7. marmavibhāgaḥ

Adhikarana atha marmavibhAgo nAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో మర్మవిభాగం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

పూర్వమేవాధ్యాయారంభప్రయోజనముక్తం|| 1||

Adhikarana marmaNAM sa~gkhyA (2) · Śloka 2

సప్తోత్తరం మర్మశతం||2||

సర్వస్మింఛరీరే సప్తోత్తరం మర్మణాం శతం|| 2||

Adhikarana marmaNAM sthAnAni (3) · Śloka 3

తత్ర చతుశ్చత్వారింశచ్ఛాఖాసు| షడ్వింశతిరంతరాధౌ| సప్తత్రింశదూర్ధ్వం||3||

తత్ర శాఖాచతుష్టయే ప్రత్యేకం శాఖాయామేకాదశ మర్మాణి ఆగుదాదాఽచాక్షకసంధేః షడ్వింశతిః| గ్రీవాదౌ సప్తత్రింశత్| ఏకస్మిన్ సక్థ్ని ఏకాదశానాం మర్మణాం విభాగాః ప్రదర్శ్యంతే| ఏతేన శాఖాత్రయే తథైవానుమంతవ్యం|| 3||

Adhikarana talahRudayaM nAmamarma tatra viddhe vyAghAtaH (4) · Śloka 4

అథైకైకస్మిన్ సక్థ్ని మధ్యమాంగులిమభితో మధ్యే పాద- తలస్య తలహృదయం నామ మర్మ| తత్ర విద్ధస్య రుజయా మర ణం||4||

పాదతలమధ్యే మధ్యమాంగుల్యభిముఖేన తలహృదయం నామ మర్మ| తత్ర విద్ధస్య రుజయా మరణం|| 4||

Adhikarana kShipramarma, tatra viddhe maraNam (5) · Śloka 5

అంగుష్ఠాఙుల్యోర్మధ్యే క్షిప్రం తత్రాఽఽక్షేపకేన మరణం||5||

క్షిప్రే విద్ధస్యాక్షేపేణ మరణం| ఆక్షేపో వాతవ్యాధిషు వక్ష్యమాణలక్షణః|| 5||

Adhikarana kUrcamarma, tatra viddhe vyApacca (6) · Śloka 6

క్షిప్రస్యోపరి ద్వ్యంగుల ఉభయతః కూర్చః| తత్ర పాదస్య భ్రమణవేపనే భవతః||6||

కూర్చః క్షిప్రస్యోపరి ద్వ్యంగులే| ఉభయత ఇతి పాదపృష్ఠాత్ పాదతలం యావత్| తత్ర కూర్చే విద్ధస్య పాదభ్రమణవేపనే భవతః| వేపనం కంపనాం|| 6||

Adhikarana kUrcashiromarma, tatra viddhe vyApacca (7) · Śloka 7

గుల్ఫసంధేరధః కూర్చశిరః| తత్ర రుజాశోపౌ||7||

గుల్ఫసంధేరధః కూర్చశిరో నామ మర్మ| తత్ర రుజాశోఫౌ భవతః తత్రేత్యత్ర విద్ధస్యేత్యనువర్త్తతే|| 7||

Adhikarana gulphamarma, tatra viddhe vyApacca (8) · Śloka 8

పాదజంఘయోః సంధానే గుల్ఫః| తత్ర రుక్ స్తబ్ధసక్థితా షంఢతా వా||8||

పాదస్య జంఘాయాశ్చ సంధానే స్థితో గుల్ఫః రుగాదికరః షంఢగా అయోషిద్యోగ్యత్వం|| 8||

Adhikarana indrabastimarma, tatra viddhe vyApacca (9) · Śloka 9

పార్ష్ణిప్రభృతి ద్వాదశభిరంగులైర్జంఘామధ్యే ఇంద్రబస్తిః| తత్ర శోణితక్షయాన్మరణం||9||

జంఘామధ్యే తు ఇంద్రబస్తిః| తత్ర రక్తక్షయాన్మరణం భవతి|| 9||

Adhikarana jAnumarma, tatra viddhe vyApacca (10) · Śloka 10

జంగోర్వోః సంధానే జానుః| తత్ర ఖంజత||10||

జంఘోర్వోః సంగమే స్థితం జానుః| తత్ర ఖంజతా భవతి| ఖంజో వికృతపాదః|| 10||

Adhikarana ANimarma, tatra viddhe vyApacca (11) · Śloka 11

జానునస్త్ర్యంగులాదూర్ధ్వముభయత ఆణిః| తత్ర శోఫాభివృద్ధిః స్తబ్ధసక్థితా చ||11||

ఆణిః అప్యుభయతః ఊరౌ జానునస్త్ర్యంగులాదూర్ధ్వం ద్వౌ దిశౌ వ్యాప్యవర్త్తత ఇత్యర్థః| రుగాదికరః|| 11||

Adhikarana UrvI marma, tatra viddhe vyApacca (12) · Śloka 12

ఊరుమధ్యే ఊర్వీ| తత్ర రక్తక్షయాత్సక్థిశోషః||12||

ఊరుమధ్యే స్థితా ఊర్వీ| తద్వేధాద్రక్తక్షయాత్ సక్థిశోషః|| 12||

Adhikarana lohitAkShamarma tatra viddhe vyApacca (13) · Śloka 13

ఊర్వ్యాస్తూర్ధ్వమధో వంక్షణసంధేరూరుమూలే లోహితాక్షం| తత్ర రక్తక్షయాత్ పక్షాఘాతః||13||

ఊరోర్మూలే వంక్షణసంధేరధస్తాత్ లోహితాక్షం| తత్ర రక్తక్షయాత్ పక్షాఘాతో భవతి|| 13||

Adhikarana viTapamarma, tatra viddhe vyApacca (14) · Śloka 14

వంక్షణవృషణయోర్మధ్యే విటపం| తత్ర షాంఢ్యమల్పశుక్రతా వా||14||

వంక్షణవృషాణాయోర్మధ్యే విటపం నామ| తత్ర షంఢతా అథవా అల్పశుక్రతా భవతి|| 14||

Adhikarana bAhumarmANi, tatra viddhe vyApacca (15) · Śloka 15

సక్థివద్ బాహ్వోః||15||

ఇతి తలహృదయక్షిప్రకుర్చకూర్చశిరోగుల్ఫేంద్రబస్తిజాన్వాణ్యుర్వీలోహితాక్షవిటపాన్యేకాదశైకస్యాం శాఖాయాం మర్మాణి తద్వదేవ శాఖాత్రయేఽపి విజ్ఞేయం|| 15||

Adhikarana bAhumarmaNi visheShaH (16) · Śloka 16

విశేషస్తు-గుల్ఫో మణిబంధస్తథా జానుకూర్పరం| తయోర్వ్యధే కుణితా||16||

కేవలం బాహ్వోః కేషాంచిన్నామ్ని విశేషః, తదేవోచ్యతే| యథా జంఘాచరణయోః సంధౌ గుల్ఫః| తథా కరప్రపాణ్యోర్మణిబంధః| యథా జంఘోర్వోః సంగమే జాను తథా ప్రపాణిప్రబాహుమధ్యే కూర్పరః| జానుని విద్ధే యథా ఖంజతా| కూర్పరే విద్ధే తథా కుణితా| కుణిర్వికృతకరః|| 16||

Adhikarana kakShAradharamarma, tatra viddhe vyApacca (17) · Śloka 17

విటపవచ్చ కక్షాక్షమధ్యే కక్షాధరః| తత్ర కుణిత్వం||17||

యథా వంక్షణవృషణయోర్మధ్యే విటపం తథా కక్షాక్షమధ్యే కక్షాధరః| తస్మిన్ విద్ధే కుణిత్వం|| 17||

Adhikarana antarAdhimarmANi gudamarma, tatra viddhe sadyomaraNam (18) · Śloka 18

వాతవర్చోనిరసనః స్థూలాంత్రవిబద్ధో గుదః| తత్ర సద్యో మరణం||18||

గుదః స్థూలాంత్రే ప్రతిబద్ధో వాతాదినిరసనకర్మా| తస్మిన్ విద్ధే సద్యో మరణం|| 18||

Adhikarana bastimarma, tatra viddhe vyApacca (19) · Śloka 19

అల్పమాంసశోణితోఽభ్యంతరతః కట్యా ధనుర్వక్ర ఏకద్వారోఽధోముఖీ బస్తిః| తత్రాపి సద్యో మరణమశ్మరీవ్రణా- దృతే| తత్రాప్యుభయతో విద్ధే న జీవతి| ఏకతో భిన్నే మూత్రస్రావీవ్రణో భవతి| స తు యత్నేనోపక్రాంతో రోహతి||19||

బస్తిరల్పమాంసశోణితః కట్యా మధ్యే పృష్ఠతో వక్రో ధనుర్వత్| ఏకతో ద్వారో ముఖం స చాస్యైకః అధోముఖశ్చ| తత్రాపి బస్తౌ విద్ధే మరణం భవత్యశ్మరీ వ్రణాదృతే| తత్రాప్యమశ్మరీవ్రణే ద్వాభ్యాం మార్గాభ్యాం విద్ధే బస్తీ మరణమేవ| అశ్మరీవ్రణేఽప్యేకతో విద్ధే బస్తౌ మూత్రస్రావీ వ్రణో భవతి| సుబోధం|| 19||

Adhikarana nAbhimarma, tatra viddhe vyApacca (20) · Śloka 20

పక్వామాశయమధ్యే నాభిః తత్రాపి సద్యోమరణం||20||

న కేవలం బస్తిరేవ విద్ధః సద్యోఘ్నో యావన్నాభిరపీత్యపిశబ్దస్యార్థః|| 20||

Adhikarana hRudayamarma, tatra viddhe vyApacca (21) · Śloka 21

కోష్ఠవక్షసోః స్తనయోశ్చ మధ్యే సత్త్వరజస్తమోఽధిష్ఠా నమామాశయద్వారం హృదయం| తత్రాపి సద్యో మరణం||21||

కోష్ఠవక్షసోః స్తనయోశ్చ మధ్యే స్థితం సత్త్వరజస్తమసామధిష్ఠానమామాశయద్వారం తు హృదయం| తత్రాపి విద్ధస్య సద్యో మరణం||21||

Adhikarana stanamUlamarma, tatra viddhe vyApacca (22) · Śloka 22

స్తనయోరధస్తాద్ ద్వ్యంగులముభయతః స్తనమూలే తయోః కఫపూర్ణకోష్ఠస్య మరణం||22||

తయోరితి| స్తనమూలయోర్విద్ధయోః|| 22||

Adhikarana stanarohitamarma, tatra viddhe vyApacca (23) · Śloka 23

స్తనచూచుకయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులముభయతః స్తనరోహితే| తయోః శోణితపుర్ణకోష్ఠస్య మరణం||23||

చూచుకౌ స్తనముఖౌ శ్యామౌ|| 23||

Adhikarana apastambhau marmaNI tatra viddhe vyApacca (24) · Śloka 24

ఉభయత్రోరసో నాడ్యౌ వాతవహే అపస్తంభౌ| తయోః శోణితపూర్ణకోష్ఠతయా కాసశ్వాసాభ్యాం చ మరణం||24||

ఉరసి ఉభయతో ద్వే వాతవహే నాడ్యౌ అపస్తంభౌ నామ్నా మర్మణీ||24||

Adhikarana apAlApamarmaNI tatra viddhe vyApacca (25) · Śloka 25

అంసకూటయోరధః పార్శ్వయోరుపరి భాగయోరపాలాపౌ| తయోః పూయత్వమాపన్నేన రక్తేన మరణం||25||

అంసపార్శ్వాంతరయోర్మధ్యే కించిత్ పార్శ్వభాగే అపాలాపౌ| తయోర్మధ్యే విద్ధయోర్న సద్యో మరణం| అపితు పూయత్వమాపన్నే రక్తే|| 25||

Adhikarana kaTIkataruNe marmaNI tatra viddhe vyApacca (26) · Śloka 26

పృష్ఠవంశముభయతః ప్రతిశ్రోణీకర్ణావస్థినీ కటీకతరుణే| తయోః శోణితక్షయాత్ పాండుర్వివర్ణో హీనరుపో మ్రియతే||26||

పృష్ఠవంశముభయతః పృష్ఠవంశస్య ద్వయోః పార్శ్వయోర్యే ప్రతిశ్రోణీ కర్ణావస్థినీ స్థితాః తే కటీకతరుణే మర్మణీ శ్రోణ్యాః కర్ణాకృతిత్వాత్ శ్రోణీకర్ణౌ|| 26||

Adhikarana kukundaramarma, tatra viddhe vyApacca (27) · Śloka 27

పార్శ్వయోర్జఘనబహిర్భాగే పృష్ఠవంశముభయతః కుకుందరౌ| తయోః స్పర్శాజ్ఞానమధః కాయే చేష్టానాశశ్చ||27||

పృష్ఠవంశస్య పాRశ్వయోర్మర్మణీ కుకుందరౌ తౌ చ జఘనాద్బహిః| కట్యాః పశ్చిమో భాగో జఘనం|| 27||

Adhikarana nitambamarmaNI, tatra viddhe vyApacca (28) · Śloka 28

శోణీకర్ణయోరుపర్య్యాశయాచ్ఛాదనౌ పార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ నితంబౌ| తయోరధః కాయే శోఫో దౌర్బల్యం మరణంచ||28||

పృష్ఠవంశస్య ద్వయోః పార్శ్వయోః శ్రోణీకర్ణయోరుపరి పార్శ్వాంతరమధ్యే ప్రతిబద్ధౌ పక్వాశయస్య ఛాదనే నితంబమర్మణీ|| 28||

Adhikarana pArshvasandhimarmaNI tatra viddhe vyApacca (29) · Śloka 29

అధః పార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ జఘనపార్శ్వమధ్యే తిర్య్యగూర్ధ్వం చ పార్శ్వసంధీ| తయోః శోణితపూర్ణకోష్ఠతయా మరణం||29||

పార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ| సవ్యపార్శ్వస్థః సవ్యే ప్రతిబద్ధః| అపసవ్యశ్చాపసవ్యే| తత్ర చాధ తిర్య్యక్చ ప్రతిబద్ధౌ పాRశ్వసంధీ| తే చ జఘనపార్శ్వయోర్మధ్యే భవతః|| 29||

Adhikarana bRuhatyAkhyau marmaNI, tatra viddhe vyApacca (30) · Śloka 30

అధః పాRశ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ జఘనపార్శ్వమధ్యే తిర్య్యగూర్ధ్వం చ పార్శ్వసంధీ| తయోః శోణితపూర్ణకోష్ఠతయా మరణం||30||

పృష్ఠవంశస్య ద్వయోః పూర్వోక్తయోః స్తనమూలయోరార్జవేన తిర్య్యక్ స్పష్టదిగ్గ్రహణేన బృహత్యౌ మర్మణీ|| 30||

Adhikarana aMsaphalamarmaNI, tatra vyApacca (31) · Śloka 31

పృష్ఠవంశముభయతో బాహుమూలసంబద్ధే అంసఫలకే| తయోర్బాహుస్వాపశోషౌ||31||

అంసఫలకే పృష్ఠవంశస్య ద్వయోః పార్శ్వయోర్బాహుమూలే చ ప్రతిబద్ధే| తయోర్వ్యధ ఇతి సర్వత్ర సంబంధః|| 31||

Adhikarana aMsAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (32) · Śloka 32

గ్రీవాబాహుశిరోమధ్యేంఽసపీఠస్కంధబంధనావంసౌ| తయోః స్తంబ్ధబాహుతా||32||

అంసౌ గ్రీవాదిమధ్యగౌ స్కంధయోః అంసపీ ఠయోశ్చ బంధార్థౌ| ఏవం గుదో బస్తిర్నాభిర్హృదయం ద్వే స్తనమూలే ద్వే స్తనరోహితే ద్వావపస్తంభౌ ద్వావపాలాపౌ ద్వే కటీకతరుణే ద్వే కుకుందరే ద్వౌ నితంబే ద్వౌ పార్శ్వసంధీ ద్వే బృహత్యౌ ద్వే అంసఫలకే ద్వావంసావితి షడ్వింశతిర్మర్మాణ్యంతరాధౌ|| 32||

Adhikarana UrdhvamarmANi dve nIle dve manye tatra viddhe vyApacca (33) · Śloka 33

కంఠనాడీముభయతశ్చతస్రో ధమన్యః| తాసాం ద్వే నీలే, ద్వే మన్యే| తాసు మూకతా, స్వరవైకృత్యం, రసాగ్రాహితా వా భవతి||33||

ఊర్ధ్వముచ్యతే| కంఠనాడ్యామేకస్మిన్| పార్శ్వే ఏకా నీలా నామ సిరా| ఏకా మన్యా| తథైవ ద్వితీయే| తాసాం వ్యధే మూకత్వాదికం భవతి|| 33||

Adhikarana mAtRukAmarmANi tatra viddhe vyApacca (34) · Śloka 34

గ్రీవాయాముభయతః పృథక్ చతస్రః సిరా మాతృకాస్తాసు సద్యో మరణం||34||

గ్రీవాయాం ద్వయోః పార్శ్వయోరష్టౌ సిరా మాతృకాహ్వయాః|| 34||

Adhikarana kRukATikAkhye marmANi tatra viddhe vyApacca (35) · Śloka 35

శిరోగ్రీవయోః సంధానే కృకాటికే| తయోశ్చలమూర్ధతా||35||

ఉభయపార్శ్వే శిరసో గ్రీవాయాశ్చ సంధానే కృకాటికే మర్మణీ| తత్ర విద్ధస్య చలశీర్షతా|| 35||

Adhikarana vidhurAkhye marmaNi tatra viddhe vyApacca (36) · Śloka 36

కర్ణపృష్ఠయోరధఃసంశ్రితే విధురే| తయోర్బాధిర్యం||36||

కర్ణయోరధో విధురే|| 36||

Adhikarana phaNAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (37) · Śloka 37

ఘ్రాణమార్గముభయతః శ్రోత్రమార్గప్రతిబద్ధావభ్యంతరతః ఫణౌ| తయోర్గంధాజ్ఞానం||37||

ఘ్రాణస్రోతసోర్ద్వయోః పార్శ్వయోరంతః శిరసి గలప్రదేశే ఫణౌ నామ్నా మర్మణీ| తౌ చ శ్రోత్రస్రోతః ప్రతిబద్ధౌ తయోర్వ్యధే గంధాజ్ఞానం|| 37||

Adhikarana apA~ggAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (38) · Śloka 38

భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోరధోఽక్ష్ణోర్బాహ్యతోఽపాంగౌ| తయోరాంధ్యం||38||

భ్రువోః సంబంధినోః పుచ్ఛాంతయోర్బాహ్యాంతరయోరధ అక్ష్ణోశ్చ బహిరపాంగౌ మర్మణీ|| 38||

Adhikarana sha~gkhAkhye marmaNI, tatra viddhe vyApacca (39) · Śloka 39

భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోరుపర్యనుకర్ణం లలాటే శంఖౌ| తయోః సద్యో మరణం||39||

లలాటే భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోరుపరి కర్ణమను కర్ణం ప్రతి శంఖౌ నామ మర్మణీ| తయోర్వ్యధే సద్యో మరణం|| 39||

Adhikarana AvarttAkhye marmaNI tatra viddhe vyApacca (40) · Śloka 40

భ్రువోరుపరి నిమ్నయోరావర్త్తౌ తయోరాంధ్యం దృష్ట్యుపఘాతో వా||40||

భ్రువోరుపరి నిమ్నయోః ప్రదేశయోరావర్త్తౌ నామ్నా ద్వే మర్మణీ| తయోర్వ్యధే ఆంధ్యం| అదర్శనం అథవోపఘాతమాత్రం దృష్టేర్వా|| 40||

Adhikarana utkShepAkhye marmaNI tatra viddhasya vyApacca (41) · Śloka 41

శంఖయోరుపరి కేశాంతే ఉత్క్షేపౌ| తయోః సశల్యః పాకాత్ పతితశల్యో వా జీవేన్నోద్ధృతశల్యః||41||

శంఖయోరుపరి కేశావసానమర్య్యాదే ఉత్క్షేపో మర్మణీ| తయోర్విద్ధః సన్ సశల్యో జీవతి| పాకాద్వా స్వయంపతితే జీవతి| ఉద్ధృతశల్యో న జీవేత్|| 41||

Adhikarana sthapanyakhye marmaNI tatra viddhasyAvasthA ca (42) · Śloka 42

భ్రువోర్మధ్యే స్థపనీ| తత్రోత్క్షేపవత్||42||

భ్రువోర్మధ్యే నామ స్థపనీ మర్మ| తత్రోత్క్షేపవత్ సశల్యీ జీవేత్| పాకాత్ పతితశల్యో వా| తత్ర చ ఉద్ధృతశల్యో న జీవేత్|| 42||

Adhikarana sImantAkhyAni marmANi tatra viddhasya vyApacca (43) · Śloka 43

పంచ సంధయః శిరసి| తిర్య్యగూర్ధ్వం చ సీమంతానాం| తేషూన్మాదభ్రమచిత్తనాశైర్మరణం||43||

పంచ శిరసి కపాలానాం సంధయః పంచ మర్మాణి| తత్ర దాఉ లలాటపర్శ్వయోః కేశాంతావస్థితౌ ద్వౌ కృకాటికాపార్శ్వయోరూర్ధ్వగౌ సంధీ| తయోరుపరి తిర్య్యగృజుసంధిః సీమంతాస్తేషు విద్ధేషూన్మాదాదిభిర్మరణం|| 43||

Adhikarana shRu~ggATakAkhyAni marmANi tatra viddhe vyApacca (44) · Śloka 44

జిహ్వాఘ్రాణాక్షిశ్రోత్రతర్పణీనాం సిరాణాం తాలుని సన్నిపాతః| తాసాం ముఖాని చత్వారి శృంగాటకసంజ్ఞాని| తేషు సద్యోమరణం||44||

జిహ్వాదిసంతర్పణీనాం సిరాణాం తాలుని సన్నిపాతో భవతి| తాసాం యాని బహ్వీనామపి చత్వారి ముఖాని తాని శృంగాటకాఖ్యాని మర్మాణి| తేషాం వ్యధే సద్యోమరణం|| 44||

Adhikarana adhipratisaMj~jaM marma tatra viddhe vyApacca (45) · Śloka 45

మస్తకాభ్యంతర ఉపరిష్టాత్సిరాసంధిసన్నిపాతో రోమావర్త్తః సోఽధిపతిర్నామ| తత్రాపి సద్యోమరణం భవతీతి||45||

అంతర్మస్తకం సర్వోర్ధ్వసిరాసంధీనాం సంగమో నామావర్త్తో నామ మర్మ| స ఏవాధిపాఖ్యః| ఏవం ద్వే నీలే ద్వే మన్యే అష్టౌ మాతృకాః ద్వే కృకాటికే ద్వే విధురే ద్వౌ ఫణౌ ద్వావపాంగౌ ద్వౌ శంఖౌ ద్వావావర్త్తౌ ద్వావుత్క్షేపౌ ఏకా స్థపనీ పంచ సీమంతాశ్చత్వారి శృంగాటకాన్యేకోఽధిపతిపర్య్యాయ ఆవర్త్త ఇత్యేతాని సప్తత్రింశచ్ఛిరసి మర్మాణి||45||

Adhikarana marmaNAM sAmAnyalakShaNam (46) · Śloka 46

సామాన్యలక్షణం పునర్మర్మణాం పీడితే రుజోత్పత్తిర్విషమం చ స్పందనం||46||

మర్మణాం నామ స్థానంచ జ్ఞాతం| లక్షణం తు న జ్ఞాతం| అతస్తద్విజ్ఞానార్థముచ్యతేసామాన్యేనేత్యాది| సర్వమర్మణామిదం లక్షణమిత్యర్థః| విషమమనేకరూపం|| 46||

Adhikarana marmaviddhalakShaNam (47) · Śloka 47

సామాన్యేనైవ చ - దేహప్రసుప్తిర్గురుతా సమ్మోహః శీతకామితా| స్వేదో మూర్చ్ఛా వమిః శ్వాసో మర్మవిద్ధస్య లక్షణం||47||

సామాన్యేననైవ చేతస్య దేహప్రసుప్తిరిత్యాదినా సంబంధః| ప్ర్సుప్తిఛేదాద్యనబోధః| సమ్మోహో మూర్చా||47||

Adhikarana marmashabdanirvacanam (48) · Śloka 48

అపి చ-మరణకారిత్వాన్మర్మ||48||

అపి చేతి సముచ్చయే| మరణకారిత్వాన్మర్మేతి నిర్వచనం|| 48||

Adhikarana mAMsAdibhedena marmaNAM pa~jcadhAtvam (49) · Śloka 49

తత్పునర్మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిసన్నిపాతః| తేన తస్మిన్ పీడ్యమానే విశేషతః ప్రాణబాధః| బాహుల్యేన తు నిర్దేశః| తస్మాన్మాంసాద్యాశ్రయతో మర్మాణి పంచధా భిద్యంతే||49||

తత్ పునర్మర్మ మాంసాదిసన్నిపాతస్తేషాం మిశ్రీభావే నైకత్రావస్థానం తేన హేతునా తస్మిన్ పీడితేఽధికం ప్రాణానామాబాధో భవతి| మాంసాదీనాం పంచానాం యద్యపి మిశ్రీభావేన సర్వ మర్మ భవతి| తథాపి యోఽయం మాంసమర్మ సిరామర్మ ఇత్యాది వ్యపదేశః స బాహుల్యకృత ఏవ| యత్ర మాంసస్య బాహుల్యం తత్ర మాంసేన వ్యపదేశః| యత్ర సిరాణాం తత్ర సిరాభిః| ఏవమన్యత్రాపి వాచ్యం| ఏవం మాంసాదిభేదేన పంచధా మర్మాణి|| 49||

Adhikarana mAMsamarmANi (50) · Śloka 50

తద్యథా తలహృదయేంద్రబస్తిగుదస్తనరోహితాన్యేకాదశ మాంసమర్మాణి||50||

తత్రైకాదశ మాంసమర్మాణి; తద్యథా-చతుర్షు కరచరణేషు చత్వారి తలహృదయాని| చత్వారీంద్రబస్తయః| ఏకో గుదో ద్వే స్తనరోహిత ఇతి|| 50||

Adhikarana sirAmarmANi (51) · Śloka 51

ఉర్వీలోహితాఖ్యనాభిహృదయస్తనమూలాపస్తంభాపాలాపపార్శ్వసంధిబృహతీనీలామన్యామాతృకాఫణాపాంగస్థపనీశృంగాటకాన్యేకచత్వారింశత్సిరామర్మాణి||51||

ఏకచత్వారింశత్ సిరామర్మాణి| తద్యథా-చతస్ర ఉర్వ్యశ్చత్వారి లోహితాక్షాణి| ఏకా నాభిరేకం హృదయం| ద్వే స్తనమూలే| ద్వావపస్తంభౌ| ద్వావపాలాపీ| ద్వౌ పార్శ్వసంధీ| ద్వే బృహత్యౌ| ద్వే నీలే| ద్వే మన్యే| అష్టౌ మాతృకాః| ద్వౌ ఫణౌ| ద్వౌ అపాంగౌ| ఏకా స్థపనీ| చత్వారి శృంగాటకాని ఇతి|| 51||

Adhikarana snAvamarmaNi (52) · Śloka 52

క్షిప్రకూర్చకూర్చశిరోవిటపకక్షాధరాణి బస్త్యంసవిధురోత్క్షేపాః సప్తవింశతిః స్నావమర్మాణి||52||

సప్తవింశతిః స్నావమర్మాణి| తద్యథా-కరచరణేషు చత్వారి క్షిప్రాణి| చత్వారః కూర్చా| చత్వారి కూర్చశిరాంసి| ద్వే విటపే| ద్వౌ కక్ష్యాధరౌ| చత్వార్య్యాణయః| ఏకో బస్తిః| ద్వావంసౌ| ద్వే విధురే| ద్వావుత్క్షేపావితి|| 52||

Adhikarana asthimarmANi (53) · Śloka 53

కటీకతరుణనితంబాంసఫలకశంఖాస్త్వష్టావస్థిమర్మాణి||53||

అష్టావస్థి మర్మాణి| తద్యథా-ద్వే కటీకతరుణే| ద్వౌ నితంబౌ| ద్వావంసఫలకౌ| ద్వౌ శంఖావితి|| 53||

Adhikarana sandhimarmANi (54) · Śloka 54

గుల్ఫమణిబంధజానుకూర్పరకుకుందరకృకాటికావర్తసీమంతాధిపతయో వింశతిః సంధిమర్మాణి||54||

వింశతిః సంధిమర్మాణి| తద్యథా-ద్బౌ గుల్ఫౌ| ద్వౌ మణిబంధౌ| ద్వే జానునీ| ద్వే కూర్పరే| ద్వౌ కుకుందరౌ| ద్వే కృకాటికే| ద్వౌ ఆవర్తౌ| పంచ సీమంతాః| ఏక అధిపతిః|| 54||

Adhikarana punaH prakArantareNa marmANAM pa~jcavidhatvam (55) · Śloka 55

పునశ్చ పంచధా||55||

తాని చ మాంసాదిభేదేన పంచధోక్తాని| పునరన్యేన ప్రకారేణ సద్యః ప్రాణహరత్వాదినా పంచధోచ్యంతే 1. కానిచిత్ సద్యః ప్రాణహరాణి| 2. కానిచిత్ కాలాంతరప్రాణహరాణి| 3. అన్యాని విశల్యఘ్నాని| 4. అన్యాని వైకల్యకరాణి| 5. అన్యాని రుజాకరాణి| ఇతి పంచప్రకారాః|| 55||

Adhikarana sadyaH prANaharANi marmANi (56) · Śloka 56

గుదబస్తినాభిహృదయమాతృకాశంఖశృంగాటకాధిపతయ ఏకోనవింశతిః సద్యః ప్రాణహరాణ్యాగ్నేయత్వాత్| తేషాం సప్తరాత్రాభ్యంతరం కలః||56||

తత్ర సద్యః ప్రాణహరాణి గుదబస్తినాభిహృదయాని చత్వారి| అష్టౌ మాతృకాః| ద్బౌ శంఖౌ| చత్వారి శృంగాటకాని| ఏకోఽధిపతిః| ఇత్యేకోనవింశతిః| ఆఘ్నేయత్వమాశు మరణహేతుః| సప్తరాత్రాభ్యంతరం ప్రథమదివసాదితి|| 56||

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi marmANi (57) · Śloka 57

తలహృదయక్షిప్రేంద్రబస్తివక్షోమర్మకటీకతరుణనితంబపార్శ్వసంధిబృహతీసీమంతాస్త్రయస్త్రిశత్కాలాంతరప్రాణహరాణి| సౌమ్యాగ్నేయత్వాత్తేషాం పక్షాభ్యంతరం కాలః| తేష్వపి తు క్షిప్రాణి కదాచిదాశు||57||

త్రయస్త్రింశన్మర్మాణి సౌమ్యాగ్నేయత్వాత్ కాలాంతరేణ విలంబితం ప్రాణహరాణి| పక్షాభ్యంతరే వా ప్రహరాదివశాదనియమః| తద్యథా-చత్వారి తలహృదయాని| చత్వారి క్షిప్రాణి| చత్వారఃఇంద్రబస్తయః| అష్టౌ వక్షోమర్మాణి స్తనమూలస్తనరోహితాపస్తంభాపాలాపాఖ్యాని| ద్వే కటీకతరుణే| ద్వౌ నితంబౌ| ద్వౌ పార్శ్వసంధీ| ద్వే బృహత్యౌ| పంచ సీమంతాః| ఇతి త్రయస్త్రింశత్| తేష్వపి మధ్యే క్షిప్రాణి సద్యః ప్రాణహరాణ్యపి భవంతి|| 57||

Adhikarana vishalyaghnAni marmANi (58) · Śloka 58

ఉత్క్షేపౌ స్థపనీ చ త్రీణి విశల్యఘ్నాని వాయవ్యత్వాత్| శల్యముఖావరుద్ధో హి యావదత్ర వాయుస్థిష్ఠతి తావజ్జీవతి||58||

త్రీణి విశల్యఘ్నాని| తాని వాయవ్యాని శల్యం ఆకృష్టే వాయోర్వ్రణేన నిర్గమనాన్న జీవత్యత ఏవ విశల్యం ఘ్నంతి, న తు సశల్యం| తత్ర ద్వావుత్క్షేపావేకాస్థపనీతి త్రీణి|| 58||

Adhikarana vaikalyakarANi marmANi (59) · Śloka 59

కూర్చజానుకూర్పరాణ్యుర్వీలోహితాఖ్యవిటపకక్షాధరకుకుందరాంసఫలకనీలామన్యాకృకాటికావిధురఫణాపాంగావర్త్తాశ్చతుశ్చత్వారింశద్వైకల్యకరాణి సౌమ్యత్వాత్| సోమో హి స్థైర్యశైత్యాభ్యాం ప్రాణాన్ ధారయతి| తాన్యపి చ కదాచిదభిహతాని మారయంతి||59||

చతుశ్చత్వారింశద్వికలత్వం కుర్వంతి| సౌమ్యత్వాన్న మారయంతి| తత్ర చత్వారి కూర్చాని| ద్వే జానునీ| ద్వౌ కూర్పరౌ| చతస్రః ఆణయః| చతస్ర ఉర్వ్యః| చత్వారి లోహితాక్షాణి| ద్వౌ విటపౌ| ద్వౌ కక్షాధరౌ| ద్వౌ కుకుందరౌ| ద్వావంసౌ| ద్వావంసఫలకౌ| ద్వే నీలే| ద్వే మన్యే| ద్వే కృకాటికే| ద్వే విధురే| ద్వౌ ఫణౌ| ద్వావపాంగౌ| ద్వావావర్త్తావితి| ఏతాని చతుశ్చత్వారింశత్ కదాచిన్మారయంత్యప్యతిఘాతాత్|| 59||

Adhikarana rujAkarANi marmANi (60) · Śloka 60

కూర్చశిరోగుల్ఫమణిబంధాస్త్వష్టౌ రుజాకరాణ్యగ్నివాయుసోమగుణబాహుల్యాత్| అగ్నివాయూ హి విశేషేణ రుజాకరౌ| సోమస్తు ప్రాణానవలంబత ఇత్యుక్తం||60||

అష్టౌ మర్మాణి రుజాకరాణి సోమాగ్నివాయ్వాత్మకత్వాత్| చత్వారి కూర్చశిరాంసి ద్వౌ గుల్ఫౌ ద్వౌ మణిబంధావిత్యష్టౌ|| 60||

Adhikarana anyamatena sadyaHprANaharAdimarmavivaraNam (61) · Śloka 61

అన్యే త్వాహుః-మాంసాదీనాం పంచానామపి వివృద్ధానాం సమవాయాత్ సద్యఃప్రాణహరాణి| ఏకైకహీనానామల్పానాం చ క్రమాదితరాణి స్వభావత ఏవ చ||61||

అన్యే త్వాచార్య్యా ఆగ్నేయత్వం హేతుం పరిత్యజ్య సద్యఃప్రాణహరత్వే పూర్వోక్తమాంసాదిపంచకస్యానూనాధికభావేన వివృద్ధస్య హేతుత్వం వదంతి| యదా గుదాదీనామేకోనవింశతేర్మాంసాదీనాం సమానాధికానాం సన్నిపాతస్తదా సద్యః ప్రాణహరత్వమిత్యర్థః| ఆదిశబ్దేనాస్థిస్నాయుసిరాసంధీనాం గ్రహణం| ఇతరాణి కాలాంతరప్రాణహరాదీని చత్వార్యేకైకేన హీనానాం మాంసాదీనాం స్వల్పానాం చ సన్నిపాతాద్భవంతీతి| తేన మాంసాదీనామన్యతమేనైకేన హీనానాం కాలాంతరప్రాణహరాణి| ద్విహీనానాం విశల్యఘ్నాని| త్రిహీనానాం వైకల్యజననాని| ఏకస్యైవ సద్భావాద్రుజాకరాణి| సుశ్రుతః పఠతి ద్వయోః సంఘాతాదీని, తన్న బుధ్యామహే|| 61||

Adhikarana aparamatam (62) · Śloka 62

అన్యే వదంతి-ప్రతినియతకర్మాణి చంద్రసూర్యాయస్కాంతోపలానామివాంబువహ్నికాలలోహసంశ్లేషాస్తథా చ ఛిన్నేషు బహుమర్మస్వపి పాణిపాదేషు స్వభావత ఏవ న మృత్యుః||62||

అన్యే త్వాచార్య్యా న సౌమ్యాగ్నేయత్వాదికం హేతుం వదంతి| నాపి విశిష్టస్య మాంసాదేః సన్నిపాతం| అపి తు స్వభావమేవ హేతుత్వేనోద్దిశంతి| తథా చంద్రకాంతాదీనామంబుజన్మాదౌ తథా బహుమర్మాశ్రయే పాణిపాదే ఛిన్నేఽపి మృత్యుర్న భవతీత్యత్రాపి స్వభావ ఏవ హేతుః||62||

Adhikarana aparamate~api hetupratipAdanam (63) · Śloka 63

అపరే పునరత్రాపి హేతుమాహుః-పాణిపాదచ్ఛేదే హి సిరాః సంకోచమాయాంతి| తతోఽల్పాసృక్ప్రవృత్తేర్జీవితం| మర్మవ్యధే త్వతిరక్తస్రుతితో వాయువైకృతేన చ మరణం| తస్మాత్ మర్మాభిహతస్య తదంగమాశు సంధిదేశాచ్ఛేదనీయం| అతిహతానాం తు మర్మణాం యథాస్వం పూర్వం పూర్వం చ కర్మ ఈ షదంతే వా హతానాముత్తరోత్తరమేవ||63||

అపరే ఇత్యాది సుబోధం| తస్మాన్మర్మణ్యభిహతస్య తదంగం తస్మిన్ మర్మాశ్రితం తత్ సంధిదేశాచ్ఛేదనీయం| సంధౌ ఛిన్నే సంకుచితాః సిరా రక్తం న ముంచంత్యో జీవితం న త్యజేత్| తేషాం చ మర్మణాం సద్యః ప్రాణహరణాదికం పంచవిధం కర్మోక్తం| తత్రాతిహతానాం మర్మణామాత్మీయం కర్మ పూర్వం-పూర్వం చ భవతి| ఏతదుక్తం భవతిగుదాదీనామభిహతానాం స్వకీయం సద్యః ప్రాణహరణమేవ| తేషాం చ పూర్వాసంభవః| తలహృదయాదీనామభిహతానాం స్వం కర్మ కాలాంతరప్రాణహరత్వం| కదాచిత్తు పూర్వమపి సద్యః ప్రాణహరత్వం భవతి| ఉత్క్షేపాదీనాం స్వం కర్మ విశల్యఘ్నత్వం| న తు పూర్వం సంభవతి| అథవా కాలాంతరప్రాణహరణమపి| కూర్చాదీనామభిహతానాం స్వం కర్మ వైకల్యకరణం| కదాచిత్తు పూర్వమపి భవతి కాలాంతరప్రాణహరత్వం| విశల్యహననం పూర్వమపి న సంభవత్యసంభవాత్| కూర్చశిరఃప్రభృతీనాం చాభిహతానాం స్వం కర్మ రుజాకరణం| కదాచిత్తు పూర్వమపి భవతి| వైకల్యకరణమిత్యుక్తమభిహతానాం యథాస్వం పూర్వం-పూర్వం చ కర్మ| యదా తు తాని మర్మాణి ఈషత్కోణే స్తోకేనాభిఘాతేనాభిహతాని భవంత్యంతే వా పర్య్యంతే వాభిహతాని భవంతి తదా తేషాముత్తరమేవ| తేన సద్యః ప్రాణహరాణామీషదంతే వాభిహతానాముత్తరం కర్మ కాలాంతరప్రాణహరణం| కాలాంతరప్రాణహరాణామీషదంతే వాఽభిహతానామనంతరముత్తరం కర్మ వైకల్యకరణం| విశల్యఘ్నత్వం న సంభవత్యనంతరమపి| విశల్యఘ్నానామంతే వేషద్వాభిహతానాముత్తరం వైకల్యకరణం కర్మ భవతి| వైకల్యకరాణామీషదంతే చాభిహతానాముత్తరం కర్మ రుజాకరణమిత్యుక్తం యథోత్తరమేవేతి|| 63||

Adhikarana marmaNAM mAnabhedena punaH pa~jcavidhatvam (64) · Śloka 64

పునశ్చ పంచధా భిద్యంతే||64||

తాన్యేవ మర్మాణ్యేవం మానభేదేన పంచవిధాని|| 64||

Adhikarana svA~ggulamAnAni marmANi (65) · Śloka 65

తద్యథా-ఉర్వ్యః కూర్చశిరాంసివిటపే కక్షాధరే చ ద్వాదశ స్వాంగులోన్మితాని||65||

ఉర్వ్యాదీని ద్వాదశ మర్మవతః స్వాంగులమానాని| చత్వారి చత్వారి ద్వే ద్వే ఇతి ద్వాదశ|| 65||

Adhikarana dvya~ggulamAnAni marmANi (66) · Śloka 66

గుల్ఫౌ మణిబంధౌ స్తనమూలే చ షట్ ద్వ్యంగులాని||66||

గుల్ఫాదీని షడ్ ద్వ్యంగులాని| ద్వే ద్వే ద్వే ఇతి షట్|| 66||

Adhikarana trya~ggulAnAni marmANi (67) · Śloka 67

జానునీ కూర్పరే చ చత్వారి త్ర్యంగులాని||67||

జానద్వయం కూర్పరద్వయం చేతి చత్వారి త్ర్యంగులాని|| 67||

Adhikarana pANitalasammitAni marmANi (68) · Śloka 68

కూర్చా గుదో బస్తిర్నాభిర్హృదయం నీలే మన్యే మాతృకాః సీమంతాః శృంగాటకాని చైకోనత్రింశత్ పాణితలసమ్మితాని||68||

కూర్చాదీన్యేకోనత్రింశత్ స్వహస్తలప్రమాణాని|| 68||

Adhikarana ardhA~ggulamAnAni marmANi (69) · Śloka 69

శేషాణి షట్ పంచాశదంగులదలప్రమాణాని||69||

శేషాణి షట్ పంచాశదంగులదలప్రమాణాని| అంగులదలమర్ధాంగులం| తథా చ ధన్వంతరిః పఠతీశేషాణి చాంగులమితార్ధసమాని దేహే ఇతి|| 69||

Adhikarana matAntareNa marmamAnAni (70) · Śloka 70

అన్యే పునరాహుః-వ్రీహిప్రమాణాని క్షిప్రాణి| కలాయప్రమాణాః స్తనరోహితోత్క్షేపాః తథాఽన్యే తిల- ప్రమాణాన్యపి మర్మాణీచ్ఛంతి||70||

కేచిన్మతేన తిలప్రమాణాని మర్మాణీతి కథనం| స్వధీగమ్యం శేషం|| 70||

Adhikarana AyurmarmANi rakShati (71) · Śloka 71

భవంతి చాత్ర- మర్మవ్యాప్తేఽపి దేహేఽస్మిన్నాయుర్మర్మాణి రక్షతి| ఆయుష్యాణ్యేవ సేవేత సదా తస్మాద్విచక్షణః||71||

భవంతి చాత్రేతి శ్లోకా ఉచ్యంతే| అస్మిన్ దేహే మర్మభిః స్పర్శమాత్రప్రాణహరైర్వ్యాప్తేఽపి తాని మర్మాణ్యభిఘాతాదిభ్య ఆయూ రక్షత్యక్షీణాయుషాం హి మర్మోపతాపో నోత్పద్యతే| తస్మాద్ధేతోరాయుష్యాణ్యేవ వస్తుని సేవేత విచక్షణః| తదేవ విద్ధమర్మాబాధేభ్యో రక్షతి||71||

Adhikarana marmANi yatnataH pAlanIyAni (72) · Śloka 72

మర్మాభిఘాతః స్వల్పోఽపి ప్రాయశో బాధతేతరాం| రోగా మర్మాశ్రయాస్తద్వత్ ప్రకాంతా యత్నతోఽపి చ||72||

యథా మర్మణ్యభిఘాతః స్వల్యోఽపి బాధతేతరామతిశయేన బాధతే| తథా యే మర్మాశ్రితా రోగాస్తే ప్రయత్నేన ప్రక్రాంతాశ్చికిత్సితుమారబ్ధాస్తద్వత్ స్వల్పా అపి బాధంతేతరామిత్యర్థః| తస్మాద్యత్నేన పాలయేదితి తాత్పర్య్యార్థః|| 72||

Adhikarana marmopaghAtAnmumUrShorlakShaNAni (73) · Śloka 73

విక్షిప్యతే భృశం సీదన్ శూన్యో భ్రమతి వేపతే| ఊర్ధ్వం శ్వసితి కృచ్ఛ్రేణ స్రస్తగాత్రో ముహుర్ముహుః| హృదయం దహ్యతే చాస్య నైకస్థానేఽవతిష్ఠతే| మర్మోపఘాతాన్మరణమేతైర్లింగైః సమశ్నుతే||73||

మర్మణి భగ్నస్య ముమూర్షోర్మరణలక్షణాని విక్షిప్యతే భృశం సీదన్నిత్యాదినోచ్యంతే| మరణమశ్నుతే ప్రాప్నోతీతి సంబంధః|| 73||

Adhikarana raktAtisrutireva maraNahetuH (74) · Śloka 74

అమర్మవిద్ధోఽపి నరశ్ఛేదభేదాదిపీడితః| అతినిస్సృతరక్తశ్చ సద్యస్త్యజతి జీవితం| అతోఽన్యథా జీవతి తు విద్ధః శరశతైరపి||74||

న కేవలం తు మర్మవిద్ధ ఏవ జీవితం త్యజతి యావదమర్మవిద్ధోఽపి రక్తస్యాతిస్రుతేః సద్య ఏవ జీవితం జహాతి| అతోఽన్యథా యథోక్తవైపరీత్యే మర్మవ్యధే రత్కాస్రుతౌ చ శరశతైరపి విద్ధో జీవతి|| 74||

Adhikarana marmaviddhaM pratyAkhyAya cikitset (75-7) · Śloka 7

పుణ్యవాన్నియతాయుశ్చ న కథంచిన్న జీవతి| తస్మాదాచరమోచ్ఛ్వాసాచ్చికిత్సేదేవ యత్నతః| తద్బంధుమిత్రానుమతః ప్రత్యాఖ్యాయాతురం భిషక్||75|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం శారీరస్థానే మర్మవిభాగోనామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||

తథా యశ్చ పుణ్యవాన్ సుకర్మా యశ్చ నియతాయుః స న కశ్చిన్న జీవతి| సర్వథా జీవతీత్యర్థః| నియతాయుర్యస్య బలవతా దైవేన కర్మణా చ ఆయుర్నియతకాలం కృతం| తస్మాద్యథా క్షీణాయుర్జీవత్యతో మర్మవిద్ధమాతురం ప్రత్యాఖ్యాయ ఆచరమోచ్ఛ్వాసాచ్చికిత్సేత్| తస్యాతురస్య బంధ్వాదీనామనుమతః సన్| ఏతావతా సిద్ధ్యభావేఽప్యయశో న లభత ఇతి|| 75|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః