્દ્રબસ્તિઃ| તત્ર શોણિતક્ષયાન્મરણમ્||૯||

જઙ્ઘામધ્યે તુ ઇન્દ્રબસ્તિઃ| તત્ર રક્તક્ષયાન્મરણં ભવતિ|| ૯||

Adhikarana jAnumarma, tatra viddhe vyApacca (10) · Śloka 10

જઙ્ગોર્વોઃ સન્ધાને જાનુઃ| તત્ર ખઞ્જત||૧૦||

જઙ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે સ્થિતં જાનુઃ| તત્ર ખઞ્જતા ભવતિ| ખઞ્જો વિકૃતપાદઃ|| ૧૦||

Adhikarana ANimarma, tatra viddhe vyApacca (11) · Śloka 11

જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમુભયત આણિઃ| તત્ર શોફાભિવૃદ્ધિઃ સ્તબ્ધસક્થિતા ચ||૧૧||

આણિઃ અપ્યુભયતઃ ઊરૌ જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં દ્વૌ દિશૌ વ્યાપ્યવર્ત્તત ઇત્યર્થઃ| રુગાદિકરઃ|| ૧૧||

Adhikarana UrvI marma, tatra viddhe vyApacca (12) · Śloka 12

ઊરુમધ્યે ઊર્વી| તત્ર રક્તક્ષયાત્સક્થિશોષઃ||૧૨||

ઊરુમધ્યે સ્થિતા ઊર્વી| તદ્વેધાદ્રક્તક્ષયાત્ સક્થિશોષઃ|| ૧૨||

Adhikarana lohitAkShamarma tatra viddhe vyApacca (13) · Śloka 13

ઊર્વ્યાસ્તૂર્ધ્વમધો વંક્ષણસન્ધેરૂરુમૂલે લોહિતાક્ષમ્| તત્ર રક્તક્ષયાત્ પક્ષાઘાતઃ||૧૩||

ઊરોર્મૂલે વંક્ષણસન્ધેરધસ્તાત્ લોહિતાક્ષમ્| તત્ર રક્તક્ષયાત્ પક્ષાઘાતો ભવતિ|| ૧૩||

Adhikarana viTapamarma, tatra viddhe vyApacca (14) · Śloka 14

વંક્ષણવૃષણયોર્મધ્યે વિટપમ્| તત્ર ષાણ્ઢ્યમલ્પશુક્રતા વા||૧૪||

વંક્ષણવૃષાણાયોર્મધ્યે વિટપં નામ| તત્ર ષણ્ઢતા અથવા અલ્પશુક્રતા ભવતિ|| ૧૪||

Adhikarana bAhumarmANi, tatra viddhe vyApacca (15) · Śloka 15

સક્થિવદ્ બાહ્વોઃ||૧૫||

ઇતિ તલહૃદયક્ષિપ્રકુર્ચકૂર્ચશિરોગુલ્ફેન્દ્રબસ્તિજાન્વાણ્યુર્વીલોહિતાક્ષવિટપાન્યેકાદશૈકસ્યાં શાખાયાં મર્માણિ તદ્વદેવ શાખાત્રયેઽપિ વિજ્ઞેયમ્|| ૧૫||

Adhikarana bAhumarmaNi visheShaH (16) · Śloka 16

વિશેષસ્તુ-ગુલ્ફો મણિબન્ધસ્તથા જાનુકૂર્પરમ્| તયોર્વ્યધે કુણિતા||૧૬||

કેવલં બાહ્વોઃ કેષાઞ્ચિન્નામ્નિ વિશેષઃ, તદેવોચ્યતે| યથા જઙ્ઘાચરણયોઃ સન્ધૌ ગુલ્ફઃ| તથા કરપ્રપાણ્યોર્મણિબન્ધઃ| યથા જઙ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે જાનુ તથા પ્રપાણિપ્રબાહુમધ્યે કૂર્પરઃ| જાનુનિ વિદ્ધે યથા ખઞ્જતા| કૂર્પરે વિદ્ધે તથા કુણિતા| કુણિર્વિકૃતકરઃ|| ૧૬||

Adhikarana kakShAradharamarma, tatra viddhe vyApacca (17) · Śloka 17

વિટપવચ્ચ કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધરઃ| તત્ર કુણિત્વમ્||૧૭||

યથા વંક્ષણવૃષણયોર્મધ્યે વિટપં તથા કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધરઃ| તસ્મિન્ વિદ્ધે કુણિત્વમ્|| ૧૭||

Adhikarana antarAdhimarmANi gudamarma, tatra viddhe sadyomaraNam (18) · Śloka 18

વાતવર્ચોનિરસનઃ સ્થૂલાન્ત્રવિબદ્ધો ગુદઃ| તત્ર સદ્યો મરણમ્||૧૮||

ગુદઃ સ્થૂલાન્ત્રે પ્રતિબદ્ધો વાતાદિનિરસનકર્મા| તસ્મિન્ વિદ્ધે સદ્યો મરણમ્|| ૧૮||

Adhikarana bastimarma, tatra viddhe vyApacca (19) · Śloka 19

અલ્પમાંસશોણિતોઽભ્યન્તરતઃ કટ્યા ધનુર્વક્ર એકદ્વારોઽધોમુખી બસ્તિઃ| તત્રાપિ સદ્યો મરણમશ્મરીવ્રણા- દૃતે| તત્રાપ્યુભયતો વિદ્ધે ન જીવતિ| એકતો ભિન્ને મૂત્રસ્રાવીવ્રણો ભવતિ| સ તુ યત્નેનોપક્રાન્તો રોહતિ||૧૯||

બસ્તિરલ્પમાંસશોણિતઃ કટ્યા મધ્યે પૃષ્ઠતો વક્રો ધનુર્વત્| એકતો દ્વારો મુખં સ ચાસ્યૈકઃ અધોમુખશ્ચ| તત્રાપિ બસ્તૌ વિદ્ધે મરણં ભવત્યશ્મરી વ્રણાદૃતે| તત્રાપ્યમશ્મરીવ્રણે દ્વાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વિદ્ધે બસ્તી મરણમેવ| અશ્મરીવ્રણેઽપ્યેકતો વિદ્ધે બસ્તૌ મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ| સુબોધમ્|| ૧૯||

Adhikarana nAbhimarma, tatra viddhe vyApacca (20) · Śloka 20

પક્વામાશયમધ્યે નાભિઃ તત્રાપિ સદ્યોમરણમ્||૨૦||

ન કેવલં બસ્તિરેવ વિદ્ધઃ સદ્યોઘ્નો યાવન્નાભિરપીત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ|| ૨૦||

Adhikarana hRudayamarma, tatra viddhe vyApacca (21) · Śloka 21

કોષ્ઠવક્ષસોઃ સ્તનયોશ્ચ મધ્યે સત્ત્વરજસ્તમોઽધિષ્ઠા નમામાશયદ્વારં હૃદયમ્| તત્રાપિ સદ્યો મરણમ્||૨૧||

કોષ્ઠવક્ષસોઃ સ્તનયોશ્ચ મધ્યે સ્થિતં સત્ત્વરજસ્તમસામધિષ્ઠાનમામાશયદ્વારં તુ હૃદયમ્| તત્રાપિ વિદ્ધસ્ય સદ્યો મરણમ્||૨૧||

Adhikarana stanamUlamarma, tatra viddhe vyApacca (22) · Śloka 22

સ્તનયોરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનમૂલે તયોઃ કફપૂર્ણકોષ્ઠસ્ય મરણમ્||૨૨||

તયોરિતિ| સ્તનમૂલયોર્વિદ્ધયોઃ|| ૨૨||

Adhikarana stanarohitamarma, tatra viddhe vyApacca (23) · Śloka 23

સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતે| તયોઃ શોણિતપુર્ણકોષ્ઠસ્ય મરણમ્||૨૩||

ચૂચુકૌ સ્તનમુખૌ શ્યામૌ|| ૨૩||

Adhikarana apastambhau marmaNI tatra viddhe vyApacca (24) · Śloka 24

ઉભયત્રોરસો નાડ્યૌ વાતવહે અપસ્તમ્ભૌ| તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મરણમ્||૨૪||

ઉરસિ ઉભયતો દ્વે વાતવહે નાડ્યૌ અપસ્તમ્ભૌ નામ્ના મર્મણી||૨૪||

Adhikarana apAlApamarmaNI tatra viddhe vyApacca (25) · Śloka 25

અંસકૂટયોરધઃ પાર્શ્વયોરુપરિ ભાગયોરપાલાપૌ| તયોઃ પૂયત્વમાપન્નેન રક્તેન મરણમ્||૨૫||

અંસપાર્શ્વાન્તરયોર્મધ્યે કિઞ્ચિત્ પાર્શ્વભાગે અપાલાપૌ| તયોર્મધ્યે વિદ્ધયોર્ન સદ્યો મરણમ્| અપિતુ પૂયત્વમાપન્ને રક્તે|| ૨૫||

Adhikarana kaTIkataruNe marmaNI tatra viddhe vyApacca (26) · Śloka 26

પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પ્રતિશ્રોણીકર્ણાવસ્થિની કટીકતરુણે| તયોઃ શોણિતક્ષયાત્ પાણ્ડુર્વિવર્ણો હીનરુપો મ્રિયતે||૨૬||

પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોર્યે પ્રતિશ્રોણી કર્ણાવસ્થિની સ્થિતાઃ તે કટીકતરુણે મર્મણી શ્રોણ્યાઃ કર્ણાકૃતિત્વાત્ શ્રોણીકર્ણૌ|| ૨૬||

Adhikarana kukundaramarma, tatra viddhe vyApacca (27) · Śloka 27

પાર્શ્વયોર્જઘનબહિર્ભાગે પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ કુકુન્દરૌ| તયોઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમધઃ કાયે ચેષ્ટાનાશશ્ચ||૨૭||

પૃષ્ઠવંશસ્ય પા્શ્વયોર્મર્મણી કુકુન્દરૌ તૌ ચ જઘનાદ્બહિઃ| કટ્યાઃ પશ્ચિમો ભાગો જઘનમ્|| ૨૭||

Adhikarana nitambamarmaNI, tatra viddhe vyApacca (28) · Śloka 28

શોણીકર્ણયોરુપર્ય્યાશયાચ્છાદનૌ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ| તયોરધઃ કાયે શોફો દૌર્બલ્યં મરણઞ્ચ||૨૮||

પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોઃ શ્રોણીકર્ણયોરુપરિ પાર્શ્વાન્તરમધ્યે પ્રતિબદ્ધૌ પક્વાશયસ્ય છાદને નિતમ્બમર્મણી|| ૨૮||

Adhikarana pArshvasandhimarmaNI tatra viddhe vyApacca (29) · Śloka 29

અધઃ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યે તિર્ય્યગૂર્ધ્વં ચ પાર્શ્વસન્ધી| તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મરણમ્||૨૯||

પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ| સવ્યપાર્શ્વસ્થઃ સવ્યે પ્રતિબદ્ધઃ| અપસવ્યશ્ચાપસવ્યે| તત્ર ચાધ તિર્ય્યક્ચ પ્રતિબદ્ધૌ પા્શ્વસન્ધી| તે ચ જઘનપાર્શ્વયોર્મધ્યે ભવતઃ|| ૨૯||

Adhikarana bRuhatyAkhyau marmaNI, tatra viddhe vyApacca (30) · Śloka 30

અધઃ પા્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યે તિર્ય્યગૂર્ધ્વં ચ પાર્શ્વસન્ધી| તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મરણમ્||૩૦||

પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પૂર્વોક્તયોઃ સ્તનમૂલયોરાર્જવેન તિર્ય્યક્ સ્પષ્ટદિગ્ગ્રહણેન બૃહત્યૌ મર્મણી|| ૩૦||

Adhikarana aMsaphalamarmaNI, tatra vyApacca (31) · Śloka 31

પૃષ્ઠવંશમુભયતો બાહુમૂલસમ્બદ્ધે અંસફલકે| તયોર્બાહુસ્વાપશોષૌ||૩૧||

અંસફલકે પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોર્બાહુમૂલે ચ પ્રતિબદ્ધે| તયોર્વ્યધ ઇતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધઃ|| ૩૧||

Adhikarana aMsAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (32) · Śloka 32

ગ્રીવાબાહુશિરોમધ્યેંઽસપીઠસ્કન્ધબન્ધનાવંસૌ| તયોઃ સ્તમ્બ્ધબાહુતા||૩૨||

અંસૌ ગ્રીવાદિમધ્યગૌ સ્કન્ધયોઃ અંસપી ઠયોશ્ચ બન્ધાર્થૌ| એવં ગુદો બસ્તિર્નાભિર્હૃદયં દ્વે સ્તનમૂલે દ્વે સ્તનરોહિતે દ્વાવપસ્તમ્ભૌ દ્વાવપાલાપૌ દ્વે કટીકતરુણે દ્વે કુકુન્દરે દ્વૌ નિતમ્બે દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી દ્વે બૃહત્યૌ દ્વે અંસફલકે દ્વાવંસાવિતિ ષડ્વિંશતિર્મર્માણ્યન્તરાધૌ|| ૩૨||

Adhikarana UrdhvamarmANi dve nIle dve manye tatra viddhe vyApacca (33) · Śloka 33

કણ્ઠનાડીમુભયતશ્ચતસ્રો ધમન્યઃ| તાસાં દ્વે નીલે, દ્વે મન્યે| તાસુ મૂકતા, સ્વરવૈકૃત્યં, રસાગ્રાહિતા વા ભવતિ||૩૩||

ઊર્ધ્વમુચ્યતે| કણ્ઠનાડ્યામેકસ્મિન્| પાર્શ્વે એકા નીલા નામ સિરા| એકા મન્યા| તથૈવ દ્વિતીયે| તાસાં વ્યધે મૂકત્વાદિકં ભવતિ|| ૩૩||

Adhikarana mAtRukAmarmANi tatra viddhe vyApacca (34) · Śloka 34

ગ્રીવાયામુભયતઃ પૃથક્ ચતસ્રઃ સિરા માતૃકાસ્તાસુ સદ્યો મરણમ્||૩૪||

ગ્રીવાયાં દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરષ્ટૌ સિરા માતૃકાહ્વયાઃ|| ૩૪||

Adhikarana kRukATikAkhye marmANi tatra viddhe vyApacca (35) · Śloka 35

શિરોગ્રીવયોઃ સન્ધાને કૃકાટિકે| તયોશ્ચલમૂર્ધતા||૩૫||

ઉભયપાર્શ્વે શિરસો ગ્રીવાયાશ્ચ સન્ધાને કૃકાટિકે મર્મણી| તત્ર વિદ્ધસ્ય ચલશીર્ષતા|| ૩૫||

Adhikarana vidhurAkhye marmaNi tatra viddhe vyApacca (36) · Śloka 36

કર્ણપૃષ્ઠયોરધઃસંશ્રિતે વિધુરે| તયોર્બાધિર્યમ્||૩૬||

કર્ણયોરધો વિધુરે|| ૩૬||

Adhikarana phaNAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (37) · Śloka 37

ઘ્રાણમાર્ગમુભયતઃ શ્રોત્રમાર્ગપ્રતિબદ્ધાવભ્યન્તરતઃ ફણૌ| તયોર્ગન્ધાજ્ઞાનમ્||૩૭||

ઘ્રાણસ્રોતસોર્દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરન્તઃ શિરસિ ગલપ્રદેશે ફણૌ નામ્ના મર્મણી| તૌ ચ શ્રોત્રસ્રોતઃ પ્રતિબદ્ધૌ તયોર્વ્યધે ગન્ધાજ્ઞાનમ્|| ૩૭||

Adhikarana apA~ggAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (38) · Śloka 38

ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરધોઽક્ષ્ણોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ| તયોરાન્ધ્યમ્||૩૮||

ભ્રુવોઃ સમ્બન્ધિનોઃ પુચ્છાન્તયોર્બાહ્યાન્તરયોરધ અક્ષ્ણોશ્ચ બહિરપાઙ્ગૌ મર્મણી|| ૩૮||

Adhikarana sha~gkhAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (39) · Śloka 39

ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપર્યનુકર્ણં લલાટે શઙ્ખૌ| તયોઃ સદ્યો મરણમ્||૩૯||

લલાટે ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપરિ કર્ણમનુ કર્ણં પ્રતિ શઙ્ખૌ નામ મર્મણી| તયોર્વ્યધે સદ્યો મરણમ્|| ૩૯||

Adhikarana AvarttAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (40) · Śloka 40

ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરાવર્ત્તૌ તયોરાન્ધ્યં દૃષ્ટ્યુપઘાતો વા||૪૦||

ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોઃ પ્રદેશયોરાવર્ત્તૌ નામ્ના દ્વે મર્મણી| તયોર્વ્યધે આન્ધ્યમ્| અદર્શનમ્ અથવોપઘાતમાત્રં દૃષ્ટેર્વા|| ૪૦||

Adhikarana utkShepAkhye marmaNI tatra viddhasya vyApacca (41) · Śloka 41

શઙ્ખયોરુપરિ કેશાન્તે ઉત્ક્ષેપૌ| તયોઃ સશલ્યઃ પાકાત્ પતિતશલ્યો વા જીવેન્નોદ્ધૃતશલ્યઃ||૪૧||

શઙ્ખયોરુપરિ કેશાવસાનમર્ય્યાદે ઉત્ક્ષેપો મર્મણી| તયોર્વિદ્ધઃ સન્ સશલ્યો જીવતિ| પાકાદ્વા સ્વયંપતિતે જીવતિ| ઉદ્ધૃતશલ્યો ન જીવેત્|| ૪૧||

Adhikarana sthapanyakhye marmaNI tatra viddhasyAvasthA ca (42) · Śloka 42

ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થપની| તત્રોત્ક્ષેપવત્||૪૨||

ભ્રુવોર્મધ્યે નામ સ્થપની મર્મ| તત્રોત્ક્ષેપવત્ સશલ્યી જીવેત્| પાકાત્ પતિતશલ્યો વા| તત્ર ચ ઉદ્ધૃતશલ્યો ન જીવેત્|| ૪૨||

Adhikarana sImantAkhyAni marmANi tatra viddhasya vyApacca (43) · Śloka 43

પઞ્ચ સન્ધયઃ શિરસિ| તિર્ય્યગૂર્ધ્વં ચ સીમન્તાનામ્| તેષૂન્માદભ્રમચિત્તનાશૈર્મરણમ્||૪૩||

પઞ્ચ શિરસિ કપાલાનાં સન્ધયઃ પઞ્ચ મર્માણિ| તત્ર દાઉ લલાટપર્શ્વયોઃ કેશાન્તાવસ્થિતૌ દ્વૌ કૃકાટિકાપાર્શ્વયોરૂર્ધ્વગૌ સન્ધી| તયોરુપરિ તિર્ય્યગૃજુસન્ધિઃ સીમન્તાસ્તેષુ વિદ્ધેષૂન્માદાદિભિર્મરણમ્|| ૪૩||

Adhikarana shRu~ggATakAkhyAni marmANi tatra viddhe vyApacca (44) · Śloka 44

જિહ્વાઘ્રાણાક્ષિશ્રોત્રતર્પણીનાં સિરાણાં તાલુનિ સન્નિપાતઃ| તાસાં મુખાનિ ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકસંજ્ઞાનિ| તેષુ સદ્યોમરણમ્||૪૪||

જિહ્વાદિસન્તર્પણીનાં સિરાણાં તાલુનિ સન્નિપાતો ભવતિ| તાસાં યાનિ બહ્વીનામપિ ચત્વારિ મુખાનિ તાનિ શૃઙ્ગાટકાખ્યાનિ મર્માણિ| તેષાં વ્યધે સદ્યોમરણમ્|| ૪૪||

Adhikarana adhipratisaMj~jaM marma tatra viddhe vyApacca (45) · Śloka 45

મસ્તકાભ્યન્તર ઉપરિષ્ટાત્સિરાસન્ધિસન્નિપાતો રોમાવર્ત્તઃ સોઽધિપતિર્નામ| તત્રાપિ સદ્યોમરણં ભવતીતિ||૪૫||

અન્તર્મસ્તકં સર્વોર્ધ્વસિરાસન્ધીનાં સઙ્ગમો નામાવર્ત્તો નામ મર્મ| સ એવાધિપાખ્યઃ| એવં દ્વે નીલે દ્વે મન્યે અષ્ટૌ માતૃકાઃ દ્વે કૃકાટિકે દ્વે વિધુરે દ્વૌ ફણૌ દ્વાવપાઙ્ગૌ દ્વૌ શઙ્ખૌ દ્વાવાવર્ત્તૌ દ્વાવુત્ક્ષેપૌ એકા સ્થપની પઞ્ચ સીમન્તાશ્ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાન્યેકોઽધિપતિપર્ય્યાય આવર્ત્ત ઇત્યેતાનિ સપ્તત્રિંશચ્છિરસિ મર્માણિ||૪૫||

Adhikarana marmaNAM sAmAnyalakShaNam (46) · Śloka 46

સામાન્યલક્ષણં પુનર્મર્મણાં પીડિતે રુજોત્પત્તિર્વિષમં ચ સ્પન્દનમ્||૪૬||

મર્મણાં નામ સ્થાનઞ્ચ જ્ઞાતમ્| લક્ષણં તુ ન જ્ઞાતમ્| અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમુચ્યતેસામાન્યેનેત્યાદિ| સર્વમર્મણામિદં લક્ષણમિત્યર્થઃ| વિષમમનેકરૂપમ્|| ૪૬||

Adhikarana marmaviddhalakShaNam (47) · Śloka 47

સામાન્યેનૈવ ચ - દેહપ્રસુપ્તિર્ગુરુતા સમ્મોહઃ શીતકામિતા| સ્વેદો મૂર્ચ્છા વમિઃ શ્વાસો મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્||૪૭||

સામાન્યેનનૈવ ચેતસ્ય દેહપ્રસુપ્તિરિત્યાદિના સમ્બન્ધઃ| પ્ર્સુપ્તિછેદાદ્યનબોધઃ| સમ્મોહો મૂર્ચા||૪૭||

Adhikarana marmashabdanirvacanam (48) · Śloka 48

અપિ ચ-મરણકારિત્વાન્મર્મ||૪૮||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| મરણકારિત્વાન્મર્મેતિ નિર્વચનમ્|| ૪૮||

Adhikarana mAMsAdibhedena marmaNAM pa~jcadhAtvam (49) · Śloka 49

તત્પુનર્માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિસન્નિપાતઃ| તેન તસ્મિન્ પીડ્યમાને વિશેષતઃ પ્રાણબાધઃ| બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ| તસ્માન્માંસાદ્યાશ્રયતો મર્માણિ પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે||૪૯||

તત્ પુનર્મર્મ માંસાદિસન્નિપાતસ્તેષાં મિશ્રીભાવે નૈકત્રાવસ્થાનં તેન હેતુના તસ્મિન્ પીડિતેઽધિકં પ્રાણાનામાબાધો ભવતિ| માંસાદીનાં પઞ્ચાનાં યદ્યપિ મિશ્રીભાવેન સર્વ મર્મ ભવતિ| તથાપિ યોઽયં માંસમર્મ સિરામર્મ ઇત્યાદિ વ્યપદેશઃ સ બાહુલ્યકૃત એવ| યત્ર માંસસ્ય બાહુલ્યં તત્ર માંસેન વ્યપદેશઃ| યત્ર સિરાણાં તત્ર સિરાભિઃ| એવમન્યત્રાપિ વાચ્યમ્| એવં માંસાદિભેદેન પઞ્ચધા મર્માણિ|| ૪૯||

Adhikarana mAMsamarmANi (50) · Śloka 50

તદ્યથા તલહૃદયેન્દ્રબસ્તિગુદસ્તનરોહિતાન્યેકાદશ માંસમર્માણિ||૫૦||

તત્રૈકાદશ માંસમર્માણિ; તદ્યથા-ચતુર્ષુ કરચરણેષુ ચત્વારિ તલહૃદયાનિ| ચત્વારીન્દ્રબસ્તયઃ| એકો ગુદો દ્વે સ્તનરોહિત ઇતિ|| ૫૦||

Adhikarana sirAmarmANi (51) · Śloka 51

ઉર્વીલોહિતાખ્યનાભિહૃદયસ્તનમૂલાપસ્તમ્ભાપાલાપપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીનીલામન્યામાતૃકાફણાપાઙ્ગસ્થપનીશૃઙ્ગાટકાન્યેકચત્વારિંશત્સિરામર્માણિ||૫૧||

એકચત્વારિંશત્ સિરામર્માણિ| તદ્યથા-ચતસ્ર ઉર્વ્યશ્ચત્વારિ લોહિતાક્ષાણિ| એકા નાભિરેકં હૃદયમ્| દ્વે સ્તનમૂલે| દ્વાવપસ્તમ્ભૌ| દ્વાવપાલાપી| દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી| દ્વે બૃહત્યૌ| દ્વે નીલે| દ્વે મન્યે| અષ્ટૌ માતૃકાઃ| દ્વૌ ફણૌ| દ્વૌ અપાઙ્ગૌ| એકા સ્થપની| ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાનિ ઇતિ|| ૫૧||

Adhikarana snAvamarmaNi (52) · Śloka 52

ક્ષિપ્રકૂર્ચકૂર્ચશિરોવિટપકક્ષાધરાણિ બસ્ત્યંસવિધુરોત્ક્ષેપાઃ સપ્તવિંશતિઃ સ્નાવમર્માણિ||૫૨||

સપ્તવિંશતિઃ સ્નાવમર્માણિ| તદ્યથા-કરચરણેષુ ચત્વારિ ક્ષિપ્રાણિ| ચત્વારઃ કૂર્ચા| ચત્વારિ કૂર્ચશિરાંસિ| દ્વે વિટપે| દ્વૌ કક્ષ્યાધરૌ| ચત્વાર્ય્યાણયઃ| એકો બસ્તિઃ| દ્વાવંસૌ| દ્વે વિધુરે| દ્વાવુત્ક્ષેપાવિતિ|| ૫૨||

Adhikarana asthimarmANi (53) · Śloka 53

કટીકતરુણનિતમ્બાંસફલકશઙ્ખાસ્ત્વષ્ટાવસ્થિમર્માણિ||૫૩||

અષ્ટાવસ્થિ મર્માણિ| તદ્યથા-દ્વે કટીકતરુણે| દ્વૌ નિતમ્બૌ| દ્વાવંસફલકૌ| દ્વૌ શઙ્ખાવિતિ|| ૫૩||

Adhikarana sandhimarmANi (54) · Śloka 54

ગુલ્ફમણિબન્ધજાનુકૂર્પરકુકુન્દરકૃકાટિકાવર્તસીમન્તાધિપતયો વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ||૫૪||

વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ| તદ્યથા-દ્બૌ ગુલ્ફૌ| દ્વૌ મણિબન્ધૌ| દ્વે જાનુની| દ્વે કૂર્પરે| દ્વૌ કુકુન્દરૌ| દ્વે કૃકાટિકે| દ્વૌ આવર્તૌ| પઞ્ચ સીમન્તાઃ| એક અધિપતિઃ|| ૫૪||

Adhikarana punaH prakArantareNa marmANAM pa~jcavidhatvam (55) · Śloka 55

પુનશ્ચ પઞ્ચધા||૫૫||

તાનિ ચ માંસાદિભેદેન પઞ્ચધોક્તાનિ| પુનરન્યેન પ્રકારેણ સદ્યઃ પ્રાણહરત્વાદિના પઞ્ચધોચ્યન્તે ૧. કાનિચિત્ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ| ૨. કાનિચિત્ કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| ૩. અન્યાનિ વિશલ્યઘ્નાનિ| ૪. અન્યાનિ વૈકલ્યકરાણિ| ૫. અન્યાનિ રુજાકરાણિ| ઇતિ પઞ્ચપ્રકારાઃ|| ૫૫||

Adhikarana sadyaH prANaharANi marmANi (56) · Śloka 56

ગુદબસ્તિનાભિહૃદયમાતૃકાશઙ્ખશૃઙ્ગાટકાધિપતય એકોનવિંશતિઃ સદ્યઃ પ્રાણહરાણ્યાગ્નેયત્વાત્| તેષાં સપ્તરાત્રાભ્યન્તરં કલઃ||૫૬||

તત્ર સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ગુદબસ્તિનાભિહૃદયાનિ ચત્વારિ| અષ્ટૌ માતૃકાઃ| દ્બૌ શઙ્ખૌ| ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાનિ| એકોઽધિપતિઃ| ઇત્યેકોનવિંશતિઃ| આઘ્નેયત્વમાશુ મરણહેતુઃ| સપ્તરાત્રાભ્યન્તરં પ્રથમદિવસાદિતિ|| ૫૬||

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi marmANi (57) · Śloka 57

તલહૃદયક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તિવક્ષોમર્મકટીકતરુણનિતમ્બપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીસીમન્તાસ્ત્રયસ્ત્રિશત્કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| સૌમ્યાગ્નેયત્વાત્તેષાં પક્ષાભ્યન્તરં કાલઃ| તેષ્વપિ તુ ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ||૫૭||

ત્રયસ્ત્રિંશન્મર્માણિ સૌમ્યાગ્નેયત્વાત્ કાલાન્તરેણ વિલમ્બિતં પ્રાણહરાણિ| પક્ષાભ્યન્તરે વા પ્રહરાદિવશાદનિયમઃ| તદ્યથા-ચત્વારિ તલહૃદયાનિ| ચત્વારિ ક્ષિપ્રાણિ| ચત્વારઃઇન્દ્રબસ્તયઃ| અષ્ટૌ વક્ષોમર્માણિ સ્તનમૂલસ્તનરોહિતાપસ્તમ્ભાપાલાપાખ્યાનિ| દ્વે કટીકતરુણે| દ્વૌ નિતમ્બૌ| દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી| દ્વે બૃહત્યૌ| પઞ્ચ સીમન્તાઃ| ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશત્| તેષ્વપિ મધ્યે ક્ષિપ્રાણિ સદ્યઃ પ્રાણહરાણ્યપિ ભવન્તિ|| ૫૭||

Adhikarana vishalyaghnAni marmANi (58) · Śloka 58

ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ચ ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ વાયવ્યત્વાત્| શલ્યમુખાવરુદ્ધો હિ યાવદત્ર વાયુસ્થિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ||૫૮||

ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ| તાનિ વાયવ્યાનિ શલ્યં આકૃષ્ટે વાયોર્વ્રણેન નિર્ગમનાન્ન જીવત્યત એવ વિશલ્યં ઘ્નન્તિ, ન તુ સશલ્યમ્| તત્ર દ્વાવુત્ક્ષેપાવેકાસ્થપનીતિ ત્રીણિ|| ૫૮||

Adhikarana vaikalyakarANi marmANi (59) · Śloka 59

કૂર્ચજાનુકૂર્પરાણ્યુર્વીલોહિતાખ્યવિટપકક્ષાધરકુકુન્દરાંસફલકનીલામન્યાકૃકાટિકાવિધુરફણાપાઙ્ગાવર્ત્તાશ્ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરાણિ સૌમ્યત્વાત્| સોમો હિ સ્થૈર્યશૈત્યાભ્યાં પ્રાણાન્ ધારયતિ| તાન્યપિ ચ કદાચિદભિહતાનિ મારયન્તિ||૫૯||

ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વિકલત્વં કુર્વન્તિ| સૌમ્યત્વાન્ન મારયન્તિ| તત્ર ચત્વારિ કૂર્ચાનિ| દ્વે જાનુની| દ્વૌ કૂર્પરૌ| ચતસ્રઃ આણયઃ| ચતસ્ર ઉર્વ્યઃ| ચત્વારિ લોહિતાક્ષાણિ| દ્વૌ વિટપૌ| દ્વૌ કક્ષાધરૌ| દ્વૌ કુકુન્દરૌ| દ્વાવંસૌ| દ્વાવંસફલકૌ| દ્વે નીલે| દ્વે મન્યે| દ્વે કૃકાટિકે| દ્વે વિધુરે| દ્વૌ ફણૌ| દ્વાવપાઙ્ગૌ| દ્વાવાવર્ત્તાવિતિ| એતાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશત્ કદાચિન્મારયન્ત્યપ્યતિઘાતાત્|| ૫૯||

Adhikarana rujAkarANi marmANi (60) · Śloka 60

કૂર્ચશિરોગુલ્ફમણિબન્ધાસ્ત્વષ્ટૌ રુજાકરાણ્યગ્નિવાયુસોમગુણબાહુલ્યાત્| અગ્નિવાયૂ હિ વિશેષેણ રુજાકરૌ| સોમસ્તુ પ્રાણાનવલમ્બત ઇત્યુક્તમ્||૬૦||

અષ્ટૌ મર્માણિ રુજાકરાણિ સોમાગ્નિવાય્વાત્મકત્વાત્| ચત્વારિ કૂર્ચશિરાંસિ દ્વૌ ગુલ્ફૌ દ્વૌ મણિબન્ધાવિત્યષ્ટૌ|| ૬૦||

Adhikarana anyamatena sadyaHprANaharAdimarmavivaraNam (61) · Śloka 61

અન્યે ત્વાહુઃ-માંસાદીનાં પઞ્ચાનામપિ વિવૃદ્ધાનાં સમવાયાત્ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ| એકૈકહીનાનામલ્પાનાં ચ ક્રમાદિતરાણિ સ્વભાવત એવ ચ||૬૧||

અન્યે ત્વાચાર્ય્યા આગ્નેયત્વં હેતું પરિત્યજ્ય સદ્યઃપ્રાણહરત્વે પૂર્વોક્તમાંસાદિપઞ્ચકસ્યાનૂનાધિકભાવેન વિવૃદ્ધસ્ય હેતુત્વં વદન્તિ| યદા ગુદાદીનામેકોનવિંશતેર્માંસાદીનાં સમાનાધિકાનાં સન્નિપાતસ્તદા સદ્યઃ પ્રાણહરત્વમિત્યર્થઃ| આદિશબ્દેનાસ્થિસ્નાયુસિરાસન્ધીનાં ગ્રહણમ્| ઇતરાણિ કાલાન્તરપ્રાણહરાદીનિ ચત્વાર્યેકૈકેન હીનાનાં માંસાદીનાં સ્વલ્પાનાં ચ સન્નિપાતાદ્ભવન્તીતિ| તેન માંસાદીનામન્યતમેનૈકેન હીનાનાં કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| દ્વિહીનાનાં વિશલ્યઘ્નાનિ| ત્રિહીનાનાં વૈકલ્યજનનાનિ| એકસ્યૈવ સદ્ભાવાદ્રુજાકરાણિ| સુશ્રુતઃ પઠતિ દ્વયોઃ સઙ્ઘાતાદીનિ, તન્ન બુધ્યામહે|| ૬૧||

Adhikarana aparamatam (62) · Śloka 62

અન્યે વદન્તિ-પ્રતિનિયતકર્માણિ ચન્દ્રસૂર્યાયસ્કાન્તોપલાનામિવામ્બુવહ્નિકાલલોહસંશ્લેષાસ્તથા ચ છિન્નેષુ બહુમર્મસ્વપિ પાણિપાદેષુ સ્વભાવત એવ ન મૃત્યુઃ||૬૨||

અન્યે ત્વાચાર્ય્યા ન સૌમ્યાગ્નેયત્વાદિકં હેતું વદન્તિ| નાપિ વિશિષ્ટસ્ય માંસાદેઃ સન્નિપાતમ્| અપિ તુ સ્વભાવમેવ હેતુત્વેનોદ્દિશન્તિ| તથા ચન્દ્રકાન્તાદીનામમ્બુજન્માદૌ તથા બહુમર્માશ્રયે પાણિપાદે છિન્નેઽપિ મૃત્યુર્ન ભવતીત્યત્રાપિ સ્વભાવ એવ હેતુઃ||૬૨||

Adhikarana aparamate~api hetupratipAdanam (63) · Śloka 63

અપરે પુનરત્રાપિ હેતુમાહુઃ-પાણિપાદચ્છેદે હિ સિરાઃ સઙ્કોચમાયાન્તિ| તતોઽલ્પાસૃક્પ્રવૃત્તેર્જીવિતમ્| મર્મવ્યધે ત્વતિરક્તસ્રુતિતો વાયુવૈકૃતેન ચ મરણમ્| તસ્માત્ મર્માભિહતસ્ય તદઙ્ગમાશુ સન્ધિદેશાચ્છેદનીયમ્| અતિહતાનાં તુ મર્મણાં યથાસ્વં પૂર્વં પૂર્વં ચ કર્મ ઈ ષદન્તે વા હતાનામુત્તરોત્તરમેવ||૬૩||

અપરે ઇત્યાદિ સુબોધમ્| તસ્માન્મર્મણ્યભિહતસ્ય તદઙ્ગં તસ્મિન્ મર્માશ્રિતં તત્ સન્ધિદેશાચ્છેદનીયમ્| સન્ધૌ છિન્ને સઙ્કુચિતાઃ સિરા રક્તં ન મુઞ્ચન્ત્યો જીવિતં ન ત્યજેત્| તેષાં ચ મર્મણાં સદ્યઃ પ્રાણહરણાદિકં પઞ્ચવિધં કર્મોક્તમ્| તત્રાતિહતાનાં મર્મણામાત્મીયં કર્મ પૂર્વં-પૂર્વં ચ ભવતિ| એતદુક્તં ભવતિગુદાદીનામભિહતાનાં સ્વકીયં સદ્યઃ પ્રાણહરણમેવ| તેષાં ચ પૂર્વાસમ્ભવઃ| તલહૃદયાદીનામભિહતાનાં સ્વં કર્મ કાલાન્તરપ્રાણહરત્વમ્| કદાચિત્તુ પૂર્વમપિ સદ્યઃ પ્રાણહરત્વં ભવતિ| ઉત્ક્ષેપાદીનાં સ્વં કર્મ વિશલ્યઘ્નત્વમ્| ન તુ પૂર્વં સમ્ભવતિ| અથવા કાલાન્તરપ્રાણહરણમપિ| કૂર્ચાદીનામભિહતાનાં સ્વં કર્મ વૈકલ્યકરણમ્| કદાચિત્તુ પૂર્વમપિ ભવતિ કાલાન્તરપ્રાણહરત્વમ્| વિશલ્યહનનં પૂર્વમપિ ન સમ્ભવત્યસમ્ભવાત્| કૂર્ચશિરઃપ્રભૃતીનાં ચાભિહતાનાં સ્વં કર્મ રુજાકરણમ્| કદાચિત્તુ પૂર્વમપિ ભવતિ| વૈકલ્યકરણમિત્યુક્તમભિહતાનાં યથાસ્વં પૂર્વં-પૂર્વં ચ કર્મ| યદા તુ તાનિ મર્માણિ ઈષત્કોણે સ્તોકેનાભિઘાતેનાભિહતાનિ ભવન્ત્યન્તે વા પર્ય્યન્તે વાભિહતાનિ ભવન્તિ તદા તેષામુત્તરમેવ| તેન સદ્યઃ પ્રાણહરાણામીષદન્તે વાભિહતાનામુત્તરં કર્મ કાલાન્તરપ્રાણહરણમ્| કાલાન્તરપ્રાણહરાણામીષદન્તે વાઽભિહતાનામનન્તરમુત્તરં કર્મ વૈકલ્યકરણમ્| વિશલ્યઘ્નત્વં ન સમ્ભવત્યનન્તરમપિ| વિશલ્યઘ્નાનામન્તે વેષદ્વાભિહતાનામુત્તરં વૈકલ્યકરણં કર્મ ભવતિ| વૈકલ્યકરાણામીષદન્તે ચાભિહતાનામુત્તરં કર્મ રુજાકરણમિત્યુક્તં યથોત્તરમેવેતિ|| ૬૩||

Adhikarana marmaNAM mAnabhedena punaH pa~jcavidhatvam (64) · Śloka 64

પુનશ્ચ પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે||૬૪||

તાન્યેવ મર્માણ્યેવં માનભેદેન પઞ્ચવિધાનિ|| ૬૪||

Adhikarana svA~ggulamAnAni marmANi (65) · Śloka 65

તદ્યથા-ઉર્વ્યઃ કૂર્ચશિરાંસિવિટપે કક્ષાધરે ચ દ્વાદશ સ્વાઙ્ગુલોન્મિતાનિ||૬૫||

ઉર્વ્યાદીનિ દ્વાદશ મર્મવતઃ સ્વાઙ્ગુલમાનાનિ| ચત્વારિ ચત્વારિ દ્વે દ્વે ઇતિ દ્વાદશ|| ૬૫||

Adhikarana dvya~ggulamAnAni marmANi (66) · Śloka 66

ગુલ્ફૌ મણિબન્ધૌ સ્તનમૂલે ચ ષટ્ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ||૬૬||

ગુલ્ફાદીનિ ષડ્ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ| દ્વે દ્વે દ્વે ઇતિ ષટ્|| ૬૬||

Adhikarana trya~ggulAnAni marmANi (67) · Śloka 67

જાનુની કૂર્પરે ચ ચત્વારિ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ||૬૭||

જાનદ્વયં કૂર્પરદ્વયં ચેતિ ચત્વારિ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ|| ૬૭||

Adhikarana pANitalasammitAni marmANi (68) · Śloka 68

કૂર્ચા ગુદો બસ્તિર્નાભિર્હૃદયં નીલે મન્યે માતૃકાઃ સીમન્તાઃ શૃઙ્ગાટકાનિ ચૈકોનત્રિંશત્ પાણિતલસમ્મિતાનિ||૬૮||

કૂર્ચાદીન્યેકોનત્રિંશત્ સ્વહસ્તલપ્રમાણાનિ|| ૬૮||

Adhikarana ardhA~ggulamAnAni marmANi (69) · Śloka 69

શેષાણિ ષટ્ પઞ્ચાશદઙ્ગુલદલપ્રમાણાનિ||૬૯||

શેષાણિ ષટ્ પઞ્ચાશદઙ્ગુલદલપ્રમાણાનિ| અઙ્ગુલદલમર્ધાઙ્ગુલમ્| તથા ચ ધન્વન્તરિઃ પઠતિ'શેષાણિ ચાઙ્ગુલમિતાર્ધસમાનિ દેહે' ઇતિ|| ૬૯||

Adhikarana matAntareNa marmamAnAni (70) · Śloka 70

અન્યે પુનરાહુઃ-વ્રીહિપ્રમાણાનિ ક્ષિપ્રાણિ| કલાયપ્રમાણાઃ સ્તનરોહિતોત્ક્ષેપાઃ તથાઽન્યે તિલ- પ્રમાણાન્યપિ મર્માણીચ્છન્તિ||૭૦||

કેચિન્મતેન તિલપ્રમાણાનિ મર્માણીતિ કથનમ્| સ્વધીગમ્યં શેષમ્|| ૭૦||

Adhikarana AyurmarmANi rakShati (71) · Śloka 71

ભવન્તિ ચાત્ર- મર્મવ્યાપ્તેઽપિ દેહેઽસ્મિન્નાયુર્મર્માણિ રક્ષતિ| આયુષ્યાણ્યેવ સેવેત સદા તસ્માદ્વિચક્ષણઃ||૭૧||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ શ્લોકા ઉચ્યન્તે| અસ્મિન્ દેહે મર્મભિઃ સ્પર્શમાત્રપ્રાણહરૈર્વ્યાપ્તેઽપિ તાનિ મર્માણ્યભિઘાતાદિભ્ય આયૂ રક્ષત્યક્ષીણાયુષાં હિ મર્મોપતાપો નોત્પદ્યતે| તસ્માદ્ધેતોરાયુષ્યાણ્યેવ વસ્તુનિ સેવેત વિચક્ષણઃ| તદેવ વિદ્ધમર્માબાધેભ્યો રક્ષતિ||૭૧||

Adhikarana marmANi yatnataH pAlanIyAni (72) · Śloka 72

મર્માભિઘાતઃ સ્વલ્પોઽપિ પ્રાયશો બાધતેતરામ્| રોગા મર્માશ્રયાસ્તદ્વત્ પ્રકાન્તા યત્નતોઽપિ ચ||૭૨||

યથા મર્મણ્યભિઘાતઃ સ્વલ્યોઽપિ બાધતેતરામતિશયેન બાધતે| તથા યે મર્માશ્રિતા રોગાસ્તે પ્રયત્નેન પ્રક્રાન્તાશ્ચિકિત્સિતુમારબ્ધાસ્તદ્વત્ સ્વલ્પા અપિ બાધન્તેતરામિત્યર્થઃ| તસ્માદ્યત્નેન પાલયેદિતિ તાત્પર્ય્યાર્થઃ|| ૭૨||

Adhikarana marmopaghAtAnmumUrShorlakShaNAni (73) · Śloka 73

વિક્ષિપ્યતે ભૃશં સીદન્ શૂન્યો ભ્રમતિ વેપતે| ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ કૃચ્છ્રેણ સ્રસ્તગાત્રો મુહુર્મુહુઃ| હૃદયં દહ્યતે ચાસ્ય નૈકસ્થાનેઽવતિષ્ઠતે| મર્મોપઘાતાન્મરણમેતૈર્લિઙ્ગૈઃ સમશ્નુતે||૭૩||

મર્મણિ ભગ્નસ્ય મુમૂર્ષોર્મરણલક્ષણાનિ વિક્ષિપ્યતે ભૃશં સીદન્નિત્યાદિનોચ્યન્તે| મરણમશ્નુતે પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધઃ|| ૭૩||

Adhikarana raktAtisrutireva maraNahetuH (74) · Śloka 74

અમર્મવિદ્ધોઽપિ નરશ્છેદભેદાદિપીડિતઃ| અતિનિસ્સૃતરક્તશ્ચ સદ્યસ્ત્યજતિ જીવિતમ્| અતોઽન્યથા જીવતિ તુ વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ||૭૪||

ન કેવલં તુ મર્મવિદ્ધ એવ જીવિતં ત્યજતિ યાવદમર્મવિદ્ધોઽપિ રક્તસ્યાતિસ્રુતેઃ સદ્ય એવ જીવિતં જહાતિ| અતોઽન્યથા યથોક્તવૈપરીત્યે મર્મવ્યધે રત્કાસ્રુતૌ ચ શરશતૈરપિ વિદ્ધો જીવતિ|| ૭૪||

Adhikarana marmaviddhaM pratyAkhyAya cikitset (75-7) · Śloka 7

પુણ્યવાન્નિયતાયુશ્ચ ન કથઞ્ચિન્ન જીવતિ| તસ્માદાચરમોચ્છ્વાસાચ્ચિકિત્સેદેવ યત્નતઃ| તદ્બન્ધુમિત્રાનુમતઃ પ્રત્યાખ્યાયાતુરં ભિષક્||૭૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને મર્મવિભાગોનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

તથા યશ્ચ પુણ્યવાન્ સુકર્મા યશ્ચ નિયતાયુઃ સ ન કશ્ચિન્ન જીવતિ| સર્વથા જીવતીત્યર્થઃ| નિયતાયુર્યસ્ય બલવતા દૈવેન કર્મણા ચ આયુર્નિયતકાલં કૃતમ્| તસ્માદ્યથા ક્ષીણાયુર્જીવત્યતો મર્મવિદ્ધમાતુરં પ્રત્યાખ્યાય આચરમોચ્છ્વાસાચ્ચિકિત્સેત્| તસ્યાતુરસ્ય બન્ધ્વાદીનામનુમતઃ સન્| એતાવતા સિદ્ધ્યભાવેઽપ્યયશો ન લભત ઇતિ|| ૭૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ