7. marmavibhāgaḥ

Adhikarana atha marmavibhAgo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो मर्मविभागं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

पूर्वमेवाध्यायारम्भप्रयोजनमुक्तम्|| १||

Adhikarana marmaNAM sa~gkhyA (2) · Śloka 2

सप्तोत्तरं मर्मशतम्||२||

सर्वस्मिञ्छरीरे सप्तोत्तरं मर्मणां शतम्|| २||

Adhikarana marmaNAM sthAnAni (3) · Śloka 3

तत्र चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु| षड्विंशतिरन्तराधौ| सप्तत्रिंशदूर्ध्वम्||३||

तत्र शाखाचतुष्टये प्रत्येकं शाखायामेकादश मर्माणि आगुदादाऽचाक्षकसन्धेः षड्विंशतिः| ग्रीवादौ सप्तत्रिंशत्| एकस्मिन् सक्थ्नि एकादशानां मर्मणां विभागाः प्रदर्श्यन्ते| एतेन शाखात्रये तथैवानुमन्तव्यम्|| ३||

Adhikarana talahRudayaM nAmamarma tatra viddhe vyAghAtaH (4) · Śloka 4

अथैकैकस्मिन् सक्थ्नि मध्यमाङ्गुलिमभितो मध्ये पाद- तलस्य तलहृदयं नाम मर्म| तत्र विद्धस्य रुजया मर णम्||४||

पादतलमध्ये मध्यमाङ्गुल्यभिमुखेन तलहृदयं नाम मर्म| तत्र विद्धस्य रुजया मरणम्|| ४||

Adhikarana kShipramarma, tatra viddhe maraNam (5) · Śloka 5

अङ्गुष्ठाङुल्योर्मध्ये क्षिप्रं तत्राऽऽक्षेपकेन मरणम्||५||

क्षिप्रे विद्धस्याक्षेपेण मरणम्| आक्षेपो वातव्याधिषु वक्ष्यमाणलक्षणः|| ५||

Adhikarana kUrcamarma, tatra viddhe vyApacca (6) · Śloka 6

क्षिप्रस्योपरि द्व्यङ्गुल उभयतः कूर्चः| तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः||६||

कूर्चः क्षिप्रस्योपरि द्व्यङ्गुले| उभयत इति पादपृष्ठात् पादतलं यावत्| तत्र कूर्चे विद्धस्य पादभ्रमणवेपने भवतः| वेपनं कम्पनाम्|| ६||

Adhikarana kUrcashiromarma, tatra viddhe vyApacca (7) · Śloka 7

गुल्फसन्धेरधः कूर्चशिरः| तत्र रुजाशोपौ||७||

गुल्फसन्धेरधः कूर्चशिरो नाम मर्म| तत्र रुजाशोफौ भवतः तत्रेत्यत्र विद्धस्येत्यनुवर्त्तते|| ७||

Adhikarana gulphamarma, tatra viddhe vyApacca (8) · Śloka 8

पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः| तत्र रुक् स्तब्धसक्थिता षण्ढता वा||८||

पादस्य जङ्घायाश्च सन्धाने स्थितो गुल्फः रुगादिकरः षण्ढगा अयोषिद्योग्यत्वम्|| ८||

Adhikarana indrabastimarma, tatra viddhe vyApacca (9) · Śloka 9

पार्ष्णिप्रभृति द्वादशभिरङ्गुलैर्जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः| तत्र शोणितक्षयान्मरणम्||९||

जङ्घामध्ये तु इन्द्रबस्तिः| तत्र रक्तक्षयान्मरणं भवति|| ९||

Adhikarana jAnumarma, tatra viddhe vyApacca (10) · Śloka 10

जङ्गोर्वोः सन्धाने जानुः| तत्र खञ्जत||१०||

जङ्घोर्वोः सङ्गमे स्थितं जानुः| तत्र खञ्जता भवति| खञ्जो विकृतपादः|| १०||

Adhikarana ANimarma, tatra viddhe vyApacca (11) · Śloka 11

जानुनस्त्र्यङ्गुलादूर्ध्वमुभयत आणिः| तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च||११||

आणिः अप्युभयतः ऊरौ जानुनस्त्र्यङ्गुलादूर्ध्वं द्वौ दिशौ व्याप्यवर्त्तत इत्यर्थः| रुगादिकरः|| ११||

Adhikarana UrvI marma, tatra viddhe vyApacca (12) · Śloka 12

ऊरुमध्ये ऊर्वी| तत्र रक्तक्षयात्सक्थिशोषः||१२||

ऊरुमध्ये स्थिता ऊर्वी| तद्वेधाद्रक्तक्षयात् सक्थिशोषः|| १२||

Adhikarana lohitAkShamarma tatra viddhe vyApacca (13) · Śloka 13

ऊर्व्यास्तूर्ध्वमधो वंक्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षम्| तत्र रक्तक्षयात् पक्षाघातः||१३||

ऊरोर्मूले वंक्षणसन्धेरधस्तात् लोहिताक्षम्| तत्र रक्तक्षयात् पक्षाघातो भवति|| १३||

Adhikarana viTapamarma, tatra viddhe vyApacca (14) · Śloka 14

वंक्षणवृषणयोर्मध्ये विटपम्| तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा||१४||

वंक्षणवृषाणायोर्मध्ये विटपं नाम| तत्र षण्ढता अथवा अल्पशुक्रता भवति|| १४||

Adhikarana bAhumarmANi, tatra viddhe vyApacca (15) · Śloka 15

सक्थिवद् बाह्वोः||१५||

इति तलहृदयक्षिप्रकुर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्वीलोहिताक्षविटपान्येकादशैकस्यां शाखायां मर्माणि तद्वदेव शाखात्रयेऽपि विज्ञेयम्|| १५||

Adhikarana bAhumarmaNi visheShaH (16) · Śloka 16

विशेषस्तु-गुल्फो मणिबन्धस्तथा जानुकूर्परम्| तयोर्व्यधे कुणिता||१६||

केवलं बाह्वोः केषाञ्चिन्नाम्नि विशेषः, तदेवोच्यते| यथा जङ्घाचरणयोः सन्धौ गुल्फः| तथा करप्रपाण्योर्मणिबन्धः| यथा जङ्घोर्वोः सङ्गमे जानु तथा प्रपाणिप्रबाहुमध्ये कूर्परः| जानुनि विद्धे यथा खञ्जता| कूर्परे विद्धे तथा कुणिता| कुणिर्विकृतकरः|| १६||

Adhikarana kakShAradharamarma, tatra viddhe vyApacca (17) · Śloka 17

विटपवच्च कक्षाक्षमध्ये कक्षाधरः| तत्र कुणित्वम्||१७||

यथा वंक्षणवृषणयोर्मध्ये विटपं तथा कक्षाक्षमध्ये कक्षाधरः| तस्मिन् विद्धे कुणित्वम्|| १७||

Adhikarana antarAdhimarmANi gudamarma, tatra viddhe sadyomaraNam (18) · Śloka 18

वातवर्चोनिरसनः स्थूलान्त्रविबद्धो गुदः| तत्र सद्यो मरणम्||१८||

गुदः स्थूलान्त्रे प्रतिबद्धो वातादिनिरसनकर्मा| तस्मिन् विद्धे सद्यो मरणम्|| १८||

Adhikarana bastimarma, tatra viddhe vyApacca (19) · Śloka 19

अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्या धनुर्वक्र एकद्वारोऽधोमुखी बस्तिः| तत्रापि सद्यो मरणमश्मरीव्रणा- दृते| तत्राप्युभयतो विद्धे न जीवति| एकतो भिन्ने मूत्रस्रावीव्रणो भवति| स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति||१९||

बस्तिरल्पमांसशोणितः कट्या मध्ये पृष्ठतो वक्रो धनुर्वत्| एकतो द्वारो मुखं स चास्यैकः अधोमुखश्च| तत्रापि बस्तौ विद्धे मरणं भवत्यश्मरी व्रणादृते| तत्राप्यमश्मरीव्रणे द्वाभ्यां मार्गाभ्यां विद्धे बस्ती मरणमेव| अश्मरीव्रणेऽप्येकतो विद्धे बस्तौ मूत्रस्रावी व्रणो भवति| सुबोधम्|| १९||

Adhikarana nAbhimarma, tatra viddhe vyApacca (20) · Śloka 20

पक्वामाशयमध्ये नाभिः तत्रापि सद्योमरणम्||२०||

न केवलं बस्तिरेव विद्धः सद्योघ्नो यावन्नाभिरपीत्यपिशब्दस्यार्थः|| २०||

Adhikarana hRudayamarma, tatra viddhe vyApacca (21) · Śloka 21

कोष्ठवक्षसोः स्तनयोश्च मध्ये सत्त्वरजस्तमोऽधिष्ठा नमामाशयद्वारं हृदयम्| तत्रापि सद्यो मरणम्||२१||

कोष्ठवक्षसोः स्तनयोश्च मध्ये स्थितं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानमामाशयद्वारं तु हृदयम्| तत्रापि विद्धस्य सद्यो मरणम्||२१||

Adhikarana stanamUlamarma, tatra viddhe vyApacca (22) · Śloka 22

स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तयोः कफपूर्णकोष्ठस्य मरणम्||२२||

तयोरिति| स्तनमूलयोर्विद्धयोः|| २२||

Adhikarana stanarohitamarma, tatra viddhe vyApacca (23) · Śloka 23

स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहिते| तयोः शोणितपुर्णकोष्ठस्य मरणम्||२३||

चूचुकौ स्तनमुखौ श्यामौ|| २३||

Adhikarana apastambhau marmaNI tatra viddhe vyApacca (24) · Śloka 24

उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ| तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्||२४||

उरसि उभयतो द्वे वातवहे नाड्यौ अपस्तम्भौ नाम्ना मर्मणी||२४||

Adhikarana apAlApamarmaNI tatra viddhe vyApacca (25) · Śloka 25

अंसकूटयोरधः पार्श्वयोरुपरि भागयोरपालापौ| तयोः पूयत्वमापन्नेन रक्तेन मरणम्||२५||

अंसपार्श्वान्तरयोर्मध्ये किञ्चित् पार्श्वभागे अपालापौ| तयोर्मध्ये विद्धयोर्न सद्यो मरणम्| अपितु पूयत्वमापन्ने रक्ते|| २५||

Adhikarana kaTIkataruNe marmaNI tatra viddhe vyApacca (26) · Śloka 26

पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणीकर्णावस्थिनी कटीकतरुणे| तयोः शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरुपो म्रियते||२६||

पृष्ठवंशमुभयतः पृष्ठवंशस्य द्वयोः पार्श्वयोर्ये प्रतिश्रोणी कर्णावस्थिनी स्थिताः ते कटीकतरुणे मर्मणी श्रोण्याः कर्णाकृतित्वात् श्रोणीकर्णौ|| २६||

Adhikarana kukundaramarma, tatra viddhe vyApacca (27) · Śloka 27

पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतः कुकुन्दरौ| तयोः स्पर्शाज्ञानमधः काये चेष्टानाशश्च||२७||

पृष्ठवंशस्य पाऱ्श्वयोर्मर्मणी कुकुन्दरौ तौ च जघनाद्बहिः| कट्याः पश्चिमो भागो जघनम्|| २७||

Adhikarana nitambamarmaNI, tatra viddhe vyApacca (28) · Śloka 28

शोणीकर्णयोरुपर्य्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ| तयोरधः काये शोफो दौर्बल्यं मरणञ्च||२८||

पृष्ठवंशस्य द्वयोः पार्श्वयोः श्रोणीकर्णयोरुपरि पार्श्वान्तरमध्ये प्रतिबद्धौ पक्वाशयस्य छादने नितम्बमर्मणी|| २८||

Adhikarana pArshvasandhimarmaNI tatra viddhe vyApacca (29) · Śloka 29

अधः पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ये तिर्य्यगूर्ध्वं च पार्श्वसन्धी| तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया मरणम्||२९||

पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ| सव्यपार्श्वस्थः सव्ये प्रतिबद्धः| अपसव्यश्चापसव्ये| तत्र चाध तिर्य्यक्च प्रतिबद्धौ पाऱ्श्वसन्धी| ते च जघनपार्श्वयोर्मध्ये भवतः|| २९||

Adhikarana bRuhatyAkhyau marmaNI, tatra viddhe vyApacca (30) · Śloka 30

अधः पाऱ्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ये तिर्य्यगूर्ध्वं च पार्श्वसन्धी| तयोः शोणितपूर्णकोष्ठतया मरणम्||३०||

पृष्ठवंशस्य द्वयोः पूर्वोक्तयोः स्तनमूलयोरार्जवेन तिर्य्यक् स्पष्टदिग्ग्रहणेन बृहत्यौ मर्मणी|| ३०||

Adhikarana aMsaphalamarmaNI, tatra vyApacca (31) · Śloka 31

पृष्ठवंशमुभयतो बाहुमूलसम्बद्धे अंसफलके| तयोर्बाहुस्वापशोषौ||३१||

अंसफलके पृष्ठवंशस्य द्वयोः पार्श्वयोर्बाहुमूले च प्रतिबद्धे| तयोर्व्यध इति सर्वत्र सम्बन्धः|| ३१||

Adhikarana aMsAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (32) · Śloka 32

ग्रीवाबाहुशिरोमध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ| तयोः स्तम्ब्धबाहुता||३२||

अंसौ ग्रीवादिमध्यगौ स्कन्धयोः अंसपी ठयोश्च बन्धार्थौ| एवं गुदो बस्तिर्नाभिर्हृदयं द्वे स्तनमूले द्वे स्तनरोहिते द्वावपस्तम्भौ द्वावपालापौ द्वे कटीकतरुणे द्वे कुकुन्दरे द्वौ नितम्बे द्वौ पार्श्वसन्धी द्वे बृहत्यौ द्वे अंसफलके द्वावंसाविति षड्विंशतिर्मर्माण्यन्तराधौ|| ३२||

Adhikarana UrdhvamarmANi dve nIle dve manye tatra viddhe vyApacca (33) · Śloka 33

कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यः| तासां द्वे नीले, द्वे मन्ये| तासु मूकता, स्वरवैकृत्यं, रसाग्राहिता वा भवति||३३||

ऊर्ध्वमुच्यते| कण्ठनाड्यामेकस्मिन्| पार्श्वे एका नीला नाम सिरा| एका मन्या| तथैव द्वितीये| तासां व्यधे मूकत्वादिकं भवति|| ३३||

Adhikarana mAtRukAmarmANi tatra viddhe vyApacca (34) · Śloka 34

ग्रीवायामुभयतः पृथक् चतस्रः सिरा मातृकास्तासु सद्यो मरणम्||३४||

ग्रीवायां द्वयोः पार्श्वयोरष्टौ सिरा मातृकाह्वयाः|| ३४||

Adhikarana kRukATikAkhye marmANi tatra viddhe vyApacca (35) · Śloka 35

शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके| तयोश्चलमूर्धता||३५||

उभयपार्श्वे शिरसो ग्रीवायाश्च सन्धाने कृकाटिके मर्मणी| तत्र विद्धस्य चलशीर्षता|| ३५||

Adhikarana vidhurAkhye marmaNi tatra viddhe vyApacca (36) · Śloka 36

कर्णपृष्ठयोरधःसंश्रिते विधुरे| तयोर्बाधिर्यम्||३६||

कर्णयोरधो विधुरे|| ३६||

Adhikarana phaNAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (37) · Śloka 37

घ्राणमार्गमुभयतः श्रोत्रमार्गप्रतिबद्धावभ्यन्तरतः फणौ| तयोर्गन्धाज्ञानम्||३७||

घ्राणस्रोतसोर्द्वयोः पार्श्वयोरन्तः शिरसि गलप्रदेशे फणौ नाम्ना मर्मणी| तौ च श्रोत्रस्रोतः प्रतिबद्धौ तयोर्व्यधे गन्धाज्ञानम्|| ३७||

Adhikarana apA~ggAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (38) · Śloka 38

भ्रुवोः पुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ| तयोरान्ध्यम्||३८||

भ्रुवोः सम्बन्धिनोः पुच्छान्तयोर्बाह्यान्तरयोरध अक्ष्णोश्च बहिरपाङ्गौ मर्मणी|| ३८||

Adhikarana sha~gkhAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (39) · Śloka 39

भ्रुवोः पुच्छान्तयोरुपर्यनुकर्णं ललाटे शङ्खौ| तयोः सद्यो मरणम्||३९||

ललाटे भ्रुवोः पुच्छान्तयोरुपरि कर्णमनु कर्णं प्रति शङ्खौ नाम मर्मणी| तयोर्व्यधे सद्यो मरणम्|| ३९||

Adhikarana AvarttAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (40) · Śloka 40

भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्त्तौ तयोरान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा||४०||

भ्रुवोरुपरि निम्नयोः प्रदेशयोरावर्त्तौ नाम्ना द्वे मर्मणी| तयोर्व्यधे आन्ध्यम्| अदर्शनम् अथवोपघातमात्रं दृष्टेर्वा|| ४०||

Adhikarana utkShepAkhye marmaNI tatra viddhasya vyApacca (41) · Śloka 41

शङ्खयोरुपरि केशान्ते उत्क्षेपौ| तयोः सशल्यः पाकात् पतितशल्यो वा जीवेन्नोद्धृतशल्यः||४१||

शङ्खयोरुपरि केशावसानमर्य्यादे उत्क्षेपो मर्मणी| तयोर्विद्धः सन् सशल्यो जीवति| पाकाद्वा स्वयंपतिते जीवति| उद्धृतशल्यो न जीवेत्|| ४१||

Adhikarana sthapanyakhye marmaNI tatra viddhasyAvasthA ca (42) · Śloka 42

भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी| तत्रोत्क्षेपवत्||४२||

भ्रुवोर्मध्ये नाम स्थपनी मर्म| तत्रोत्क्षेपवत् सशल्यी जीवेत्| पाकात् पतितशल्यो वा| तत्र च उद्धृतशल्यो न जीवेत्|| ४२||

Adhikarana sImantAkhyAni marmANi tatra viddhasya vyApacca (43) · Śloka 43

पञ्च सन्धयः शिरसि| तिर्य्यगूर्ध्वं च सीमन्तानाम्| तेषून्मादभ्रमचित्तनाशैर्मरणम्||४३||

पञ्च शिरसि कपालानां सन्धयः पञ्च मर्माणि| तत्र दाउ ललाटपर्श्वयोः केशान्तावस्थितौ द्वौ कृकाटिकापार्श्वयोरूर्ध्वगौ सन्धी| तयोरुपरि तिर्य्यगृजुसन्धिः सीमन्तास्तेषु विद्धेषून्मादादिभिर्मरणम्|| ४३||

Adhikarana shRu~ggATakAkhyAni marmANi tatra viddhe vyApacca (44) · Śloka 44

जिह्वाघ्राणाक्षिश्रोत्रतर्पणीनां सिराणां तालुनि सन्निपातः| तासां मुखानि चत्वारि शृङ्गाटकसंज्ञानि| तेषु सद्योमरणम्||४४||

जिह्वादिसन्तर्पणीनां सिराणां तालुनि सन्निपातो भवति| तासां यानि बह्वीनामपि चत्वारि मुखानि तानि शृङ्गाटकाख्यानि मर्माणि| तेषां व्यधे सद्योमरणम्|| ४४||

Adhikarana adhipratisaMj~jaM marma tatra viddhe vyApacca (45) · Śloka 45

मस्तकाभ्यन्तर उपरिष्टात्सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्त्तः सोऽधिपतिर्नाम| तत्रापि सद्योमरणं भवतीति||४५||

अन्तर्मस्तकं सर्वोर्ध्वसिरासन्धीनां सङ्गमो नामावर्त्तो नाम मर्म| स एवाधिपाख्यः| एवं द्वे नीले द्वे मन्ये अष्टौ मातृकाः द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वौ फणौ द्वावपाङ्गौ द्वौ शङ्खौ द्वावावर्त्तौ द्वावुत्क्षेपौ एका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिपर्य्याय आवर्त्त इत्येतानि सप्तत्रिंशच्छिरसि मर्माणि||४५||

Adhikarana marmaNAM sAmAnyalakShaNam (46) · Śloka 46

सामान्यलक्षणं पुनर्मर्मणां पीडिते रुजोत्पत्तिर्विषमं च स्पन्दनम्||४६||

मर्मणां नाम स्थानञ्च ज्ञातम्| लक्षणं तु न ज्ञातम्| अतस्तद्विज्ञानार्थमुच्यतेसामान्येनेत्यादि| सर्वमर्मणामिदं लक्षणमित्यर्थः| विषममनेकरूपम्|| ४६||

Adhikarana marmaviddhalakShaNam (47) · Śloka 47

सामान्येनैव च - देहप्रसुप्तिर्गुरुता सम्मोहः शीतकामिता| स्वेदो मूर्च्छा वमिः श्वासो मर्मविद्धस्य लक्षणम्||४७||

सामान्येननैव चेतस्य देहप्रसुप्तिरित्यादिना सम्बन्धः| प्र्सुप्तिछेदाद्यनबोधः| सम्मोहो मूर्चा||४७||

Adhikarana marmashabdanirvacanam (48) · Śloka 48

अपि च-मरणकारित्वान्मर्म||४८||

अपि चेति समुच्चये| मरणकारित्वान्मर्मेति निर्वचनम्|| ४८||

Adhikarana mAMsAdibhedena marmaNAM pa~jcadhAtvam (49) · Śloka 49

तत्पुनर्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपातः| तेन तस्मिन् पीड्यमाने विशेषतः प्राणबाधः| बाहुल्येन तु निर्देशः| तस्मान्मांसाद्याश्रयतो मर्माणि पञ्चधा भिद्यन्ते||४९||

तत् पुनर्मर्म मांसादिसन्निपातस्तेषां मिश्रीभावे नैकत्रावस्थानं तेन हेतुना तस्मिन् पीडितेऽधिकं प्राणानामाबाधो भवति| मांसादीनां पञ्चानां यद्यपि मिश्रीभावेन सर्व मर्म भवति| तथापि योऽयं मांसमर्म सिरामर्म इत्यादि व्यपदेशः स बाहुल्यकृत एव| यत्र मांसस्य बाहुल्यं तत्र मांसेन व्यपदेशः| यत्र सिराणां तत्र सिराभिः| एवमन्यत्रापि वाच्यम्| एवं मांसादिभेदेन पञ्चधा मर्माणि|| ४९||

Adhikarana mAMsamarmANi (50) · Śloka 50

तद्यथा तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितान्येकादश मांसमर्माणि||५०||

तत्रैकादश मांसमर्माणि; तद्यथा-चतुर्षु करचरणेषु चत्वारि तलहृदयानि| चत्वारीन्द्रबस्तयः| एको गुदो द्वे स्तनरोहित इति|| ५०||

Adhikarana sirAmarmANi (51) · Śloka 51

उर्वीलोहिताख्यनाभिहृदयस्तनमूलापस्तम्भापालापपार्श्वसन्धिबृहतीनीलामन्यामातृकाफणापाङ्गस्थपनीशृङ्गाटकान्येकचत्वारिंशत्सिरामर्माणि||५१||

एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि| तद्यथा-चतस्र उर्व्यश्चत्वारि लोहिताक्षाणि| एका नाभिरेकं हृदयम्| द्वे स्तनमूले| द्वावपस्तम्भौ| द्वावपालापी| द्वौ पार्श्वसन्धी| द्वे बृहत्यौ| द्वे नीले| द्वे मन्ये| अष्टौ मातृकाः| द्वौ फणौ| द्वौ अपाङ्गौ| एका स्थपनी| चत्वारि शृङ्गाटकानि इति|| ५१||

Adhikarana snAvamarmaNi (52) · Śloka 52

क्षिप्रकूर्चकूर्चशिरोविटपकक्षाधराणि बस्त्यंसविधुरोत्क्षेपाः सप्तविंशतिः स्नावमर्माणि||५२||

सप्तविंशतिः स्नावमर्माणि| तद्यथा-करचरणेषु चत्वारि क्षिप्राणि| चत्वारः कूर्चा| चत्वारि कूर्चशिरांसि| द्वे विटपे| द्वौ कक्ष्याधरौ| चत्वार्य्याणयः| एको बस्तिः| द्वावंसौ| द्वे विधुरे| द्वावुत्क्षेपाविति|| ५२||

Adhikarana asthimarmANi (53) · Śloka 53

कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वष्टावस्थिमर्माणि||५३||

अष्टावस्थि मर्माणि| तद्यथा-द्वे कटीकतरुणे| द्वौ नितम्बौ| द्वावंसफलकौ| द्वौ शङ्खाविति|| ५३||

Adhikarana sandhimarmANi (54) · Śloka 54

गुल्फमणिबन्धजानुकूर्परकुकुन्दरकृकाटिकावर्तसीमन्ताधिपतयो विंशतिः सन्धिमर्माणि||५४||

विंशतिः सन्धिमर्माणि| तद्यथा-द्बौ गुल्फौ| द्वौ मणिबन्धौ| द्वे जानुनी| द्वे कूर्परे| द्वौ कुकुन्दरौ| द्वे कृकाटिके| द्वौ आवर्तौ| पञ्च सीमन्ताः| एक अधिपतिः|| ५४||

Adhikarana punaH prakArantareNa marmANAM pa~jcavidhatvam (55) · Śloka 55

पुनश्च पञ्चधा||५५||

तानि च मांसादिभेदेन पञ्चधोक्तानि| पुनरन्येन प्रकारेण सद्यः प्राणहरत्वादिना पञ्चधोच्यन्ते १. कानिचित् सद्यः प्राणहराणि| २. कानिचित् कालान्तरप्राणहराणि| ३. अन्यानि विशल्यघ्नानि| ४. अन्यानि वैकल्यकराणि| ५. अन्यानि रुजाकराणि| इति पञ्चप्रकाराः|| ५५||

Adhikarana sadyaH prANaharANi marmANi (56) · Śloka 56

गुदबस्तिनाभिहृदयमातृकाशङ्खशृङ्गाटकाधिपतय एकोनविंशतिः सद्यः प्राणहराण्याग्नेयत्वात्| तेषां सप्तरात्राभ्यन्तरं कलः||५६||

तत्र सद्यः प्राणहराणि गुदबस्तिनाभिहृदयानि चत्वारि| अष्टौ मातृकाः| द्बौ शङ्खौ| चत्वारि शृङ्गाटकानि| एकोऽधिपतिः| इत्येकोनविंशतिः| आघ्नेयत्वमाशु मरणहेतुः| सप्तरात्राभ्यन्तरं प्रथमदिवसादिति|| ५६||

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi marmANi (57) · Śloka 57

तलहृदयक्षिप्रेन्द्रबस्तिवक्षोमर्मकटीकतरुणनितम्बपार्श्वसन्धिबृहतीसीमन्तास्त्रयस्त्रिशत्कालान्तरप्राणहराणि| सौम्याग्नेयत्वात्तेषां पक्षाभ्यन्तरं कालः| तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु||५७||

त्रयस्त्रिंशन्मर्माणि सौम्याग्नेयत्वात् कालान्तरेण विलम्बितं प्राणहराणि| पक्षाभ्यन्तरे वा प्रहरादिवशादनियमः| तद्यथा-चत्वारि तलहृदयानि| चत्वारि क्षिप्राणि| चत्वारःइन्द्रबस्तयः| अष्टौ वक्षोमर्माणि स्तनमूलस्तनरोहितापस्तम्भापालापाख्यानि| द्वे कटीकतरुणे| द्वौ नितम्बौ| द्वौ पार्श्वसन्धी| द्वे बृहत्यौ| पञ्च सीमन्ताः| इति त्रयस्त्रिंशत्| तेष्वपि मध्ये क्षिप्राणि सद्यः प्राणहराण्यपि भवन्ति|| ५७||

Adhikarana vishalyaghnAni marmANi (58) · Śloka 58

उत्क्षेपौ स्थपनी च त्रीणि विशल्यघ्नानि वायव्यत्वात्| शल्यमुखावरुद्धो हि यावदत्र वायुस्थिष्ठति तावज्जीवति||५८||

त्रीणि विशल्यघ्नानि| तानि वायव्यानि शल्यं आकृष्टे वायोर्व्रणेन निर्गमनान्न जीवत्यत एव विशल्यं घ्नन्ति, न तु सशल्यम्| तत्र द्वावुत्क्षेपावेकास्थपनीति त्रीणि|| ५८||

Adhikarana vaikalyakarANi marmANi (59) · Śloka 59

कूर्चजानुकूर्पराण्युर्वीलोहिताख्यविटपकक्षाधरकुकुन्दरांसफलकनीलामन्याकृकाटिकाविधुरफणापाङ्गावर्त्ताश्चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि सौम्यत्वात्| सोमो हि स्थैर्यशैत्याभ्यां प्राणान् धारयति| तान्यपि च कदाचिदभिहतानि मारयन्ति||५९||

चतुश्चत्वारिंशद्विकलत्वं कुर्वन्ति| सौम्यत्वान्न मारयन्ति| तत्र चत्वारि कूर्चानि| द्वे जानुनी| द्वौ कूर्परौ| चतस्रः आणयः| चतस्र उर्व्यः| चत्वारि लोहिताक्षाणि| द्वौ विटपौ| द्वौ कक्षाधरौ| द्वौ कुकुन्दरौ| द्वावंसौ| द्वावंसफलकौ| द्वे नीले| द्वे मन्ये| द्वे कृकाटिके| द्वे विधुरे| द्वौ फणौ| द्वावपाङ्गौ| द्वावावर्त्ताविति| एतानि चतुश्चत्वारिंशत् कदाचिन्मारयन्त्यप्यतिघातात्|| ५९||

Adhikarana rujAkarANi marmANi (60) · Śloka 60

कूर्चशिरोगुल्फमणिबन्धास्त्वष्टौ रुजाकराण्यग्निवायुसोमगुणबाहुल्यात्| अग्निवायू हि विशेषेण रुजाकरौ| सोमस्तु प्राणानवलम्बत इत्युक्तम्||६०||

अष्टौ मर्माणि रुजाकराणि सोमाग्निवाय्वात्मकत्वात्| चत्वारि कूर्चशिरांसि द्वौ गुल्फौ द्वौ मणिबन्धावित्यष्टौ|| ६०||

Adhikarana anyamatena sadyaHprANaharAdimarmavivaraNam (61) · Śloka 61

अन्ये त्वाहुः-मांसादीनां पञ्चानामपि विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि| एकैकहीनानामल्पानां च क्रमादितराणि स्वभावत एव च||६१||

अन्ये त्वाचार्य्या आग्नेयत्वं हेतुं परित्यज्य सद्यःप्राणहरत्वे पूर्वोक्तमांसादिपञ्चकस्यानूनाधिकभावेन विवृद्धस्य हेतुत्वं वदन्ति| यदा गुदादीनामेकोनविंशतेर्मांसादीनां समानाधिकानां सन्निपातस्तदा सद्यः प्राणहरत्वमित्यर्थः| आदिशब्देनास्थिस्नायुसिरासन्धीनां ग्रहणम्| इतराणि कालान्तरप्राणहरादीनि चत्वार्येकैकेन हीनानां मांसादीनां स्वल्पानां च सन्निपाताद्भवन्तीति| तेन मांसादीनामन्यतमेनैकेन हीनानां कालान्तरप्राणहराणि| द्विहीनानां विशल्यघ्नानि| त्रिहीनानां वैकल्यजननानि| एकस्यैव सद्भावाद्रुजाकराणि| सुश्रुतः पठति द्वयोः सङ्घातादीनि, तन्न बुध्यामहे|| ६१||

Adhikarana aparamatam (62) · Śloka 62

अन्ये वदन्ति-प्रतिनियतकर्माणि चन्द्रसूर्यायस्कान्तोपलानामिवाम्बुवह्निकाललोहसंश्लेषास्तथा च छिन्नेषु बहुमर्मस्वपि पाणिपादेषु स्वभावत एव न मृत्युः||६२||

अन्ये त्वाचार्य्या न सौम्याग्नेयत्वादिकं हेतुं वदन्ति| नापि विशिष्टस्य मांसादेः सन्निपातम्| अपि तु स्वभावमेव हेतुत्वेनोद्दिशन्ति| तथा चन्द्रकान्तादीनामम्बुजन्मादौ तथा बहुमर्माश्रये पाणिपादे छिन्नेऽपि मृत्युर्न भवतीत्यत्रापि स्वभाव एव हेतुः||६२||

Adhikarana aparamate~api hetupratipAdanam (63) · Śloka 63

अपरे पुनरत्रापि हेतुमाहुः-पाणिपादच्छेदे हि सिराः सङ्कोचमायान्ति| ततोऽल्पासृक्प्रवृत्तेर्जीवितम्| मर्मव्यधे त्वतिरक्तस्रुतितो वायुवैकृतेन च मरणम्| तस्मात् मर्माभिहतस्य तदङ्गमाशु सन्धिदेशाच्छेदनीयम्| अतिहतानां तु मर्मणां यथास्वं पूर्वं पूर्वं च कर्म ई षदन्ते वा हतानामुत्तरोत्तरमेव||६३||

अपरे इत्यादि सुबोधम्| तस्मान्मर्मण्यभिहतस्य तदङ्गं तस्मिन् मर्माश्रितं तत् सन्धिदेशाच्छेदनीयम्| सन्धौ छिन्ने सङ्कुचिताः सिरा रक्तं न मुञ्चन्त्यो जीवितं न त्यजेत्| तेषां च मर्मणां सद्यः प्राणहरणादिकं पञ्चविधं कर्मोक्तम्| तत्रातिहतानां मर्मणामात्मीयं कर्म पूर्वं-पूर्वं च भवति| एतदुक्तं भवतिगुदादीनामभिहतानां स्वकीयं सद्यः प्राणहरणमेव| तेषां च पूर्वासम्भवः| तलहृदयादीनामभिहतानां स्वं कर्म कालान्तरप्राणहरत्वम्| कदाचित्तु पूर्वमपि सद्यः प्राणहरत्वं भवति| उत्क्षेपादीनां स्वं कर्म विशल्यघ्नत्वम्| न तु पूर्वं सम्भवति| अथवा कालान्तरप्राणहरणमपि| कूर्चादीनामभिहतानां स्वं कर्म वैकल्यकरणम्| कदाचित्तु पूर्वमपि भवति कालान्तरप्राणहरत्वम्| विशल्यहननं पूर्वमपि न सम्भवत्यसम्भवात्| कूर्चशिरःप्रभृतीनां चाभिहतानां स्वं कर्म रुजाकरणम्| कदाचित्तु पूर्वमपि भवति| वैकल्यकरणमित्युक्तमभिहतानां यथास्वं पूर्वं-पूर्वं च कर्म| यदा तु तानि मर्माणि ईषत्कोणे स्तोकेनाभिघातेनाभिहतानि भवन्त्यन्ते वा पर्य्यन्ते वाभिहतानि भवन्ति तदा तेषामुत्तरमेव| तेन सद्यः प्राणहराणामीषदन्ते वाभिहतानामुत्तरं कर्म कालान्तरप्राणहरणम्| कालान्तरप्राणहराणामीषदन्ते वाऽभिहतानामनन्तरमुत्तरं कर्म वैकल्यकरणम्| विशल्यघ्नत्वं न सम्भवत्यनन्तरमपि| विशल्यघ्नानामन्ते वेषद्वाभिहतानामुत्तरं वैकल्यकरणं कर्म भवति| वैकल्यकराणामीषदन्ते चाभिहतानामुत्तरं कर्म रुजाकरणमित्युक्तं यथोत्तरमेवेति|| ६३||

Adhikarana marmaNAM mAnabhedena punaH pa~jcavidhatvam (64) · Śloka 64

पुनश्च पञ्चधा भिद्यन्ते||६४||

तान्येव मर्माण्येवं मानभेदेन पञ्चविधानि|| ६४||

Adhikarana svA~ggulamAnAni marmANi (65) · Śloka 65

तद्यथा-उर्व्यः कूर्चशिरांसिविटपे कक्षाधरे च द्वादश स्वाङ्गुलोन्मितानि||६५||

उर्व्यादीनि द्वादश मर्मवतः स्वाङ्गुलमानानि| चत्वारि चत्वारि द्वे द्वे इति द्वादश|| ६५||

Adhikarana dvya~ggulamAnAni marmANi (66) · Śloka 66

गुल्फौ मणिबन्धौ स्तनमूले च षट् द्व्यङ्गुलानि||६६||

गुल्फादीनि षड् द्व्यङ्गुलानि| द्वे द्वे द्वे इति षट्|| ६६||

Adhikarana trya~ggulAnAni marmANi (67) · Śloka 67

जानुनी कूर्परे च चत्वारि त्र्यङ्गुलानि||६७||

जानद्वयं कूर्परद्वयं चेति चत्वारि त्र्यङ्गुलानि|| ६७||

Adhikarana pANitalasammitAni marmANi (68) · Śloka 68

कूर्चा गुदो बस्तिर्नाभिर्हृदयं नीले मन्ये मातृकाः सीमन्ताः शृङ्गाटकानि चैकोनत्रिंशत् पाणितलसम्मितानि||६८||

कूर्चादीन्येकोनत्रिंशत् स्वहस्तलप्रमाणानि|| ६८||

Adhikarana ardhA~ggulamAnAni marmANi (69) · Śloka 69

शेषाणि षट् पञ्चाशदङ्गुलदलप्रमाणानि||६९||

शेषाणि षट् पञ्चाशदङ्गुलदलप्रमाणानि| अङ्गुलदलमर्धाङ्गुलम्| तथा च धन्वन्तरिः पठति'शेषाणि चाङ्गुलमितार्धसमानि देहे' इति|| ६९||

Adhikarana matAntareNa marmamAnAni (70) · Śloka 70

अन्ये पुनराहुः-व्रीहिप्रमाणानि क्षिप्राणि| कलायप्रमाणाः स्तनरोहितोत्क्षेपाः तथाऽन्ये तिल- प्रमाणान्यपि मर्माणीच्छन्ति||७०||

केचिन्मतेन तिलप्रमाणानि मर्माणीति कथनम्| स्वधीगम्यं शेषम्|| ७०||

Adhikarana AyurmarmANi rakShati (71) · Śloka 71

भवन्ति चात्र- मर्मव्याप्तेऽपि देहेऽस्मिन्नायुर्मर्माणि रक्षति| आयुष्याण्येव सेवेत सदा तस्माद्विचक्षणः||७१||

भवन्ति चात्रेति श्लोका उच्यन्ते| अस्मिन् देहे मर्मभिः स्पर्शमात्रप्राणहरैर्व्याप्तेऽपि तानि मर्माण्यभिघातादिभ्य आयू रक्षत्यक्षीणायुषां हि मर्मोपतापो नोत्पद्यते| तस्माद्धेतोरायुष्याण्येव वस्तुनि सेवेत विचक्षणः| तदेव विद्धमर्माबाधेभ्यो रक्षति||७१||

Adhikarana marmANi yatnataH pAlanIyAni (72) · Śloka 72

मर्माभिघातः स्वल्पोऽपि प्रायशो बाधतेतराम्| रोगा मर्माश्रयास्तद्वत् प्रकान्ता यत्नतोऽपि च||७२||

यथा मर्मण्यभिघातः स्वल्योऽपि बाधतेतरामतिशयेन बाधते| तथा ये मर्माश्रिता रोगास्ते प्रयत्नेन प्रक्रान्ताश्चिकित्सितुमारब्धास्तद्वत् स्वल्पा अपि बाधन्तेतरामित्यर्थः| तस्माद्यत्नेन पालयेदिति तात्पर्य्यार्थः|| ७२||

Adhikarana marmopaghAtAnmumUrShorlakShaNAni (73) · Śloka 73

विक्षिप्यते भृशं सीदन् शून्यो भ्रमति वेपते| ऊर्ध्वं श्वसिति कृच्छ्रेण स्रस्तगात्रो मुहुर्मुहुः| हृदयं दह्यते चास्य नैकस्थानेऽवतिष्ठते| मर्मोपघातान्मरणमेतैर्लिङ्गैः समश्नुते||७३||

मर्मणि भग्नस्य मुमूर्षोर्मरणलक्षणानि विक्षिप्यते भृशं सीदन्नित्यादिनोच्यन्ते| मरणमश्नुते प्राप्नोतीति सम्बन्धः|| ७३||

Adhikarana raktAtisrutireva maraNahetuH (74) · Śloka 74

अमर्मविद्धोऽपि नरश्छेदभेदादिपीडितः| अतिनिस्सृतरक्तश्च सद्यस्त्यजति जीवितम्| अतोऽन्यथा जीवति तु विद्धः शरशतैरपि||७४||

न केवलं तु मर्मविद्ध एव जीवितं त्यजति यावदमर्मविद्धोऽपि रक्तस्यातिस्रुतेः सद्य एव जीवितं जहाति| अतोऽन्यथा यथोक्तवैपरीत्ये मर्मव्यधे रत्कास्रुतौ च शरशतैरपि विद्धो जीवति|| ७४||

Adhikarana marmaviddhaM pratyAkhyAya cikitset (75-7) · Śloka 7

पुण्यवान्नियतायुश्च न कथञ्चिन्न जीवति| तस्मादाचरमोच्छ्वासाच्चिकित्सेदेव यत्नतः| तद्बन्धुमित्रानुमतः प्रत्याख्यायातुरं भिषक्||७५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थाने मर्मविभागोनाम सप्तमोऽध्यायः||७||

तथा यश्च पुण्यवान् सुकर्मा यश्च नियतायुः स न कश्चिन्न जीवति| सर्वथा जीवतीत्यर्थः| नियतायुर्यस्य बलवता दैवेन कर्मणा च आयुर्नियतकालं कृतम्| तस्माद्यथा क्षीणायुर्जीवत्यतो मर्मविद्धमातुरं प्रत्याख्याय आचरमोच्छ्वासाच्चिकित्सेत्| तस्यातुरस्य बन्ध्वादीनामनुमतः सन्| एतावता सिद्ध्यभावेऽप्ययशो न लभत इति|| ७५|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां शारीरस्थाने सप्तमोऽध्यायः