7. marmavibhāgaḥ

Adhikarana atha marmavibhAgo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મર્મવિભાગં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana marmaNAM sa~gkhyA (2) · Śloka 2

સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્||૨||

Adhikarana marmaNAM sthAnAni (3) · Śloka 3

તત્ર ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છાખાસુ| ષડ્વિંશતિરન્તરાધૌ| સપ્તત્રિંશદૂર્ધ્વમ્||૩||

Adhikarana talahRudayaM nAmamarma tatra viddhe vyAghAtaH (4) · Śloka 4

અથૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ મધ્યમાઙ્ગુલિમભિતો મધ્યે પાદ- તલસ્ય તલહૃદયં નામ મર્મ| તત્ર વિદ્ધસ્ય રુજયા મર ણમ્||૪||

Adhikarana kShipramarma, tatra viddhe maraNam (5) · Śloka 5

અઙ્ગુષ્ઠાઙુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રં તત્રાઽઽક્ષેપકેન મરણમ્||૫||

Adhikarana kUrcamarma, tatra viddhe vyApacca (6) · Śloka 6

ક્ષિપ્રસ્યોપરિ દ્વ્યઙ્ગુલ ઉભયતઃ કૂર્ચઃ| તત્ર પાદસ્ય ભ્રમણવેપને ભવતઃ||૬||

Adhikarana kUrcashiromarma, tatra viddhe vyApacca (7) · Śloka 7

ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરઃ| તત્ર રુજાશોપૌ||૭||

Adhikarana gulphamarma, tatra viddhe vyApacca (8) · Śloka 8

પાદજઙ્ઘયોઃ સન્ધાને ગુલ્ફઃ| તત્ર રુક્ સ્તબ્ધસક્થિતા ષણ્ઢતા વા||૮||

Adhikarana indrabastimarma, tatra viddhe vyApacca (9) · Śloka 9

પાર્ષ્ણિપ્રભૃતિ દ્વાદશભિરઙ્ગુલૈર્જઙ્ઘામધ્યે ઇન્દ્રબસ્તિઃ| તત્ર શોણિતક્ષયાન્મરણમ્||૯||

Adhikarana jAnumarma, tatra viddhe vyApacca (10) · Śloka 10

જઙ્ગોર્વોઃ સન્ધાને જાનુઃ| તત્ર ખઞ્જત||૧૦||

Adhikarana ANimarma, tatra viddhe vyApacca (11) · Śloka 11

જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમુભયત આણિઃ| તત્ર શોફાભિવૃદ્ધિઃ સ્તબ્ધસક્થિતા ચ||૧૧||

Adhikarana UrvI marma, tatra viddhe vyApacca (12) · Śloka 12

ઊરુમધ્યે ઊર્વી| તત્ર રક્તક્ષયાત્સક્થિશોષઃ||૧૨||

Adhikarana lohitAkShamarma tatra viddhe vyApacca (13) · Śloka 13

ઊર્વ્યાસ્તૂર્ધ્વમધો વંક્ષણસન્ધેરૂરુમૂલે લોહિતાક્ષમ્| તત્ર રક્તક્ષયાત્ પક્ષાઘાતઃ||૧૩||

Adhikarana viTapamarma, tatra viddhe vyApacca (14) · Śloka 14

વંક્ષણવૃષણયોર્મધ્યે વિટપમ્| તત્ર ષાણ્ઢ્યમલ્પશુક્રતા વા||૧૪||

Adhikarana bAhumarmANi, tatra viddhe vyApacca (15) · Śloka 15

સક્થિવદ્ બાહ્વોઃ||૧૫||

Adhikarana bAhumarmaNi visheShaH (16) · Śloka 16

વિશેષસ્તુ-ગુલ્ફો મણિબન્ધસ્તથા જાનુકૂર્પરમ્| તયોર્વ્યધે કુણિતા||૧૬||

Adhikarana kakShAradharamarma, tatra viddhe vyApacca (17) · Śloka 17

વિટપવચ્ચ કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધરઃ| તત્ર કુણિત્વમ્||૧૭||

Adhikarana antarAdhimarmANi gudamarma, tatra viddhe sadyomaraNam (18) · Śloka 18

વાતવર્ચોનિરસનઃ સ્થૂલાન્ત્રવિબદ્ધો ગુદઃ| તત્ર સદ્યો મરણમ્||૧૮||

Adhikarana bastimarma, tatra viddhe vyApacca (19) · Śloka 19

અલ્પમાંસશોણિતોઽભ્યન્તરતઃ કટ્યા ધનુર્વક્ર એકદ્વારોઽધોમુખી બસ્તિઃ| તત્રાપિ સદ્યો મરણમશ્મરીવ્રણા- દૃતે| તત્રાપ્યુભયતો વિદ્ધે ન જીવતિ| એકતો ભિન્ને મૂત્રસ્રાવીવ્રણો ભવતિ| સ તુ યત્નેનોપક્રાન્તો રોહતિ||૧૯||

Adhikarana nAbhimarma, tatra viddhe vyApacca (20) · Śloka 20

પક્વામાશયમધ્યે નાભિઃ તત્રાપિ સદ્યોમરણમ્||૨૦||

Adhikarana hRudayamarma, tatra viddhe vyApacca (21) · Śloka 21

કોષ્ઠવક્ષસોઃ સ્તનયોશ્ચ મધ્યે સત્ત્વરજસ્તમોઽધિષ્ઠા નમામાશયદ્વારં હૃદયમ્| તત્રાપિ સદ્યો મરણમ્||૨૧||

Adhikarana stanamUlamarma, tatra viddhe vyApacca (22) · Śloka 22

સ્તનયોરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનમૂલે તયોઃ કફપૂર્ણકોષ્ઠસ્ય મરણમ્||૨૨||

Adhikarana stanarohitamarma, tatra viddhe vyApacca (23) · Śloka 23

સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતે| તયોઃ શોણિતપુર્ણકોષ્ઠસ્ય મરણમ્||૨૩||

Adhikarana apastambhau marmaNI tatra viddhe vyApacca (24) · Śloka 24

ઉભયત્રોરસો નાડ્યૌ વાતવહે અપસ્તમ્ભૌ| તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મરણમ્||૨૪||

Adhikarana apAlApamarmaNI tatra viddhe vyApacca (25) · Śloka 25

અંસકૂટયોરધઃ પાર્શ્વયોરુપરિ ભાગયોરપાલાપૌ| તયોઃ પૂયત્વમાપન્નેન રક્તેન મરણમ્||૨૫||

Adhikarana kaTIkataruNe marmaNI tatra viddhe vyApacca (26) · Śloka 26

પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પ્રતિશ્રોણીકર્ણાવસ્થિની કટીકતરુણે| તયોઃ શોણિતક્ષયાત્ પાણ્ડુર્વિવર્ણો હીનરુપો મ્રિયતે||૨૬||

Adhikarana kukundaramarma, tatra viddhe vyApacca (27) · Śloka 27

પાર્શ્વયોર્જઘનબહિર્ભાગે પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ કુકુન્દરૌ| તયોઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમધઃ કાયે ચેષ્ટાનાશશ્ચ||૨૭||

Adhikarana nitambamarmaNI, tatra viddhe vyApacca (28) · Śloka 28

શોણીકર્ણયોરુપર્ય્યાશયાચ્છાદનૌ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ| તયોરધઃ કાયે શોફો દૌર્બલ્યં મરણઞ્ચ||૨૮||

Adhikarana pArshvasandhimarmaNI tatra viddhe vyApacca (29) · Śloka 29

અધઃ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યે તિર્ય્યગૂર્ધ્વં ચ પાર્શ્વસન્ધી| તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મરણમ્||૨૯||

Adhikarana bRuhatyAkhyau marmaNI, tatra viddhe vyApacca (30) · Śloka 30

અધઃ પા્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યે તિર્ય્યગૂર્ધ્વં ચ પાર્શ્વસન્ધી| તયોઃ શોણિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મરણમ્||૩૦||

Adhikarana aMsaphalamarmaNI, tatra vyApacca (31) · Śloka 31

પૃષ્ઠવંશમુભયતો બાહુમૂલસમ્બદ્ધે અંસફલકે| તયોર્બાહુસ્વાપશોષૌ||૩૧||

Adhikarana aMsAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (32) · Śloka 32

ગ્રીવાબાહુશિરોમધ્યેંઽસપીઠસ્કન્ધબન્ધનાવંસૌ| તયોઃ સ્તમ્બ્ધબાહુતા||૩૨||

Adhikarana UrdhvamarmANi dve nIle dve manye tatra viddhe vyApacca (33) · Śloka 33

કણ્ઠનાડીમુભયતશ્ચતસ્રો ધમન્યઃ| તાસાં દ્વે નીલે, દ્વે મન્યે| તાસુ મૂકતા, સ્વરવૈકૃત્યં, રસાગ્રાહિતા વા ભવતિ||૩૩||

Adhikarana mAtRukAmarmANi tatra viddhe vyApacca (34) · Śloka 34

ગ્રીવાયામુભયતઃ પૃથક્ ચતસ્રઃ સિરા માતૃકાસ્તાસુ સદ્યો મરણમ્||૩૪||

Adhikarana kRukATikAkhye marmANi tatra viddhe vyApacca (35) · Śloka 35

શિરોગ્રીવયોઃ સન્ધાને કૃકાટિકે| તયોશ્ચલમૂર્ધતા||૩૫||

Adhikarana vidhurAkhye marmaNi tatra viddhe vyApacca (36) · Śloka 36

કર્ણપૃષ્ઠયોરધઃસંશ્રિતે વિધુરે| તયોર્બાધિર્યમ્||૩૬||

Adhikarana phaNAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (37) · Śloka 37

ઘ્રાણમાર્ગમુભયતઃ શ્રોત્રમાર્ગપ્રતિબદ્ધાવભ્યન્તરતઃ ફણૌ| તયોર્ગન્ધાજ્ઞાનમ્||૩૭||

Adhikarana apA~ggAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (38) · Śloka 38

ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરધોઽક્ષ્ણોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ| તયોરાન્ધ્યમ્||૩૮||

Adhikarana sha~gkhAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (39) · Śloka 39

ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપર્યનુકર્ણં લલાટે શઙ્ખૌ| તયોઃ સદ્યો મરણમ્||૩૯||

Adhikarana AvarttAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (40) · Śloka 40

ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરાવર્ત્તૌ તયોરાન્ધ્યં દૃષ્ટ્યુપઘાતો વા||૪૦||

Adhikarana utkShepAkhye marmaNI tatra viddhasya vyApacca (41) · Śloka 41

શઙ્ખયોરુપરિ કેશાન્તે ઉત્ક્ષેપૌ| તયોઃ સશલ્યઃ પાકાત્ પતિતશલ્યો વા જીવેન્નોદ્ધૃતશલ્યઃ||૪૧||

Adhikarana sthapanyakhye marmaNI tatra viddhasyAvasthA ca (42) · Śloka 42

ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થપની| તત્રોત્ક્ષેપવત્||૪૨||

Adhikarana sImantAkhyAni marmANi tatra viddhasya vyApacca (43) · Śloka 43

પઞ્ચ સન્ધયઃ શિરસિ| તિર્ય્યગૂર્ધ્વં ચ સીમન્તાનામ્| તેષૂન્માદભ્રમચિત્તનાશૈર્મરણમ્||૪૩||

Adhikarana shRu~ggATakAkhyAni marmANi tatra viddhe vyApacca (44) · Śloka 44

જિહ્વાઘ્રાણાક્ષિશ્રોત્રતર્પણીનાં સિરાણાં તાલુનિ સન્નિપાતઃ| તાસાં મુખાનિ ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકસંજ્ઞાનિ| તેષુ સદ્યોમરણમ્||૪૪||

Adhikarana adhipratisaMj~jaM marma tatra viddhe vyApacca (45) · Śloka 45

મસ્તકાભ્યન્તર ઉપરિષ્ટાત્સિરાસન્ધિસન્નિપાતો રોમાવર્ત્તઃ સોઽધિપતિર્નામ| તત્રાપિ સદ્યોમરણં ભવતીતિ||૪૫||

Adhikarana marmaNAM sAmAnyalakShaNam (46) · Śloka 46

સામાન્યલક્ષણં પુનર્મર્મણાં પીડિતે રુજોત્પત્તિર્વિષમં ચ સ્પન્દનમ્||૪૬||

Adhikarana marmaviddhalakShaNam (47) · Śloka 47

સામાન્યેનૈવ ચ - દેહપ્રસુપ્તિર્ગુરુતા સમ્મોહઃ શીતકામિતા| સ્વેદો મૂર્ચ્છા વમિઃ શ્વાસો મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્||૪૭||

Adhikarana marmashabdanirvacanam (48) · Śloka 48

અપિ ચ-મરણકારિત્વાન્મર્મ||૪૮||

Adhikarana mAMsAdibhedena marmaNAM pa~jcadhAtvam (49) · Śloka 49

તત્પુનર્માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિસન્નિપાતઃ| તેન તસ્મિન્ પીડ્યમાને વિશેષતઃ પ્રાણબાધઃ| બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ| તસ્માન્માંસાદ્યાશ્રયતો મર્માણિ પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે||૪૯||

Adhikarana mAMsamarmANi (50) · Śloka 50

તદ્યથા તલહૃદયેન્દ્રબસ્તિગુદસ્તનરોહિતાન્યેકાદશ માંસમર્માણિ||૫૦||

Adhikarana sirAmarmANi (51) · Śloka 51

ઉર્વીલોહિતાખ્યનાભિહૃદયસ્તનમૂલાપસ્તમ્ભાપાલાપપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીનીલામન્યામાતૃકાફણાપાઙ્ગસ્થપનીશૃઙ્ગાટકાન્યેકચત્વારિંશત્સિરામર્માણિ||૫૧||

Adhikarana snAvamarmaNi (52) · Śloka 52

ક્ષિપ્રકૂર્ચકૂર્ચશિરોવિટપકક્ષાધરાણિ બસ્ત્યંસવિધુરોત્ક્ષેપાઃ સપ્તવિંશતિઃ સ્નાવમર્માણિ||૫૨||

Adhikarana asthimarmANi (53) · Śloka 53

કટીકતરુણનિતમ્બાંસફલકશઙ્ખાસ્ત્વષ્ટાવસ્થિમર્માણિ||૫૩||

Adhikarana sandhimarmANi (54) · Śloka 54

ગુલ્ફમણિબન્ધજાનુકૂર્પરકુકુન્દરકૃકાટિકાવર્તસીમન્તાધિપતયો વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ||૫૪||

Adhikarana punaH prakArantareNa marmANAM pa~jcavidhatvam (55) · Śloka 55

પુનશ્ચ પઞ્ચધા||૫૫||

Adhikarana sadyaH prANaharANi marmANi (56) · Śloka 56

ગુદબસ્તિનાભિહૃદયમાતૃકાશઙ્ખશૃઙ્ગાટકાધિપતય એકોનવિંશતિઃ સદ્યઃ પ્રાણહરાણ્યાગ્નેયત્વાત્| તેષાં સપ્તરાત્રાભ્યન્તરં કલઃ||૫૬||

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi marmANi (57) · Śloka 57

તલહૃદયક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તિવક્ષોમર્મકટીકતરુણનિતમ્બપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીસીમન્તાસ્ત્રયસ્ત્રિશત્કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| સૌમ્યાગ્નેયત્વાત્તેષાં પક્ષાભ્યન્તરં કાલઃ| તેષ્વપિ તુ ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ||૫૭||

Adhikarana vishalyaghnAni marmANi (58) · Śloka 58

ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ચ ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ વાયવ્યત્વાત્| શલ્યમુખાવરુદ્ધો હિ યાવદત્ર વાયુસ્થિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ||૫૮||

Adhikarana vaikalyakarANi marmANi (59) · Śloka 59

કૂર્ચજાનુકૂર્પરાણ્યુર્વીલોહિતાખ્યવિટપકક્ષાધરકુકુન્દરાંસફલકનીલામન્યાકૃકાટિકાવિધુરફણાપાઙ્ગાવર્ત્તાશ્ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરાણિ સૌમ્યત્વાત્| સોમો હિ સ્થૈર્યશૈત્યાભ્યાં પ્રાણાન્ ધારયતિ| તાન્યપિ ચ કદાચિદભિહતાનિ મારયન્તિ||૫૯||

Adhikarana rujAkarANi marmANi (60) · Śloka 60

કૂર્ચશિરોગુલ્ફમણિબન્ધાસ્ત્વષ્ટૌ રુજાકરાણ્યગ્નિવાયુસોમગુણબાહુલ્યાત્| અગ્નિવાયૂ હિ વિશેષેણ રુજાકરૌ| સોમસ્તુ પ્રાણાનવલમ્બત ઇત્યુક્તમ્||૬૦||

Adhikarana anyamatena sadyaHprANaharAdimarmavivaraNam (61) · Śloka 61

અન્યે ત્વાહુઃ-માંસાદીનાં પઞ્ચાનામપિ વિવૃદ્ધાનાં સમવાયાત્ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ| એકૈકહીનાનામલ્પાનાં ચ ક્રમાદિતરાણિ સ્વભાવત એવ ચ||૬૧||

Adhikarana aparamatam (62) · Śloka 62

અન્યે વદન્તિ-પ્રતિનિયતકર્માણિ ચન્દ્રસૂર્યાયસ્કાન્તોપલાનામિવામ્બુવહ્નિકાલલોહસંશ્લેષાસ્તથા ચ છિન્નેષુ બહુમર્મસ્વપિ પાણિપાદેષુ સ્વભાવત એવ ન મૃત્યુઃ||૬૨||

Adhikarana aparamate~api hetupratipAdanam (63) · Śloka 63

અપરે પુનરત્રાપિ હેતુમાહુઃ-પાણિપાદચ્છેદે હિ સિરાઃ સઙ્કોચમાયાન્તિ| તતોઽલ્પાસૃક્પ્રવૃત્તેર્જીવિતમ્| મર્મવ્યધે ત્વતિરક્તસ્રુતિતો વાયુવૈકૃતેન ચ મરણમ્| તસ્માત્ મર્માભિહતસ્ય તદઙ્ગમાશુ સન્ધિદેશાચ્છેદનીયમ્| અતિહતાનાં તુ મર્મણાં યથાસ્વં પૂર્વં પૂર્વં ચ કર્મ ઈ ષદન્તે વા હતાનામુત્તરોત્તરમેવ||૬૩||

Adhikarana marmaNAM mAnabhedena punaH pa~jcavidhatvam (64) · Śloka 64

પુનશ્ચ પઞ્ચધા ભિદ્યન્તે||૬૪||

Adhikarana svA~ggulamAnAni marmANi (65) · Śloka 65

તદ્યથા-ઉર્વ્યઃ કૂર્ચશિરાંસિવિટપે કક્ષાધરે ચ દ્વાદશ સ્વાઙ્ગુલોન્મિતાનિ||૬૫||

Adhikarana dvya~ggulamAnAni marmANi (66) · Śloka 66

ગુલ્ફૌ મણિબન્ધૌ સ્તનમૂલે ચ ષટ્ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ||૬૬||

Adhikarana trya~ggulAnAni marmANi (67) · Śloka 67

જાનુની કૂર્પરે ચ ચત્વારિ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ||૬૭||

Adhikarana pANitalasammitAni marmANi (68) · Śloka 68

કૂર્ચા ગુદો બસ્તિર્નાભિર્હૃદયં નીલે મન્યે માતૃકાઃ સીમન્તાઃ શૃઙ્ગાટકાનિ ચૈકોનત્રિંશત્ પાણિતલસમ્મિતાનિ||૬૮||

Adhikarana ardhA~ggulamAnAni marmANi (69) · Śloka 69

શેષાણિ ષટ્ પઞ્ચાશદઙ્ગુલદલપ્રમાણાનિ||૬૯||

Adhikarana matAntareNa marmamAnAni (70) · Śloka 70

અન્યે પુનરાહુઃ-વ્રીહિપ્રમાણાનિ ક્ષિપ્રાણિ| કલાયપ્રમાણાઃ સ્તનરોહિતોત્ક્ષેપાઃ તથાઽન્યે તિલ- પ્રમાણાન્યપિ મર્માણીચ્છન્તિ||૭૦||

Adhikarana AyurmarmANi rakShati (71) · Śloka 71

ભવન્તિ ચાત્ર- મર્મવ્યાપ્તેઽપિ દેહેઽસ્મિન્નાયુર્મર્માણિ રક્ષતિ| આયુષ્યાણ્યેવ સેવેત સદા તસ્માદ્વિચક્ષણઃ||૭૧||

Adhikarana marmANi yatnataH pAlanIyAni (72) · Śloka 72

મર્માભિઘાતઃ સ્વલ્પોઽપિ પ્રાયશો બાધતેતરામ્| રોગા મર્માશ્રયાસ્તદ્વત્ પ્રકાન્તા યત્નતોઽપિ ચ||૭૨||

Adhikarana marmopaghAtAnmumUrShorlakShaNAni (73) · Śloka 73

વિક્ષિપ્યતે ભૃશં સીદન્ શૂન્યો ભ્રમતિ વેપતે| ઊર્ધ્વં શ્વસિતિ કૃચ્છ્રેણ સ્રસ્તગાત્રો મુહુર્મુહુઃ| હૃદયં દહ્યતે ચાસ્ય નૈકસ્થાનેઽવતિષ્ઠતે| મર્મોપઘાતાન્મરણમેતૈર્લિઙ્ગૈઃ સમશ્નુતે||૭૩||

Adhikarana raktAtisrutireva maraNahetuH (74) · Śloka 74

અમર્મવિદ્ધોઽપિ નરશ્છેદભેદાદિપીડિતઃ| અતિનિસ્સૃતરક્તશ્ચ સદ્યસ્ત્યજતિ જીવિતમ્| અતોઽન્યથા જીવતિ તુ વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ||૭૪||

Adhikarana marmaviddhaM pratyAkhyAya cikitset (75-7) · Śloka 7

પુણ્યવાન્નિયતાયુશ્ચ ન કથઞ્ચિન્ન જીવતિ| તસ્માદાચરમોચ્છ્વાસાચ્ચિકિત્સેદેવ યત્નતઃ| તદ્બન્ધુમિત્રાનુમતઃ પ્રત્યાખ્યાયાતુરં ભિષક્||૭૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને મર્મવિભાગોનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||