7. marmavibhāgaḥ

Adhikarana atha marmavibhAgo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

athātō marmavibhāgaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

pūrvamēvādhyāyārambhaprayōjanamuktam|| 1||

Adhikarana marmaNAM sa~gkhyA (2) · Śloka 2

saptōttaraṁ marmaśatam||2||

sarvasmiñcharīrē saptōttaraṁ marmaṇāṁ śatam|| 2||

Adhikarana marmaNAM sthAnAni (3) · Śloka 3

tatra catuścatvāriṁśacchākhāsu| ṣaḍviṁśatirantarādhau| saptatriṁśadūrdhvam||3||

tatra śākhācatuṣṭayē pratyēkaṁ śākhāyāmēkādaśa marmāṇi āgudādā'cākṣakasandhēḥ ṣaḍviṁśatiḥ| grīvādau saptatriṁśat| ēkasmin sakthni ēkādaśānāṁ marmaṇāṁ vibhāgāḥ pradarśyantē| ētēna śākhātrayē tathaivānumantavyam|| 3||

Adhikarana talahRudayaM nAmamarma tatra viddhe vyAghAtaH (4) · Śloka 4

athaikaikasmin sakthni madhyamāṅgulimabhitō madhyē pāda- talasya talahr̥dayaṁ nāma marma| tatra viddhasya rujayā mara ṇam||4||

pādatalamadhyē madhyamāṅgulyabhimukhēna talahr̥dayaṁ nāma marma| tatra viddhasya rujayā maraṇam|| 4||

Adhikarana kShipramarma, tatra viddhe maraNam (5) · Śloka 5

aṅguṣṭhāṅulyōrmadhyē kṣipraṁ tatrā''kṣēpakēna maraṇam||5||

kṣiprē viddhasyākṣēpēṇa maraṇam| ākṣēpō vātavyādhiṣu vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ|| 5||

Adhikarana kUrcamarma, tatra viddhe vyApacca (6) · Śloka 6

kṣiprasyōpari dvyaṅgula ubhayataḥ kūrcaḥ| tatra pādasya bhramaṇavēpanē bhavataḥ||6||

kūrcaḥ kṣiprasyōpari dvyaṅgulē| ubhayata iti pādapr̥ṣṭhāt pādatalaṁ yāvat| tatra kūrcē viddhasya pādabhramaṇavēpanē bhavataḥ| vēpanaṁ kampanām|| 6||

Adhikarana kUrcashiromarma, tatra viddhe vyApacca (7) · Śloka 7

gulphasandhēradhaḥ kūrcaśiraḥ| tatra rujāśōpau||7||

gulphasandhēradhaḥ kūrcaśirō nāma marma| tatra rujāśōphau bhavataḥ tatrētyatra viddhasyētyanuvarttatē|| 7||

Adhikarana gulphamarma, tatra viddhe vyApacca (8) · Śloka 8

pādajaṅghayōḥ sandhānē gulphaḥ| tatra ruk stabdhasakthitā ṣaṇḍhatā vā||8||

pādasya jaṅghāyāśca sandhānē sthitō gulphaḥ rugādikaraḥ ṣaṇḍhagā ayōṣidyōgyatvam|| 8||

Adhikarana indrabastimarma, tatra viddhe vyApacca (9) · Śloka 9

pārṣṇiprabhr̥ti dvādaśabhiraṅgulairjaṅghāmadhyē indrabastiḥ| tatra śōṇitakṣayānmaraṇam||9||

jaṅghāmadhyē tu indrabastiḥ| tatra raktakṣayānmaraṇaṁ bhavati|| 9||

Adhikarana jAnumarma, tatra viddhe vyApacca (10) · Śloka 10

jaṅgōrvōḥ sandhānē jānuḥ| tatra khañjata||10||

jaṅghōrvōḥ saṅgamē sthitaṁ jānuḥ| tatra khañjatā bhavati| khañjō vikr̥tapādaḥ|| 10||

Adhikarana ANimarma, tatra viddhe vyApacca (11) · Śloka 11

jānunastryaṅgulādūrdhvamubhayata āṇiḥ| tatra śōphābhivr̥ddhiḥ stabdhasakthitā ca||11||

āṇiḥ apyubhayataḥ ūrau jānunastryaṅgulādūrdhvaṁ dvau diśau vyāpyavarttata ityarthaḥ| rugādikaraḥ|| 11||

Adhikarana UrvI marma, tatra viddhe vyApacca (12) · Śloka 12

ūrumadhyē ūrvī| tatra raktakṣayātsakthiśōṣaḥ||12||

ūrumadhyē sthitā ūrvī| tadvēdhādraktakṣayāt sakthiśōṣaḥ|| 12||

Adhikarana lohitAkShamarma tatra viddhe vyApacca (13) · Śloka 13

ūrvyāstūrdhvamadhō vaṁkṣaṇasandhērūrumūlē lōhitākṣam| tatra raktakṣayāt pakṣāghātaḥ||13||

ūrōrmūlē vaṁkṣaṇasandhēradhastāt lōhitākṣam| tatra raktakṣayāt pakṣāghātō bhavati|| 13||

Adhikarana viTapamarma, tatra viddhe vyApacca (14) · Śloka 14

vaṁkṣaṇavr̥ṣaṇayōrmadhyē viṭapam| tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā||14||

vaṁkṣaṇavr̥ṣāṇāyōrmadhyē viṭapaṁ nāma| tatra ṣaṇḍhatā athavā alpaśukratā bhavati|| 14||

Adhikarana bAhumarmANi, tatra viddhe vyApacca (15) · Śloka 15

sakthivad bāhvōḥ||15||

iti talahr̥dayakṣiprakurcakūrcaśirōgulphēndrabastijānvāṇyurvīlōhitākṣaviṭapānyēkādaśaikasyāṁ śākhāyāṁ marmāṇi tadvadēva śākhātrayē'pi vijñēyam|| 15||

Adhikarana bAhumarmaNi visheShaH (16) · Śloka 16

viśēṣastu-gulphō maṇibandhastathā jānukūrparam| tayōrvyadhē kuṇitā||16||

kēvalaṁ bāhvōḥ kēṣāñcinnāmni viśēṣaḥ, tadēvōcyatē| yathā jaṅghācaraṇayōḥ sandhau gulphaḥ| tathā karaprapāṇyōrmaṇibandhaḥ| yathā jaṅghōrvōḥ saṅgamē jānu tathā prapāṇiprabāhumadhyē kūrparaḥ| jānuni viddhē yathā khañjatā| kūrparē viddhē tathā kuṇitā| kuṇirvikr̥takaraḥ|| 16||

Adhikarana kakShAradharamarma, tatra viddhe vyApacca (17) · Śloka 17

viṭapavacca kakṣākṣamadhyē kakṣādharaḥ| tatra kuṇitvam||17||

yathā vaṁkṣaṇavr̥ṣaṇayōrmadhyē viṭapaṁ tathā kakṣākṣamadhyē kakṣādharaḥ| tasmin viddhē kuṇitvam|| 17||

Adhikarana antarAdhimarmANi gudamarma, tatra viddhe sadyomaraNam (18) · Śloka 18

vātavarcōnirasanaḥ sthūlāntravibaddhō gudaḥ| tatra sadyō maraṇam||18||

gudaḥ sthūlāntrē pratibaddhō vātādinirasanakarmā| tasmin viddhē sadyō maraṇam|| 18||

Adhikarana bastimarma, tatra viddhe vyApacca (19) · Śloka 19

alpamāṁsaśōṇitō'bhyantarataḥ kaṭyā dhanurvakra ēkadvārō'dhōmukhī bastiḥ| tatrāpi sadyō maraṇamaśmarīvraṇā- dr̥tē| tatrāpyubhayatō viddhē na jīvati| ēkatō bhinnē mūtrasrāvīvraṇō bhavati| sa tu yatnēnōpakrāntō rōhati||19||

bastiralpamāṁsaśōṇitaḥ kaṭyā madhyē pr̥ṣṭhatō vakrō dhanurvat| ēkatō dvārō mukhaṁ sa cāsyaikaḥ adhōmukhaśca| tatrāpi bastau viddhē maraṇaṁ bhavatyaśmarī vraṇādr̥tē| tatrāpyamaśmarīvraṇē dvābhyāṁ mārgābhyāṁ viddhē bastī maraṇamēva| aśmarīvraṇē'pyēkatō viddhē bastau mūtrasrāvī vraṇō bhavati| subōdham|| 19||

Adhikarana nAbhimarma, tatra viddhe vyApacca (20) · Śloka 20

pakvāmāśayamadhyē nābhiḥ tatrāpi sadyōmaraṇam||20||

na kēvalaṁ bastirēva viddhaḥ sadyōghnō yāvannābhirapītyapiśabdasyārthaḥ|| 20||

Adhikarana hRudayamarma, tatra viddhe vyApacca (21) · Śloka 21

kōṣṭhavakṣasōḥ stanayōśca madhyē sattvarajastamō'dhiṣṭhā namāmāśayadvāraṁ hr̥dayam| tatrāpi sadyō maraṇam||21||

kōṣṭhavakṣasōḥ stanayōśca madhyē sthitaṁ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānamāmāśayadvāraṁ tu hr̥dayam| tatrāpi viddhasya sadyō maraṇam||21||

Adhikarana stanamUlamarma, tatra viddhe vyApacca (22) · Śloka 22

stanayōradhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūlē tayōḥ kaphapūrṇakōṣṭhasya maraṇam||22||

tayōriti| stanamūlayōrviddhayōḥ|| 22||

Adhikarana stanarohitamarma, tatra viddhe vyApacca (23) · Śloka 23

stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulamubhayataḥ stanarōhitē| tayōḥ śōṇitapurṇakōṣṭhasya maraṇam||23||

cūcukau stanamukhau śyāmau|| 23||

Adhikarana apastambhau marmaNI tatra viddhe vyApacca (24) · Śloka 24

ubhayatrōrasō nāḍyau vātavahē apastambhau| tayōḥ śōṇitapūrṇakōṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca maraṇam||24||

urasi ubhayatō dvē vātavahē nāḍyau apastambhau nāmnā marmaṇī||24||

Adhikarana apAlApamarmaNI tatra viddhe vyApacca (25) · Śloka 25

aṁsakūṭayōradhaḥ pārśvayōrupari bhāgayōrapālāpau| tayōḥ pūyatvamāpannēna raktēna maraṇam||25||

aṁsapārśvāntarayōrmadhyē kiñcit pārśvabhāgē apālāpau| tayōrmadhyē viddhayōrna sadyō maraṇam| apitu pūyatvamāpannē raktē|| 25||

Adhikarana kaTIkataruNe marmaNI tatra viddhe vyApacca (26) · Śloka 26

pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ pratiśrōṇīkarṇāvasthinī kaṭīkataruṇē| tayōḥ śōṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇō hīnarupō mriyatē||26||

pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ pr̥ṣṭhavaṁśasya dvayōḥ pārśvayōryē pratiśrōṇī karṇāvasthinī sthitāḥ tē kaṭīkataruṇē marmaṇī śrōṇyāḥ karṇākr̥titvāt śrōṇīkarṇau|| 26||

Adhikarana kukundaramarma, tatra viddhe vyApacca (27) · Śloka 27

pārśvayōrjaghanabahirbhāgē pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ kukundarau| tayōḥ sparśājñānamadhaḥ kāyē cēṣṭānāśaśca||27||

pr̥ṣṭhavaṁśasya pāRśvayōrmarmaṇī kukundarau tau ca jaghanādbahiḥ| kaṭyāḥ paścimō bhāgō jaghanam|| 27||

Adhikarana nitambamarmaNI, tatra viddhe vyApacca (28) · Śloka 28

śōṇīkarṇayōruparyyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau| tayōradhaḥ kāyē śōphō daurbalyaṁ maraṇañca||28||

pr̥ṣṭhavaṁśasya dvayōḥ pārśvayōḥ śrōṇīkarṇayōrupari pārśvāntaramadhyē pratibaddhau pakvāśayasya chādanē nitambamarmaṇī|| 28||

Adhikarana pArshvasandhimarmaNI tatra viddhe vyApacca (29) · Śloka 29

adhaḥ pārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyē tiryyagūrdhvaṁ ca pārśvasandhī| tayōḥ śōṇitapūrṇakōṣṭhatayā maraṇam||29||

pārśvāntarapratibaddhau| savyapārśvasthaḥ savyē pratibaddhaḥ| apasavyaścāpasavyē| tatra cādha tiryyakca pratibaddhau pāRśvasandhī| tē ca jaghanapārśvayōrmadhyē bhavataḥ|| 29||

Adhikarana bRuhatyAkhyau marmaNI, tatra viddhe vyApacca (30) · Śloka 30

adhaḥ pāRśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyē tiryyagūrdhvaṁ ca pārśvasandhī| tayōḥ śōṇitapūrṇakōṣṭhatayā maraṇam||30||

pr̥ṣṭhavaṁśasya dvayōḥ pūrvōktayōḥ stanamūlayōrārjavēna tiryyak spaṣṭadiggrahaṇēna br̥hatyau marmaṇī|| 30||

Adhikarana aMsaphalamarmaNI, tatra vyApacca (31) · Śloka 31

pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatō bāhumūlasambaddhē aṁsaphalakē| tayōrbāhusvāpaśōṣau||31||

aṁsaphalakē pr̥ṣṭhavaṁśasya dvayōḥ pārśvayōrbāhumūlē ca pratibaddhē| tayōrvyadha iti sarvatra sambandhaḥ|| 31||

Adhikarana aMsAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (32) · Śloka 32

grīvābāhuśirōmadhyēṁ'sapīṭhaskandhabandhanāvaṁsau| tayōḥ stambdhabāhutā||32||

aṁsau grīvādimadhyagau skandhayōḥ aṁsapī ṭhayōśca bandhārthau| ēvaṁ gudō bastirnābhirhr̥dayaṁ dvē stanamūlē dvē stanarōhitē dvāvapastambhau dvāvapālāpau dvē kaṭīkataruṇē dvē kukundarē dvau nitambē dvau pārśvasandhī dvē br̥hatyau dvē aṁsaphalakē dvāvaṁsāviti ṣaḍviṁśatirmarmāṇyantarādhau|| 32||

Adhikarana UrdhvamarmANi dve nIle dve manye tatra viddhe vyApacca (33) · Śloka 33

kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasrō dhamanyaḥ| tāsāṁ dvē nīlē, dvē manyē| tāsu mūkatā, svaravaikr̥tyaṁ, rasāgrāhitā vā bhavati||33||

ūrdhvamucyatē| kaṇṭhanāḍyāmēkasmin| pārśvē ēkā nīlā nāma sirā| ēkā manyā| tathaiva dvitīyē| tāsāṁ vyadhē mūkatvādikaṁ bhavati|| 33||

Adhikarana mAtRukAmarmANi tatra viddhe vyApacca (34) · Śloka 34

grīvāyāmubhayataḥ pr̥thak catasraḥ sirā mātr̥kāstāsu sadyō maraṇam||34||

grīvāyāṁ dvayōḥ pārśvayōraṣṭau sirā mātr̥kāhvayāḥ|| 34||

Adhikarana kRukATikAkhye marmANi tatra viddhe vyApacca (35) · Śloka 35

śirōgrīvayōḥ sandhānē kr̥kāṭikē| tayōścalamūrdhatā||35||

ubhayapārśvē śirasō grīvāyāśca sandhānē kr̥kāṭikē marmaṇī| tatra viddhasya calaśīrṣatā|| 35||

Adhikarana vidhurAkhye marmaNi tatra viddhe vyApacca (36) · Śloka 36

karṇapr̥ṣṭhayōradhaḥsaṁśritē vidhurē| tayōrbādhiryam||36||

karṇayōradhō vidhurē|| 36||

Adhikarana phaNAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (37) · Śloka 37

ghrāṇamārgamubhayataḥ śrōtramārgapratibaddhāvabhyantarataḥ phaṇau| tayōrgandhājñānam||37||

ghrāṇasrōtasōrdvayōḥ pārśvayōrantaḥ śirasi galapradēśē phaṇau nāmnā marmaṇī| tau ca śrōtrasrōtaḥ pratibaddhau tayōrvyadhē gandhājñānam|| 37||

Adhikarana apA~ggAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (38) · Śloka 38

bhruvōḥ pucchāntayōradhō'kṣṇōrbāhyatō'pāṅgau| tayōrāndhyam||38||

bhruvōḥ sambandhinōḥ pucchāntayōrbāhyāntarayōradha akṣṇōśca bahirapāṅgau marmaṇī|| 38||

Adhikarana sha~gkhAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (39) · Śloka 39

bhruvōḥ pucchāntayōruparyanukarṇaṁ lalāṭē śaṅkhau| tayōḥ sadyō maraṇam||39||

lalāṭē bhruvōḥ pucchāntayōrupari karṇamanu karṇaṁ prati śaṅkhau nāma marmaṇī| tayōrvyadhē sadyō maraṇam|| 39||

Adhikarana AvarttAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (40) · Śloka 40

bhruvōrupari nimnayōrāvarttau tayōrāndhyaṁ dr̥ṣṭyupaghātō vā||40||

bhruvōrupari nimnayōḥ pradēśayōrāvarttau nāmnā dvē marmaṇī| tayōrvyadhē āndhyam| adarśanam athavōpaghātamātraṁ dr̥ṣṭērvā|| 40||

Adhikarana utkShepAkhye marmaNI tatra viddhasya vyApacca (41) · Śloka 41

śaṅkhayōrupari kēśāntē utkṣēpau| tayōḥ saśalyaḥ pākāt patitaśalyō vā jīvēnnōddhr̥taśalyaḥ||41||

śaṅkhayōrupari kēśāvasānamaryyādē utkṣēpō marmaṇī| tayōrviddhaḥ san saśalyō jīvati| pākādvā svayaṁpatitē jīvati| uddhr̥taśalyō na jīvēt|| 41||

Adhikarana sthapanyakhye marmaNI tatra viddhasyAvasthA ca (42) · Śloka 42

bhruvōrmadhyē sthapanī| tatrōtkṣēpavat||42||

bhruvōrmadhyē nāma sthapanī marma| tatrōtkṣēpavat saśalyī jīvēt| pākāt patitaśalyō vā| tatra ca uddhr̥taśalyō na jīvēt|| 42||

Adhikarana sImantAkhyAni marmANi tatra viddhasya vyApacca (43) · Śloka 43

pañca sandhayaḥ śirasi| tiryyagūrdhvaṁ ca sīmantānām| tēṣūnmādabhramacittanāśairmaraṇam||43||

pañca śirasi kapālānāṁ sandhayaḥ pañca marmāṇi| tatra daau lalāṭaparśvayōḥ kēśāntāvasthitau dvau kr̥kāṭikāpārśvayōrūrdhvagau sandhī| tayōrupari tiryyagr̥jusandhiḥ sīmantāstēṣu viddhēṣūnmādādibhirmaraṇam|| 43||

Adhikarana shRu~ggATakAkhyAni marmANi tatra viddhe vyApacca (44) · Śloka 44

jihvāghrāṇākṣiśrōtratarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ tāluni sannipātaḥ| tāsāṁ mukhāni catvāri śr̥ṅgāṭakasaṁjñāni| tēṣu sadyōmaraṇam||44||

jihvādisantarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ tāluni sannipātō bhavati| tāsāṁ yāni bahvīnāmapi catvāri mukhāni tāni śr̥ṅgāṭakākhyāni marmāṇi| tēṣāṁ vyadhē sadyōmaraṇam|| 44||

Adhikarana adhipratisaMj~jaM marma tatra viddhe vyApacca (45) · Śloka 45

mastakābhyantara upariṣṭātsirāsandhisannipātō rōmāvarttaḥ sō'dhipatirnāma| tatrāpi sadyōmaraṇaṁ bhavatīti||45||

antarmastakaṁ sarvōrdhvasirāsandhīnāṁ saṅgamō nāmāvarttō nāma marma| sa ēvādhipākhyaḥ| ēvaṁ dvē nīlē dvē manyē aṣṭau mātr̥kāḥ dvē kr̥kāṭikē dvē vidhurē dvau phaṇau dvāvapāṅgau dvau śaṅkhau dvāvāvarttau dvāvutkṣēpau ēkā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śr̥ṅgāṭakānyēkō'dhipatiparyyāya āvartta ityētāni saptatriṁśacchirasi marmāṇi||45||

Adhikarana marmaNAM sAmAnyalakShaNam (46) · Śloka 46

sāmānyalakṣaṇaṁ punarmarmaṇāṁ pīḍitē rujōtpattirviṣamaṁ ca spandanam||46||

marmaṇāṁ nāma sthānañca jñātam| lakṣaṇaṁ tu na jñātam| atastadvijñānārthamucyatēsāmānyēnētyādi| sarvamarmaṇāmidaṁ lakṣaṇamityarthaḥ| viṣamamanēkarūpam|| 46||

Adhikarana marmaviddhalakShaNam (47) · Śloka 47

sāmānyēnaiva ca - dēhaprasuptirgurutā sammōhaḥ śītakāmitā| svēdō mūrcchā vamiḥ śvāsō marmaviddhasya lakṣaṇam||47||

sāmānyēnanaiva cētasya dēhaprasuptirityādinā sambandhaḥ| prsuptichēdādyanabōdhaḥ| sammōhō mūrcā||47||

Adhikarana marmashabdanirvacanam (48) · Śloka 48

api ca-maraṇakāritvānmarma||48||

api cēti samuccayē| maraṇakāritvānmarmēti nirvacanam|| 48||

Adhikarana mAMsAdibhedena marmaNAM pa~jcadhAtvam (49) · Śloka 49

tatpunarmāṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātaḥ| tēna tasmin pīḍyamānē viśēṣataḥ prāṇabādhaḥ| bāhulyēna tu nirdēśaḥ| tasmānmāṁsādyāśrayatō marmāṇi pañcadhā bhidyantē||49||

tat punarmarma māṁsādisannipātastēṣāṁ miśrībhāvē naikatrāvasthānaṁ tēna hētunā tasmin pīḍitē'dhikaṁ prāṇānāmābādhō bhavati| māṁsādīnāṁ pañcānāṁ yadyapi miśrībhāvēna sarva marma bhavati| tathāpi yō'yaṁ māṁsamarma sirāmarma ityādi vyapadēśaḥ sa bāhulyakr̥ta ēva| yatra māṁsasya bāhulyaṁ tatra māṁsēna vyapadēśaḥ| yatra sirāṇāṁ tatra sirābhiḥ| ēvamanyatrāpi vācyam| ēvaṁ māṁsādibhēdēna pañcadhā marmāṇi|| 49||

Adhikarana mAMsamarmANi (50) · Śloka 50

tadyathā talahr̥dayēndrabastigudastanarōhitānyēkādaśa māṁsamarmāṇi||50||

tatraikādaśa māṁsamarmāṇi; tadyathā-caturṣu karacaraṇēṣu catvāri talahr̥dayāni| catvārīndrabastayaḥ| ēkō gudō dvē stanarōhita iti|| 50||

Adhikarana sirAmarmANi (51) · Śloka 51

urvīlōhitākhyanābhihr̥dayastanamūlāpastambhāpālāpapārśvasandhibr̥hatīnīlāmanyāmātr̥kāphaṇāpāṅgasthapanīśr̥ṅgāṭakānyēkacatvāriṁśatsirāmarmāṇi||51||

ēkacatvāriṁśat sirāmarmāṇi| tadyathā-catasra urvyaścatvāri lōhitākṣāṇi| ēkā nābhirēkaṁ hr̥dayam| dvē stanamūlē| dvāvapastambhau| dvāvapālāpī| dvau pārśvasandhī| dvē br̥hatyau| dvē nīlē| dvē manyē| aṣṭau mātr̥kāḥ| dvau phaṇau| dvau apāṅgau| ēkā sthapanī| catvāri śr̥ṅgāṭakāni iti|| 51||

Adhikarana snAvamarmaNi (52) · Śloka 52

kṣiprakūrcakūrcaśirōviṭapakakṣādharāṇi bastyaṁsavidhurōtkṣēpāḥ saptaviṁśatiḥ snāvamarmāṇi||52||

saptaviṁśatiḥ snāvamarmāṇi| tadyathā-karacaraṇēṣu catvāri kṣiprāṇi| catvāraḥ kūrcā| catvāri kūrcaśirāṁsi| dvē viṭapē| dvau kakṣyādharau| catvāryyāṇayaḥ| ēkō bastiḥ| dvāvaṁsau| dvē vidhurē| dvāvutkṣēpāviti|| 52||

Adhikarana asthimarmANi (53) · Śloka 53

kaṭīkataruṇanitambāṁsaphalakaśaṅkhāstvaṣṭāvasthimarmāṇi||53||

aṣṭāvasthi marmāṇi| tadyathā-dvē kaṭīkataruṇē| dvau nitambau| dvāvaṁsaphalakau| dvau śaṅkhāviti|| 53||

Adhikarana sandhimarmANi (54) · Śloka 54

gulphamaṇibandhajānukūrparakukundarakr̥kāṭikāvartasīmantādhipatayō viṁśatiḥ sandhimarmāṇi||54||

viṁśatiḥ sandhimarmāṇi| tadyathā-dbau gulphau| dvau maṇibandhau| dvē jānunī| dvē kūrparē| dvau kukundarau| dvē kr̥kāṭikē| dvau āvartau| pañca sīmantāḥ| ēka adhipatiḥ|| 54||

Adhikarana punaH prakArantareNa marmANAM pa~jcavidhatvam (55) · Śloka 55

punaśca pañcadhā||55||

tāni ca māṁsādibhēdēna pañcadhōktāni| punaranyēna prakārēṇa sadyaḥ prāṇaharatvādinā pañcadhōcyantē 1. kānicit sadyaḥ prāṇaharāṇi| 2. kānicit kālāntaraprāṇaharāṇi| 3. anyāni viśalyaghnāni| 4. anyāni vaikalyakarāṇi| 5. anyāni rujākarāṇi| iti pañcaprakārāḥ|| 55||

Adhikarana sadyaH prANaharANi marmANi (56) · Śloka 56

gudabastinābhihr̥dayamātr̥kāśaṅkhaśr̥ṅgāṭakādhipataya ēkōnaviṁśatiḥ sadyaḥ prāṇaharāṇyāgnēyatvāt| tēṣāṁ saptarātrābhyantaraṁ kalaḥ||56||

tatra sadyaḥ prāṇaharāṇi gudabastinābhihr̥dayāni catvāri| aṣṭau mātr̥kāḥ| dbau śaṅkhau| catvāri śr̥ṅgāṭakāni| ēkō'dhipatiḥ| ityēkōnaviṁśatiḥ| āghnēyatvamāśu maraṇahētuḥ| saptarātrābhyantaraṁ prathamadivasāditi|| 56||

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi marmANi (57) · Śloka 57

talahr̥dayakṣiprēndrabastivakṣōmarmakaṭīkataruṇanitambapārśvasandhibr̥hatīsīmantāstrayastriśatkālāntaraprāṇaharāṇi| saumyāgnēyatvāttēṣāṁ pakṣābhyantaraṁ kālaḥ| tēṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu||57||

trayastriṁśanmarmāṇi saumyāgnēyatvāt kālāntarēṇa vilambitaṁ prāṇaharāṇi| pakṣābhyantarē vā praharādivaśādaniyamaḥ| tadyathā-catvāri talahr̥dayāni| catvāri kṣiprāṇi| catvāraḥindrabastayaḥ| aṣṭau vakṣōmarmāṇi stanamūlastanarōhitāpastambhāpālāpākhyāni| dvē kaṭīkataruṇē| dvau nitambau| dvau pārśvasandhī| dvē br̥hatyau| pañca sīmantāḥ| iti trayastriṁśat| tēṣvapi madhyē kṣiprāṇi sadyaḥ prāṇaharāṇyapi bhavanti|| 57||

Adhikarana vishalyaghnAni marmANi (58) · Śloka 58

utkṣēpau sthapanī ca trīṇi viśalyaghnāni vāyavyatvāt| śalyamukhāvaruddhō hi yāvadatra vāyusthiṣṭhati tāvajjīvati||58||

trīṇi viśalyaghnāni| tāni vāyavyāni śalyaṁ ākr̥ṣṭē vāyōrvraṇēna nirgamanānna jīvatyata ēva viśalyaṁ ghnanti, na tu saśalyam| tatra dvāvutkṣēpāvēkāsthapanīti trīṇi|| 58||

Adhikarana vaikalyakarANi marmANi (59) · Śloka 59

kūrcajānukūrparāṇyurvīlōhitākhyaviṭapakakṣādharakukundarāṁsaphalakanīlāmanyākr̥kāṭikāvidhuraphaṇāpāṅgāvarttāścatuścatvāriṁśadvaikalyakarāṇi saumyatvāt| sōmō hi sthairyaśaityābhyāṁ prāṇān dhārayati| tānyapi ca kadācidabhihatāni mārayanti||59||

catuścatvāriṁśadvikalatvaṁ kurvanti| saumyatvānna mārayanti| tatra catvāri kūrcāni| dvē jānunī| dvau kūrparau| catasraḥ āṇayaḥ| catasra urvyaḥ| catvāri lōhitākṣāṇi| dvau viṭapau| dvau kakṣādharau| dvau kukundarau| dvāvaṁsau| dvāvaṁsaphalakau| dvē nīlē| dvē manyē| dvē kr̥kāṭikē| dvē vidhurē| dvau phaṇau| dvāvapāṅgau| dvāvāvarttāviti| ētāni catuścatvāriṁśat kadācinmārayantyapyatighātāt|| 59||

Adhikarana rujAkarANi marmANi (60) · Śloka 60

kūrcaśirōgulphamaṇibandhāstvaṣṭau rujākarāṇyagnivāyusōmaguṇabāhulyāt| agnivāyū hi viśēṣēṇa rujākarau| sōmastu prāṇānavalambata ityuktam||60||

aṣṭau marmāṇi rujākarāṇi sōmāgnivāyvātmakatvāt| catvāri kūrcaśirāṁsi dvau gulphau dvau maṇibandhāvityaṣṭau|| 60||

Adhikarana anyamatena sadyaHprANaharAdimarmavivaraNam (61) · Śloka 61

anyē tvāhuḥ-māṁsādīnāṁ pañcānāmapi vivr̥ddhānāṁ samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi| ēkaikahīnānāmalpānāṁ ca kramāditarāṇi svabhāvata ēva ca||61||

anyē tvācāryyā āgnēyatvaṁ hētuṁ parityajya sadyaḥprāṇaharatvē pūrvōktamāṁsādipañcakasyānūnādhikabhāvēna vivr̥ddhasya hētutvaṁ vadanti| yadā gudādīnāmēkōnaviṁśatērmāṁsādīnāṁ samānādhikānāṁ sannipātastadā sadyaḥ prāṇaharatvamityarthaḥ| ādiśabdēnāsthisnāyusirāsandhīnāṁ grahaṇam| itarāṇi kālāntaraprāṇaharādīni catvāryēkaikēna hīnānāṁ māṁsādīnāṁ svalpānāṁ ca sannipātādbhavantīti| tēna māṁsādīnāmanyatamēnaikēna hīnānāṁ kālāntaraprāṇaharāṇi| dvihīnānāṁ viśalyaghnāni| trihīnānāṁ vaikalyajananāni| ēkasyaiva sadbhāvādrujākarāṇi| suśrutaḥ paṭhati dvayōḥ saṅghātādīni, tanna budhyāmahē|| 61||

Adhikarana aparamatam (62) · Śloka 62

anyē vadanti-pratiniyatakarmāṇi candrasūryāyaskāntōpalānāmivāmbuvahnikālalōhasaṁślēṣāstathā ca chinnēṣu bahumarmasvapi pāṇipādēṣu svabhāvata ēva na mr̥tyuḥ||62||

anyē tvācāryyā na saumyāgnēyatvādikaṁ hētuṁ vadanti| nāpi viśiṣṭasya māṁsādēḥ sannipātam| api tu svabhāvamēva hētutvēnōddiśanti| tathā candrakāntādīnāmambujanmādau tathā bahumarmāśrayē pāṇipādē chinnē'pi mr̥tyurna bhavatītyatrāpi svabhāva ēva hētuḥ||62||

Adhikarana aparamate~api hetupratipAdanam (63) · Śloka 63

aparē punaratrāpi hētumāhuḥ-pāṇipādacchēdē hi sirāḥ saṅkōcamāyānti| tatō'lpāsr̥kpravr̥ttērjīvitam| marmavyadhē tvatiraktasrutitō vāyuvaikr̥tēna ca maraṇam| tasmāt marmābhihatasya tadaṅgamāśu sandhidēśācchēdanīyam| atihatānāṁ tu marmaṇāṁ yathāsvaṁ pūrvaṁ pūrvaṁ ca karma ī ṣadantē vā hatānāmuttarōttaramēva||63||

aparē ityādi subōdham| tasmānmarmaṇyabhihatasya tadaṅgaṁ tasmin marmāśritaṁ tat sandhidēśācchēdanīyam| sandhau chinnē saṅkucitāḥ sirā raktaṁ na muñcantyō jīvitaṁ na tyajēt| tēṣāṁ ca marmaṇāṁ sadyaḥ prāṇaharaṇādikaṁ pañcavidhaṁ karmōktam| tatrātihatānāṁ marmaṇāmātmīyaṁ karma pūrvaṁ-pūrvaṁ ca bhavati| ētaduktaṁ bhavatigudādīnāmabhihatānāṁ svakīyaṁ sadyaḥ prāṇaharaṇamēva| tēṣāṁ ca pūrvāsambhavaḥ| talahr̥dayādīnāmabhihatānāṁ svaṁ karma kālāntaraprāṇaharatvam| kadācittu pūrvamapi sadyaḥ prāṇaharatvaṁ bhavati| utkṣēpādīnāṁ svaṁ karma viśalyaghnatvam| na tu pūrvaṁ sambhavati| athavā kālāntaraprāṇaharaṇamapi| kūrcādīnāmabhihatānāṁ svaṁ karma vaikalyakaraṇam| kadācittu pūrvamapi bhavati kālāntaraprāṇaharatvam| viśalyahananaṁ pūrvamapi na sambhavatyasambhavāt| kūrcaśiraḥprabhr̥tīnāṁ cābhihatānāṁ svaṁ karma rujākaraṇam| kadācittu pūrvamapi bhavati| vaikalyakaraṇamityuktamabhihatānāṁ yathāsvaṁ pūrvaṁ-pūrvaṁ ca karma| yadā tu tāni marmāṇi īṣatkōṇē stōkēnābhighātēnābhihatāni bhavantyantē vā paryyantē vābhihatāni bhavanti tadā tēṣāmuttaramēva| tēna sadyaḥ prāṇaharāṇāmīṣadantē vābhihatānāmuttaraṁ karma kālāntaraprāṇaharaṇam| kālāntaraprāṇaharāṇāmīṣadantē vā'bhihatānāmanantaramuttaraṁ karma vaikalyakaraṇam| viśalyaghnatvaṁ na sambhavatyanantaramapi| viśalyaghnānāmantē vēṣadvābhihatānāmuttaraṁ vaikalyakaraṇaṁ karma bhavati| vaikalyakarāṇāmīṣadantē cābhihatānāmuttaraṁ karma rujākaraṇamityuktaṁ yathōttaramēvēti|| 63||

Adhikarana marmaNAM mAnabhedena punaH pa~jcavidhatvam (64) · Śloka 64

punaśca pañcadhā bhidyantē||64||

tānyēva marmāṇyēvaṁ mānabhēdēna pañcavidhāni|| 64||

Adhikarana svA~ggulamAnAni marmANi (65) · Śloka 65

tadyathā-urvyaḥ kūrcaśirāṁsiviṭapē kakṣādharē ca dvādaśa svāṅgulōnmitāni||65||

urvyādīni dvādaśa marmavataḥ svāṅgulamānāni| catvāri catvāri dvē dvē iti dvādaśa|| 65||

Adhikarana dvya~ggulamAnAni marmANi (66) · Śloka 66

gulphau maṇibandhau stanamūlē ca ṣaṭ dvyaṅgulāni||66||

gulphādīni ṣaḍ dvyaṅgulāni| dvē dvē dvē iti ṣaṭ|| 66||

Adhikarana trya~ggulAnAni marmANi (67) · Śloka 67

jānunī kūrparē ca catvāri tryaṅgulāni||67||

jānadvayaṁ kūrparadvayaṁ cēti catvāri tryaṅgulāni|| 67||

Adhikarana pANitalasammitAni marmANi (68) · Śloka 68

kūrcā gudō bastirnābhirhr̥dayaṁ nīlē manyē mātr̥kāḥ sīmantāḥ śr̥ṅgāṭakāni caikōnatriṁśat pāṇitalasammitāni||68||

kūrcādīnyēkōnatriṁśat svahastalapramāṇāni|| 68||

Adhikarana ardhA~ggulamAnAni marmANi (69) · Śloka 69

śēṣāṇi ṣaṭ pañcāśadaṅguladalapramāṇāni||69||

śēṣāṇi ṣaṭ pañcāśadaṅguladalapramāṇāni| aṅguladalamardhāṅgulam| tathā ca dhanvantariḥ paṭhati'śēṣāṇi cāṅgulamitārdhasamāni dēhē' iti|| 69||

Adhikarana matAntareNa marmamAnAni (70) · Śloka 70

anyē punarāhuḥ-vrīhipramāṇāni kṣiprāṇi| kalāyapramāṇāḥ stanarōhitōtkṣēpāḥ tathā'nyē tila- pramāṇānyapi marmāṇīcchanti||70||

kēcinmatēna tilapramāṇāni marmāṇīti kathanam| svadhīgamyaṁ śēṣam|| 70||

Adhikarana AyurmarmANi rakShati (71) · Śloka 71

bhavanti cātra- marmavyāptē'pi dēhē'sminnāyurmarmāṇi rakṣati| āyuṣyāṇyēva sēvēta sadā tasmādvicakṣaṇaḥ||71||

bhavanti cātrēti ślōkā ucyantē| asmin dēhē marmabhiḥ sparśamātraprāṇaharairvyāptē'pi tāni marmāṇyabhighātādibhya āyū rakṣatyakṣīṇāyuṣāṁ hi marmōpatāpō nōtpadyatē| tasmāddhētōrāyuṣyāṇyēva vastuni sēvēta vicakṣaṇaḥ| tadēva viddhamarmābādhēbhyō rakṣati||71||

Adhikarana marmANi yatnataH pAlanIyAni (72) · Śloka 72

marmābhighātaḥ svalpō'pi prāyaśō bādhatētarām| rōgā marmāśrayāstadvat prakāntā yatnatō'pi ca||72||

yathā marmaṇyabhighātaḥ svalyō'pi bādhatētarāmatiśayēna bādhatē| tathā yē marmāśritā rōgāstē prayatnēna prakrāntāścikitsitumārabdhāstadvat svalpā api bādhantētarāmityarthaḥ| tasmādyatnēna pālayēditi tātparyyārthaḥ|| 72||

Adhikarana marmopaghAtAnmumUrShorlakShaNAni (73) · Śloka 73

vikṣipyatē bhr̥śaṁ sīdan śūnyō bhramati vēpatē| ūrdhvaṁ śvasiti kr̥cchrēṇa srastagātrō muhurmuhuḥ| hr̥dayaṁ dahyatē cāsya naikasthānē'vatiṣṭhatē| marmōpaghātānmaraṇamētairliṅgaiḥ samaśnutē||73||

marmaṇi bhagnasya mumūrṣōrmaraṇalakṣaṇāni vikṣipyatē bhr̥śaṁ sīdannityādinōcyantē| maraṇamaśnutē prāpnōtīti sambandhaḥ|| 73||

Adhikarana raktAtisrutireva maraNahetuH (74) · Śloka 74

amarmaviddhō'pi naraśchēdabhēdādipīḍitaḥ| atinissr̥taraktaśca sadyastyajati jīvitam| atō'nyathā jīvati tu viddhaḥ śaraśatairapi||74||

na kēvalaṁ tu marmaviddha ēva jīvitaṁ tyajati yāvadamarmaviddhō'pi raktasyātisrutēḥ sadya ēva jīvitaṁ jahāti| atō'nyathā yathōktavaiparītyē marmavyadhē ratkāsrutau ca śaraśatairapi viddhō jīvati|| 74||

Adhikarana marmaviddhaM pratyAkhyAya cikitset (75-7) · Śloka 7

puṇyavānniyatāyuśca na kathañcinna jīvati| tasmādācaramōcchvāsāccikitsēdēva yatnataḥ| tadbandhumitrānumataḥ pratyākhyāyāturaṁ bhiṣak||75|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē marmavibhāgōnāma saptamō'dhyāyaḥ||7||

tathā yaśca puṇyavān sukarmā yaśca niyatāyuḥ sa na kaścinna jīvati| sarvathā jīvatītyarthaḥ| niyatāyuryasya balavatā daivēna karmaṇā ca āyurniyatakālaṁ kr̥tam| tasmādyathā kṣīṇāyurjīvatyatō marmaviddhamāturaṁ pratyākhyāya ācaramōcchvāsāccikitsēt| tasyāturasya bandhvādīnāmanumataḥ san| ētāvatā siddhyabhāvē'pyayaśō na labhata iti|| 75|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē saptamō'dhyāyaḥ