8. prakr̥tibhēdīyaḥ

Adhikarana atha prakRutibhedIyo nAmAShTamo~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ પ્રકૃતિભેદીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

શરીરવિચારણં પ્રકૃતં તસ્ય ચાઽવયપરિચ્છેદઃ કૃતઃ| સમ્પ્રતિ દોષાદિભેદેન પ્રકૃતિપ્રદર્શન્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana saptaprakRutayaH (2) · Śloka 2

સપ્ત પ્રકૃતયો દોષૈઃ પૃથક્ સંસર્ગેણ સામ્યેન ચ ભવન્તિ||૨||

સર્વપ્રકૃતિભ્યો દોષપ્રકૃતીનાં પ્રાધાન્યાત્ તા એવાદાવુચ્યન્તે-સપ્ત પ્રકૃતય ઇત્યાદિ| વાતાદિભિઃ પૃથક્ તિસ્રઃ| સંસર્ગેણ તિસ્રઃ| સન્નિપાતેનૈકા|| ૨||

Adhikarana doShaiH prakRutisambhavaH (3) · Śloka 3

તત્ર શુક્રાર્ત્તવગર્ભાશયકાલેશુ માતુશ્ચાહારવિહારયોરેકોઽનેકો વા યો દોષો ભવત્યાધિક્યેન તેનાઽઽમરણાદ્વિષવલ્લ્યમિવોત્પદ્યમાનસ્ય કૃમેર્વિષેણ સવિષકૃમેરિવ વૃશ્ચિકાદેરાશીવિષસ્યેવ વા સ્વવિષેણ પ્રકૃતિર્જાયતે||૩||

નનુ ચ કદા વાતાદયઃ પ્રકૃતીનાં કારણતાં યાન્તીત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| શુક્રાદિષ્વધિકો ય એવ દોષો ભવતિ પૃથક્ સંયુક્તો વા તેનૈવ પુરુષસ્ય પ્રકૃતિઃ સમ્પદ્યતે| ગર્ભાશયકાલો યાવદ્ગર્ભસ્યાશયાવસ્થાનમ્| કથં પુરુષસ્ય પ્રકૃતિર્જાયત ઇત્યાઽઽહ-યથા વિષવલ્લ્યામુત્પદ્યમાનસ્ય કૃમેર્વિષેણ પ્રકૃતિર્જાયતે યથા વા સવિષસ્ય કૃમેર્વૃશ્ચિકાદેર્યથા વા આશીવિષસ્ય સર્પસ્ય વિષેણાન્યમારણાત્મકેનાપિ વિષેણ વૃશ્ચિકાદીનાં પ્રકૃતિર્ભવત્યેવં દોષૈરપિ પુરુષસ્ય-એતદેવાહ|| ૩||

Adhikarana sharIrotpattihetavo doShAviruddhaguNA api na parasparopamardakAH (4) · Śloka 4

તસ્માત્તન્મયતયા શુક્રાર્તવયોર્દેહસ્ય ભાવિતત્વાત્ પ્રાકૃતત્વાચ્ચ તાવતા તેન દોષેણ ન વિહન્યતે| તદ્ગુણૈરેવ ચાસ્ય શરીરમુપસ્ક્રિયતે| તતશ્ચ તદ્ગુણપ્રતિપક્ષૈઃ સહસા ન બાધ્યતે||૪||

તસ્માદિત્યાદિ| તન્મયતયા સર્વવ્યાપ્તેર્દોષમયતયા શુક્રાર્તવયોઃ તથાવિધદૈવકર્મપરિપાકવશેન દેહસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાત્| તથૈવ ચ દેહસ્ય પ્રકૃતિકૃતત્વાદ્વાતાદિના શુક્રાશોણિતસ્ય દેહારમ્ભં પ્રત્યપિ યા પરિણતિઃ સા ન વિહન્યતે| તચ્છુક્રશોણિતમપિ ચાહારસમ્ભવં તતસ્તદ્ગુણ્ચ્ર્બીજસ્થદોષગુણૈઃ શરીરમુપસ્ક્રિયતે| ન ચાસ્યસ્વારમ્ભકદોષવિપરીતગુણૈરાહારૈર્વિહારૈશ્ચ ઝટિતિ શરીરં બાધ્યતે|| ૪||

Adhikarana shukrashoNitasampAtakAle vikRutimati doSholbaNe sati garbhAsambhavastasya vaikArikatvaM vA (5) · Śloka 5

તસ્યાં ત્વવસ્થાયાં વિકૃતિમતિ દોષે ઉલ્બણેનૈવ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ| સમ્ભવ એવ વા વિપદ્યતે| વિકૃતો વા ભવતિ||૫||

યદા પુનસ્તસ્યામવસ્થાયાં શુક્રશોણિતસમ્પાતકાલે વિકૃતિમદ્દોષ ઉદ્ધતો ભવતિ તદા ગર્ભો ન સમ્ભવત્યેવ| સમ્ભવકાલે એવ વા વ્યાપદ્યતે વિનશ્યતિ| અથવા વિકૃતો ભવતિ|| ૫||

Adhikarana vAtAdInAM dvaividhyam (6) · Śloka 6

તથા ચ કેચિદાઽઽહુઃ દ્વિધા વાતાદયઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચ૧|૬|

Adhikarana prAkRutavAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6

તત્ર પ્રકૃતાઃ સપ્તવિધાયાઃ પ્રકૃતેર્હેતુભૂતાઃ શરીરૈકજન્માનઃ ૨|૬|

Adhikarana vikRutAnAM vAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6

દોષાખ્યાનાં વિકૃતાનાં બીજભૂતાઃ મુમૂર્ષોઃ સ્વરૂપાચ્ચલન્તિ ૩|૬|

Adhikarana prakRutc trayANAM sAnnidhye ekavyapadeshe hetuH (6) · Śloka 6

સર્વેષ્વપિ ચ દેહે સન્નિહિતેષુ પ્રકૃતાવુલ્બણેન વ્યપદેશઃ ૪||૬||

તથા ચેત્યાદિના ઉક્તમેવ પક્ષં દ્રઢયતિ| સુબોધમ્| પ્રાકૃતાઃ શરીરૈકજન્મત્વાચ્છરીરધારણેન ધાતુસંજ્ઞાં લભન્તે| તે પ્રાકૃતા દોષસંજ્ઞકાનાં વૈકૃતાનાં વાતાદીનાં બીજભૂતાઃ| તે ચ પ્રાકૃતાઃ યે ન મુમૂર્ષુસ્તસ્ય સ્વરૂપાન્ન ચલન્તિ| યાવજ્જીવિતમેતત્ સ્વરૂપરૂપા ઇત્યર્થઃ| યે તુ જન્મન ઉત્તરકાલ સમ્ભવન્તિ તે વૈકૃતાઃ| યદ્યપિ ચ પ્રકૃત્યવસ્થાયાં સર્વે વાતાદયઃ સન્નિહિતા ભવન્તિ, તથાપિ ય એવ તેષામધિકસ્તેનૈવ પ્રકૃતૈર્વ્યપદેશઃ|| ૬||

Adhikarana vaikRutAnAM prAkRutairekIbhUtatvam (7) · Śloka 7

વૈકૃતાસ્તુ ગર્ભાદિભિનિસ્સૃતસ્યાહારરસસ્ય મલાઃ સમ્ભવન્તિ| પ્રાકૃતેષ્વવરોહન્તિ||૭||

યે ચ વૈકૃતાસ્તે યદ્યપિ ગર્ભાદભિનિઃસૃતસ્યાહારમલાઃ| 'ફેનભૂતે કફમ્'-ઇત્યાદિનોક્તાઃ સમ્ભવન્તિ તથાપિ તે સમ્ભૂતાસ્તત્રૈવ પ્રકૃતેષ્વેવ વાતાદિષ્વવરોહન્તિ| સજાતીયત્વાદેકીભવન્તીત્યર્થઃ|| ૭||

Adhikarana vaikRutAnAM dehopakArakatvaM dehadUShakatva~jca (8) · Śloka 8

તે કાલાદિવશેન સ્વપ્રમાણવૃદ્ધિક્ષયયોગાદ્ દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દૂષયન્તિ ચ||૮||

તે ચ વૈકૃતાઃ પ્રાકૃતૈરેકીભૂતાઃ કાલાદિવિશેષાપેક્ષય કેનચિત્સ્વપ્રમાણેન સ્થિતા દેહમનુગૃહ્ણન્તિ| તથા વૃદ્ધિક્ષયયોગાત્તુ દેહં એવ વા વ્યાપદ્યતે વિનશ્યતિ| અથવા વિકૃતો ભવતિ|| ૮||

Adhikarana ojasaH dvaividhyam (9) · Śloka 9

તદ્વદોજોઽપિ પરં હૃદયસ્થમષ્ટબિન્દુપ્રમાણમાધારઃ પ્રાસૃતિકસ્ય રસાત્મકસ્ય્ચ્જસઃ ક્ષયવૃદ્ધિભાજઃ||૯||

ઓજોઽપિ તદ્વદેવ વાતાદિવત્ સ્વપ્રમાણેન સ્થિતં દેહમનુગૃહ્ણાતિ| વૃદ્ધિક્ષયાભ્યાં યુક્તં દેહં દૂષયતિ ચ| તચ્ચ્ચ્જઃ પરંમાનેનાષ્ટબિન્દુપ્રમાણં પ્રાસૃતિકસ્ય મહત ઓજસ આધારસ્તદાયત્તયોગક્ષેમત્વાન્મહતઃ|| ૯||

Adhikarana vAtaprakRutilakShaNam (10) · Śloka 10

અથ સ્વદોષગુણાનુરોધાદ્વાતપ્રકૃતિસ્તનુરૂક્ષસ્તબ્ધાલ્પાઙ્ગદન્તનખરોમનેત્રસ્વરઃ શીતદ્વિડુદ્બન્દ્વપિણ્ડિકઃ સશબ્દસન્ધિગામી શીઘ્રારમ્ભક્ષોભગ્રહણવિસ્મરણશ્ચલધૃતિમતિગતિદૃષ્ટિસ્વભાવસ્છાર્દસ્તેનોઽનાર્ય્યો માત્સર્યજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયગાન્ધર્વેતિહાસહાસવિલાસકલહમૃગયોદ્યાનયાત્રઃ સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરામ્લલવણાન્નપાનકાઙ્ક્ષોપશયશ્ચ ભવતિ| અપિ ચ- અલ્પવિત્તબલજિવિતનિદ્રઃ ક્ષામવાગ્ધમનિસન્તતગાત્રઃ| દુર્ભગોઽતિબહુભુગ્બહુભાષી નાસ્તિકઃ સ્ફુટિકેશકરાંઘ્રિઃ| કિઞ્ચિદુન્મિષિતદુર્મુખસુપ્તસ્ત્રયતિ ક્રથતિ ખાદતિ દન્તાન્| શુષ્કરૂક્ષવિષમાસુ સરિત્સુ વ્યોમ્નિ શૈલશિખરેષુ ચ યાતિ||૧૦||

અથ પ્રકૃતીનાં વિશેષેણ લક્ષણમુચ્યતે-અથેતિ| તત્ર વાતપ્રકૃતિઃ પુરુષઃ સ્વસ્ય વાતસ્ય ગુણાનુરોધાત્ કાયસ્ય ચ કારણાનુરોધદ્ધેતો રૂક્ષત્વાદિગુણયુક્તો ભવતિ| સ્તબ્ધાન્યલ્પાનિ ચાઙ્ગાદીનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ| ઉદ્બદ્ધે હ્રસ્વકઠિને પિણ્ડિકે યસ્ય| જઙ્ઘાયાઃ પશ્ચિમે ભાગે પિણ્ડિકૃતિ માંસપિણ્ડિકા| સશબ્દૈઃ સન્ધિભિર્ગચ્છતીતિ સશબ્દસન્ધિગામી| ગચ્છતો જાન્વાદિસન્ધિભિઃ શબ્દો ભવતીત્યર્થઃ| શીઘ્ર આરમ્ભાદિર્યસ્ય સ તથોક્તઃ| ચલા અનેકારૂપા ધૃત્યાદયો યસ્ય સ તથોક્તઃ| મત્સરો ગુણઃ અસ્યાસ્તીતિ મત્સરી| તથા અજિતેન્દિયઃ| તથા પ્રિયાણીષ્ટાનિ ગાન્ધર્વાદીનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ| ગાન્ધર્વં ગેયમિતિહાસઃ પૂર્વવૃત્તમ્| વિલાસો લીલા| મૃગયા મૃગવધક્રીડા| યાત્રા પુરાન્તરગમનમ્| સ્નિગ્ધાદિગુણમન્નપાનમાકાઙ્ક્ષતે| તદેવ ચાસ્યોપશેતે સુખાય કલ્પતે| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| અલ્પાનિ વિત્તાદીનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ| વિત્તં ધનં જીવિતમાયુઃ| ધમનીભિઃ સ્નાવભિઃ સન્તતં વ્યાપ્તં ગાત્રં યસ્ય| દુષ્ટો ભગો યસ્ય| ઐશ્વર્ય્યસ્ય સમગ્રસ્ય ધર્મસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ| વૈરાગ્યસ્યાથ મોક્ષસ્ય ષણ્ણાં ભગ ઇતિ સ્મૃતિ|| બહુ ભાષતે યઃ સ બહુભાષી| નાસ્તિકઃ અદૃષ્ટં નાસ્તીતિ મન્યતે| તથા-સ્ફુટિતાઃ કેશાદયો યસ્ય| પ્રસુપ્તશ્ચ કિઞ્ચિદુદ્ધાટિતનેત્રઃ ઉદ્ધાટિતમુખશ્ચ ભવતિ| પ્રસુપ્તશ્ચ ત્રાસાદિયુક્તો ભવતિ| ક્રથનં સુપ્તનાસાદિશબ્દઃ| સ્વપ્ને ચ શુક્રાદિગુણાસુ સરિત્સુ યાતિ| વ્યોમ્નિ ચ શૈલશિખેરષુ ચ| ઇતિ વાતપ્રકૃતિલક્ષણાનિ|| ૧૦||

Adhikarana pittaprakRutilakShaNam (11) · Śloka 11

પિત્તપ્રકૃતિરૂષ્ણગ્ચ્રગાત્રસ્તામ્રનખનયનજિહ્વ્ચ્ષ્ઠપાણિપાદતલઃ શિથિલસન્ધિબન્ધમાંસઃ કરભકપિલવિરલમૃદુકેશરોમા મધ્યબલાયુરલ્પશુક્રવ્યવાયાપત્યઃ શૂરોઽભિમાની શીઘ્રવલીખલિતપલિતપિપ્લુવ્યઙ્ગક્ષુત્પિપાસો મેધાવી દુર્ભગઃ સ્વાદુતિક્તકષાયશીતાભિલાષોપશયશ્ચ ભવતિ| અપિ ચ - દયતિમાલ્યવિલેપનમણ્ડનઃ સુચરિતઃ શુચિરાશ્રિતવત્સલઃ| વિભવસાહસબુદ્ધિબલાન્વિતો ભવતિ ભીષુ ગતિર્દ્વિષતામપિ| ધર્મદ્વેષી સ્વેદનઃ પૂતિગન્ધિ- ર્ભૂર્ય્યુચ્ચારક્રોધપાનાશનેર્ષ્યઃ| સુપ્તઃ પશ્યેત્કર્ણિકારાન્ પલાશાન્ દિગ્દાહોલ્કાવિદ્યુદર્કાનલાંશ્ચ||૧૧||

પિત્તપ્રકૃતિલક્ષણાન્યુચ્યન્તે-ઉષ્ણેત્યાદિ| ઉષ્ણાનિ ગ્ચ્રાણિ ચ ગાત્રાણિ યસ્ય| તામ્રાણિ તામ્રવર્ણાનિ નખાદીનિ યસ્ય| શિથિલાશ્રવ સન્ધિબન્ધમાંસા યસ્ય| તથા કરભકપિલાનિ વિરલાનિ મૃદૂનિ ચ કેશરોમાણિ યસ્ય| મધ્યબલો મધ્યાયુરલ્પશુક્રોઽલ્પવ્યવાય્યોઽલ્પાપત્યશ્ચ| તથા શૂરોઽભિમાનવાંશ્ચ| તથા શીઘ્રાણિ શીઘ્રોત્પત્તીનિ વલ્યાદીનિ યસ્ય| વલયશ્ચર્મસઙ્કોચાઃ| ખલિતઃ શીર્ણરોમત્વમ્| પલિતં કેશશૌક્લ્યમ્| પિપ્લુર્નીરુક્ કૃષ્ણો માંસાઙ્કુરઃ| મેધા પ્રજ્ઞા વિદ્યતે યસ્ય સ મેધાવી| સ્વાદ્વાદિકમાકાઙ્ક્ષતિ| તદેવ ચાસ્યપાશેતે| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| દયિતાનિ પ્રિયાણિ માલ્યાદીનિ યસ્ય| વિભવાદિભિરન્વિતશ્ચ ભવતિ| શત્રૂણામપિ ભીષુ ગતિસ્રાતા| તથા પ્રભૂતોચ્ચારાદિયુક્તઃ| સ્વપ્ને ચ કર્ણિકારાદીન્ પશ્યતિ| પલાશકણિકારા લોહિતપુષ્પવક્ષાઃ| દિગ્દાહો દિશાં લ્છિત્યેન દાહ ઇવ| ઇતિ પિત્તપ્રકૃતિલક્ષણાનિ|| ૧૧||

Adhikarana kaphaprakRutilakShaNam (12) · Śloka 12

કફપ્રકૃતિસ્તુ દૂર્વેન્દીવરશરકાણ્ડાન્યતમવર્ણઃ સમસુવિભક્તસ્નિગ્ધસ્થિરસુકુમારશ્લિષ્ટમાંસસન્ધિબન્ધઃ પરિપૂર્ણચારુગાત્રો મહાલલાટોરુબાહુર્વ્યક્તસિતાસિત પ્રસન્નાયતવિશાલપક્ષ્મલાક્ષઃ સિંહમૃદઙ્ગઘનઘોષઃ ક્ષુત્પિપાસોષ્ણસહિષ્ણુર્બહ્વોજોબલશુક્રવ્યવાયાપત્યશ્ચિરશોષમાલ્યાનુલેપનો દૃઢપ્રચ્છન્નવૈરઃ પેશલઃ સત્યવાદી સ્મૃતિમાન્ધૃતિમાનલોલુપો બાલ્યેઽપ્યરોદનઃ કટુતિક્તકષાયો ષ્ણરૂક્ષેચ્છોપશયશ્ચ ભવતિ| અપિ ચ- અલ્પવ્યાહારક્રોધપાનાશનેહઃ પ્રાજ્યાયુર્વિત્તો દીર્ઘદર્શી વદાન્યઃ| શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલલક્ષઃ ક્ષમાવા- નાર્યો નિદ્રાલુર્દીર્ઘસૂત્રઃ કૃતજ્ઞઃ| ઋજુર્વિપશ્ચિત્સુભગઃ સલજ્જો ભક્તો ગુરૂણાં દૃઢસ્છૃદય્યઃ| સ્વપ્ને સપદ્માન્ સવિહઙ્ગમાલાં- સ્તોયાશયાનપશ્યતિ તોયદાંશ્ચ||૧૨||

કફપ્રકૃતિલક્ષણાન્યુચ્યન્તે-દૂર્વાદ્યન્યતમસમાનવર્ણઃ| ઇન્દીવરં નીલોત્પલમ્| તથા સમાન્ સુવિભક્તાનિ સ્નિગ્ધાનિ સ્થિરાણિ સુકુમારાણિ શ્લિષ્ટાનિ ચ માંસસન્ધિબન્ધાનિ યસ્ય| તથા પરિપૂર્ણં ચારુ ચ ગાત્રં યસ્ય| મહાલલાટો મહોરુર્મહાબાહુશ્ચ| વ્યક્તિ-સિતાસિતે પ્રસન્ને આયતે વિશાલે પક્ષ્મલે ચાક્ષિણી યસ્ય| સિંહાદિસમાનઘોષઃ| ક્ષુદ્રાદિસહિષ્ણુઃ| બહ્વોજસ્ત્વાદિયુક્તઃ| માલ્યમનુલેપનઞ્ચ ચિરેણ શુષ્યતિ યસ્ય| અન્યત્ સુબોધમ્| અલ્પા વ્યાહારાદયો યસ્ય| વ્યવહારો વાગ્વ્યાપારઃ| ઈહાકાયિકી ચેષ્ટા| પ્રાજ્યં પ્રભૂતમાયુર્વિત્તં ચ યસ્ય| દીર્ઘદર્શી કાર્ય્યપ્રાન્તવિત્| વદાન્યો વલ્ગુભાષી| શ્રદ્ધા વિદ્યતે યસ્યાઽસ્ચ્ શ્રાદ્ધઃ| ગમ્ભીરઃ| યસ્ય પ્રસાદાદાકારાત્ ક્રોધશોકભયાદયઃ| ભાવસ્થા નોપલક્ષ્યન્તે તદ્ગામ્ભીર્ય્યમિતિ સ્મૃતમ્|| સ્થૂલલક્ષઃ યોઽલ્પં દાતું ન શક્નોતિ સ્થૂલલક્ષઃ સ ઉચ્યતે| સુહૃદયસ્ય ભાવઃ સ્છૃદય્યમ્| સુબોધમ્| ઇતિ કફપ્રકૃતિલક્ષણમ્||

Adhikarana saMsargaprakRutilakShaNam (13) · Śloka 13

ઉભયલક્ષણસઙ્કરે તુ સંસર્ગપ્રકૃતિઃ||૧૩||

ત્રયાણાં સંસર્ગપ્રકૃતીનામુભયપ્રકૃતિલક્ષણં વિજ્ઞેયમ્|| ૧૩||

Adhikarana samadoShaprakRutilakShaNam (14) · Śloka 14

સર્વગુણસમુદિતઃ સમદોષપ્રકૃતિઃ||૧૪||

યસ્તુ સર્વૈરેવ ગુણૈઃ સમુદિતઃ સ સમદોષપ્રકૃતિર્જ્ઞાતવ્યઃ| ગુણશબ્દેન ગર્હણીયવાતાદિકપ્રકૃતિલક્ષણપરિત્યાગઃ| તેષાં દોષાધિક્યહેતુત્વાત્|| ૧૪||

Adhikarana nityAturaprakRutayaH (15) · Śloka 15

તત્રાદ્યાસ્ત્રયો નિત્યાતુરાદોષાનુશયિતપ્રકૃતિવાત્| વિશેષતશ્ચ દ્વન્દ્વપ્રકૃતયઃ| તેષુ હિ ગુણમિશ્રવિકારકારિષુક્ષુત્પિપાસાદિષ્વિવારોગ્યવ્યપદેશઃ||૧૫||

તત્ર સપ્તસુ પ્રકૃતિષુ મધ્યે આદ્યાસ્ત્રયો વાતપિત્તશ્લેષ્મજ દોષાનુષયિતત્વાદ્ધેતોર્નિત્યાતુરાઃ| નિત્યોપક્રમણીયા ઇત્યર્થઃ અત એવ દોષાનુશયિતત્વાદ્ધેતોઃ સંસર્ગપ્રકૃતયો વિશેષતો નિત્યાતુરાઃ| અતિશયેન નિત્યત્વાત્પથ્યાદીનામેતેશુ પૃથઙ્મિશ્રપ્રકૃતિષુ યોઽયમારોગ્યવ્યપદેશઃ સ ગુણમિશ્રવિકારકારિત્વાત્| તથા તથા લોકે રુક્કરણસ્વભાવેષ્વપિ ક્ષુત્પિપાસાદિષ્વારોગ્યવ્યપદેશઃ|

Adhikarana prakRutidoShaviparItaguNena cikitsA (16) · Śloka 2

તસ્તાદ્વિપરીતગુણેન વિધિના દોષોપક્રમણીયોક્તેન તાનુપાચરેત્| સમસર્વરસેન સાત્મ્યેનાન્ત્યં યથાર્તુવિહિતેન ચ|૨|

તસ્માત્તાન્ ષટ્પ્રકૃતિયુક્તાન્ પ્રકૃતિદોષવિપરીતગુણે દોષોપક્રમણીયોક્તેન વિધાનેનોપાચરેત્| અન્ત્યં પુનઃ સર્વસમપ્રકૃતિકં સમસર્વરસેન સાત્મ્યેનોપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઋતુવિહિતચર્ય્યાવિધાનેન ચ| ઇતિ વાતાદિભિઃ સપ્તપ્રકૃતયઃ|| ૧૬||

Adhikarana sattvAdiprakRutayaH (17) · Śloka 2

દોષવચ્ચ ગુણૈરપિ સત્ત્વાદિભિઃ સપ્ત પ્રકૃતયો ભવન્તિ| તાસ્તદભિનિર્વૃત્તૈરેવ યથોક્તૈઃ શ્ચ્ચાદિભિર્જાનીયાત્||૨||

ન કેવલં વાતાદિભિરેવ દોષૈઃ સપ્ત પ્રકૃતયો ભવન્તિ| યાવદ્ ગુણૈરપિ સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ સંયુક્તૈઃ પૃથગ્ભૂતૈશ્ચ સપ્તૈવપ્રકૃતયો ભવન્તિ| તાશ્ચ સત્ત્વાદિપ્રકૃતયસ્તદિભિનિર્વૃત્તૈઃ સત્વાદ્યભિનિષ્પન્નૈઃ શ્ચ્ચાસ્તિક્યાદિભિર્લક્ષણૈર્જાનીયાત્| તત્ર શૌચે નાસ્તિક્યેન શુક્લવર્ત્મરુચિત્વેન મતિમત્ત્વેન ચ યુક્તં સત્ત્વપ્રકૃતિં વિદ્યાત્| બહુભાષિત્વેન માનિત્વેન ક્રુધા દમ્ભેન માત્સર્ય્યેણ ચ યુક્તં રજઃપ્રકૃતિં વિદ્યાત્| ભયેનાજ્ઞાનેન નિદ્રયા આલસ્યેન વિષાદત્વેન ચ યુક્તં તમઃપ્રકૃતિં વિદ્યાત્| લક્ષણસઙ્કરે ચ સંયોગે પ્રકૃતીનધ્યવસ્યેદિતિ ગુણૈઃ સત્ત્વપ્રકૃતયઃ|| ૧૭||

Adhikarana jAtyAdivisheSheNa prakRutayaH (18) · Śloka 18

તથા પુનઃ સપ્તપ્રકૃતયો જાતિકુલદેશકાલવયોબલપ્રત્યાત્મસંશ્રયાઃ| દૃશ્યન્તે હિ પુરુષાણાં જાત્યાદિનિયતાસ્તે તે ભાવવિશેષાઃ||૧૮||

તથા જાત્યાદિવિશેષણાપરમપિ સપ્તવિધત્વં પ્રકૃતેભવતિ| યસ્માદ્ દૃષ્ટાસ્તે તે ભાવવિશેષાઃ જાત્યાદિનિયતાઃ| જાત્યાઃ, યથા બ્રહ્મણો મધુરપ્રાયાહારરુચિરસાહસિકો બહુલભીતિઃ શસ્ત્રાદ્યસસત્વાદિયુક્તો ભવતિ| એવં રાજન્યાદીનામપિ યથાસમ્ભવં પ્રાયોદર્શનેન યોજ્યમ્| એવં કુલેનાપિ પુંસાં વિશેષો દૃષ્ટઃ| તથા ચ કેચિત્ કુલેનૈવ મદ્યલોલુપાઃ| કેચિત્ પિશિતગુરુગ્રાસગૃધ્નવઃ| અપરે તુ ક્ષારલવણજનિતજડિમાનં સતતમપિ સોઢુસમર્થાઃ| કેચિત્ પુનઃ પ્રરૂઢેઽપિ ગ્રીષ્મસમયે તપ્તાઙ્ગારાધિકતરપ્લોષદાયિનઃ તીક્ષ્ણદીધિતિપાદાનપિ કાલવદ્ ગુણકલાપાનિવાભિમન્યન્ત ઇત્યેવમાદિચિન્ત્યમ્| દેશવિશેષેણ તુ પુરુષાણાં પ્રસિદ્ધા એવ વિશેષઃ| એવં કાલવયોબલાનામપિ વાચ્યમ્| પ્રત્યાત્મસંશ્રયો હિ વિશેષો ય એકસ્મિન્નેવ શરીરે દૃશ્યતે સ્વભાવવિશેષઃ| ઇતિ પ્રકૃતિસપ્તકમ્|| ૧૮||

Adhikarana sattvAdiprakRutInAmaparisa~gkhyeyatvam (19) · Śloka 17

સત્ત્વાદીનાઞ્ચ તરતમયોગાચ્છરીરવિશેષેભ્યશ્ચાન્યોન્યાનુવિધાયિત્વાચ્ચ ભેદાશ્રયમસઙ્ખ્યેયં ભવતિ| શરીરમપિ સત્ત્વાદીનનુરુધ્યતે| સત્ત્વાદયોઽપિ શરીરમ્||૧૭||

આસાઞ્ચ પ્રકૃતીનાં સપ્તવિધાનાં સત્ત્વાદીનાં સંયોગેન તરતમયોગાચ્છરીરવિશેષોભ્યો હેતુભ્યોઽન્યોન્યાનુવિધાયિત્વાદ્ભેદાશ્રયં ભેદપ્રકારો ભેદપરિનિષ્પત્તિઃ પ્રકૃતીનામપરિસઙ્ખ્યેયં ભવતિ| યસ્માત્ સત્ત્વાદયોઽપિ કાર્ય્યવિશેષસમ્પાદનાય શરીરમનુરુદ્ધધ્યન્તે| તથા શરીરમપિ સત્ત્વાદીન્|| ૧૯||

Adhikarana anUkasyAsa~gkhyeyatvAdi (20) · Śloka 20

સત્ત્વાદ્યસઙ્ખ્યભેદાવેશાચ્ચ રૂપસ્વરચરિતાનુકરણમપ્યનૂકશબ્દવાચ્યમસઙ્ખ્યભેદં ભવતિ| તદા વેશસ્ત્વનન્તરજન્માભ્યાસવાસનયા જન્યતે| તસ્માદ્દેવમાનુષતિર્ય્યક્પ્રેતનારકાણાં તત્તદ્વિશેષાણાં ચ યથાયથમેવાનૂકં પુરુષસ્યાન્વવેક્ષેત||૨૦||

તથા સત્ત્વાદીનામનન્તરોક્તેન પ્રકારેણાસઙ્ખ્યો ભેદસ્તસ્યાવેશાદન્યસમ્બન્ધિનાં રૂપાદીનામનુકરણં સાદૃશ્યમસઙ્ખ્યભેદં ભવતિ| તસ્ય ચ રૂપાદ્યનુકરણસ્યાનૂક ઇતિ નામ| નનુ સત્ત્વાદિભેદાવેશસ્ય કિં કારણમિત્યાઽઽહ-તદાવેશસ્ત્વિત્યાદિ| અનન્તરેભ્યો જન્મભ્યો યેયમભ્યાસવાસદા તયા જન્યતે| તસ્માચ્ચ રૂપાદ્યનુકરણં સત્ત્વાદ્યાવેશાદ્યતો દેવાદીનામાનૂકં રૂપસત્ત્વાદ્યનુકરણં પુરુષસ્યાન્વવેક્ષેત|| ૨૦||

Adhikarana vayasastraividhyam (21) · Śloka 21

વયસ્ત્રિવિધં બાલં મધ્યં વૃદ્ધં ચ| તત્રાઽઽષોડશાદ્વર્ષાદ્ બાલમ્| આષષ્ટેર્મધ્યમ્| તતો વૃદ્ધમ્||૨૧||

વયસ્ત્રિવિધમિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૨૧||

Adhikarana bAlasya traividhyAdi (22) · Śloka 22

તેષ્વપિ સ્તન્યાહારોભયવૃત્ત્યા બાલં ત્રિવિધમ્| તસ્મિન્ દેહપ્રમાણવૃદ્ધિઃ શ્લેષ્મોદ્રેકશ્ચ| તેન બાલસ્ય સ્નેહમાર્દ્દવસ્ચ્કુમાર્ય્યાલ્પક્રોધત્વસ્ચ્ભાગ્યાનિ ભવન્તિ||૨૨||

તત્ર બાલં વયસ્ત્રિવિધમ્| ક્ષીરવૃત્ત્યાન્નવૃત્ત્યાક્ષીરાન્નવૃત્ત્યા ચ| તસ્મિન્ બાલે વયસિ ક્રમેણ દેહપ્રમાણવૃદ્ધિર્ભવતિ| તેન વર્દ્ધમાનત્વે શ્લેષ્મોદ્રેકેણ ચ બાલસ્ય સ્નેહાદીનિ ભવન્તિ|| ૨૨||

Adhikarana madhyasya traividhyAdi (23) · Śloka 23

મધ્યમપિ ત્રિવિધં ય્ચ્વનં સમ્પૂર્ણત્વમપરિહાનિશ્ચ| તસ્મિન્ પિત્તોદ્રકઃ| તેન દીપ્તાગ્નિતાપ્રજ્ઞાધિક્યાપરિપાક્ચ્ વ્યવસાયશ્ચ| તત્રાઽઽત્રિંશતો ય્ચ્વનમાચત્વારિંશતઃ સર્વધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્ય્યપ્ચ્રુષસ્મરણવચનવિજ્ઞાનપ્રશ્રયગુણસમ્પૂર્ણત્વમતઃ પરમપરિહાનિઃ||૨૩||

મધ્યમપિ ત્રિવિધમિત્યાદિ સુબોધમ્| ત્રિવિધેઽપિ મધ્યે પિત્તોદ્રેકાદિકમ્| ચત્વારિંશતઃ પરમપરિહાનિર્ન વૃદ્ધિર્નાપ્યપચયઃ|

Adhikarana vRuddhaM vayaH (24) · Śloka 24

વૃદ્ધં તુ શશવત્ક્ષીયમાણધાત્વિન્દ્રિયાદિગુણં વલીખલિતકાસશ્વાસાગ્નિસાદાદિભિરભિભૂયમાનં જીર્ણં ભવનમિવાભિવૃષ્ટમવસીદતિ| તસ્મિન્ મારુતોદ્રેકઃ| તેન શ્લથસારમાંસસન્ધ્યસ્થિતા ત્વક્પારુષ્યમવનામઃ કાયસ્ય વેપથુઃ કાસઃ શ્વાસઃ શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકોદીરણં ધાતુક્ષયશ્ચ||૨૪||

વૃદ્ધં તુ શશવત્ સમન્તાત્ ક્ષીયમાણધાત્વાદિગુણં વલ્યાદિભિરભિભૂયમાનમવસીદતીતિ સમ્બન્ધઃ| ક્ષીયમાણા પુર્વોક્તા વપુઃ સ્થ્ચ્ર્ય્યાદયો ગુણાઃ શશવત્ સમન્તાત્| વલયશ્ચર્મસઙ્કોચાઃ| પલિતં કેશરોમ્ણાં શ્ચ્ક્લ્યમ્| આદિગ્રહણેનૈવંપ્રકારાણાં ગ્રહણમ્| તથાઽવસીદતિ યથા જીર્ણં ભવનમભિવૃષ્ટં જલેન સિક્તમ્| તસ્મિન્ વા્ધકે શ્લથં સારાદિકં ભવતિ| સારાણિ વક્ષ્યન્તે| કાયસ્યાવનામઃ કુબ્જત્વમ્| વેપથુઃ કમ્પઃ| શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકો નાસાસ્રાવઃ| તયોદીરણમિતિ સર્વં વાતોદ્રેકાત્ ઇતિ વયઃ|| ૨૪||

Adhikarana bAlyAdInAM kramAddashakeShu vyapagamaH (25) · Śloka 25

અન્યે પુનરાહુઃ- બાલ્યં વૃદ્ધિઃ પ્રભા મેધા ત્વક્શુક્રાક્ષિશ્રુતીન્દ્રિયમ્| દશકેષુ ક્રમાદ્વ્યેતિ મનઃસર્વેન્દ્રિયાણિ ચ||૨૫||

અન્યે પુનરાચાર્યા ઇદમાહુઃ| ક્રમાદ્દશસુ દશકેષુ બાલ્યાદિદશકં વ્યેતિ વ્યપગચ્છતિ| તત્ર દશકે બાલ્યં વ્યપગચ્છતિ| દ્વિતીયે વૃદ્ધિઃ| તતઃ પરં ન વર્ધત ઇત્યર્થઃ| તૃતીયે પ્રભા| ચતુર્થે મેધા| પઞ્ચમે ત્વક્ વ્યપગચ્છતિ| અન્યથા ભવતીત્યર્થઃ| ષષ્ઠે શુક્રમ્| સપ્તમે અક્ષીન્દ્રિયમ્| અષ્ટમે શ્રુતીન્દ્રિયમ્| નવમે મનઃ| દશમે સર્વેન્દ્રિયાણિ|| ૨૫||

Adhikarana AyuShaH pramANam (26) · Śloka 26

એવં વર્ષશતમાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે||૨૬||

એવં સ્થિતે સર્વથાસ્મિન્ કાલે કલ્ચ્ વર્ષશતમાયુષઃ પ્રમાણમ્|

Adhikarana karmavisheShAdvayaso nyUnAdhikabhAvaH (1) · Śloka 1

સન્તિ પુનઃ કર્મવિશેષાદૂનાધિકવર્ષશતજીવનો મનુષ્યાઃ||૧||

કેચિત્ તુ મનુષ્યાઃ દૈવસ્ય પ્ચ્રુષસ્ય ચ કર્મણો વિશેષાદૂનાધિકવર્ષશતજીવનોઽપિ સન્તિ|

Adhikarana nyUnAdhikajIvanAM vayasastridhA vibhAgaH (28) · Śloka 28

તેષાં યથોક્તૈઃ પ્રકૃતિવિશેષૈરાયુષઃ પ્રમાણમુપતભ્ય વયસ્ત્રિધા વિભજેત્||૨૮||

તેષામૂનજીવનામધિકજીવિનાઞ્ચ વયસ્ત્રિધા વિભજેત્| તેન પઞ્ચાશદ્વર્ષજીવનામપિ શૈશવય્ચ્વનવાર્ધક્યાન્યનયૈવ ભાગત્રયકલ્પનયા તથા વિંશત્યાદ્યાયુષાઞ્ચ| નન્વિમે ઊનવર્ષશતાયુષઃ, ઇમે શતવર્ષસમાયુષઃ ઇમે અધિકવર્ષસમાયુષઃ, ઇતિ કથં જ્ઞાયત ઇતિ ચેદુચ્યતે-તેષાં યથોક્તૈઃ પ્રકૃતિવિશેષૈરાયુષઃ પ્રમાણમુપલભ્યેતિ| ઉક્તાઃ પ્રકૃતિવિશેષા વાતાદિ દોષસત્ત્વાદિગુણજાત્યાદિભેદેન| તૈર્હિ પ્રમાણમાયુષઃ પરિજ્ઞાયતે| તથા-વાતેન સ્વલ્પાયુષો ભવન્તિ| પિત્તેન મધ્યાયુષઃ| કફેન દીર્ઘાયુષઃ| એવં સંયોગેન તારતમ્યેન ચાયુષસ્તારતમ્યમપ્યૂહ્યમ્| તથા સાત્ત્વિકા દીર્ઘાયુષો રાજસા મધ્યાયુષસ્તામસાઃ સ્વલ્પાયુષઃ તથા જાતિકુલદેશાદિવિશેષાદાયુષો વિશેષઃ પ્રસિદ્ધઃ|| ૨૮||

Adhikarana AyuH kShaya kramaH ekavatsarasya hrAsaH (29) · Śloka 29

અપિ ચ - વર્ષં વર્ષં ક્ષયં યાતિ નૃણાં યાતે શતે શતે| આયુષોઽપુણ્યબાહુલ્યાદ્યદા યન્માનમિષ્યતે||૨૯||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| નૃણાં પુરુષાણાં યદા યસ્મિન્ કાલે કૃતયુગાદી દશવર્ષશતાદયો વા યદાયુષો માનનિષ્યતે તેન માનેન સંવત્સરશતે પૂર્ણે એકઃ સંવત્સરોઽપુણ્યબાહુલ્યાદવશ્યં ક્ષયં યાતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-યસ્ય યદા સંવત્સરશતમાયુષઃ પ્રમાણં સ એકેન સંવત્સરેણોનં વર્ષશતં જીવતીત્યર્થઃ| અનેન ક્રમેણ સહસ્રાધિકજીવિનાં દશવર્ષજીવિનાં ચ ભગકલ્પનયા ક્ષય આયુષો વાચ્યઃ|| ૨૯||

Adhikarana balasya traividhyAdi (30) · Śloka 30

બલમપિ ત્રિવિધં ભવતિ| સહજં કાલકૃતં યુક્તિકૃતઞ્ચ| તત્ર સહજં દેહસત્ત્વયોઃ પ્રાકૃતમ્| કાલકૃતમૃતુવિભાગજં વયઃ કૃતઞ્ચ| યુક્તિકૃતં પુનરાહારવિહારોત્થમૂર્જસ્કરં યોગજઞ્ચ||૩૦||

ન કેવલં પુરુષે વયસ્ત્રિવિધમ્| યાવત્ સહજત્વાભેદેન બલમપિ ત્રિવિધમ્| તત્ર સહજં દેહસત્ત્વસ્વભાવાયાતમ્| કાલકૃતં હેમન્તાદ્યૃતુષટ્કજનિતં વયોવિશેષકૃતઞ્ચ| યુક્તિકૃતાઽઽહારાદિવિશેષજમૂર્જસ્કરં યોગજઞ્ચ| ઊર્જસ્કરં રસાયનવાજીરણાદિ|

Adhikarana balavRuddhikarA bhAvAH (31) · Śloka 31

તદ્ વૃદ્ધિકરાસ્ત્વિમે ચ ભાવા ભવન્તિ| તદ્યથાબલવત્પુરુષે દેશે જન્મ, તદ્વિધે ચ કાલે, સુખશ્ચ કાલયોગો બીજક્ષેત્રગુણશરીરાહારસત્ત્વસમ્પત્તયઃ સ્વભાવોય્ચ્વનં વ્યાયામોહર્ષશ્ચ||૩૧||

તસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ બલસ્ય વક્ષ્યમાણા ભાવા વૃદ્ધિકરાઃ| તદ્યથા-યસ્મિન્ દેશે પુરુષા બલવન્તો ભવન્તિ તત્ર દેશે જન્મ| યસ્મિન્ કાલે ચ બલવન્તો ભવન્તિ તસ્મિન્ કાલે જન્મ સુખશ્ચ કાલયોગઃ સમયોગઃ| બીજગુણમપિ શુક્રસ્ય પરિપૂર્ણતાદિકમ!| ક્ષેત્રગુણો માતુઃ સ્વભાવાહારાદિવિશેષઃ| તથા જાતસ્ય શરીરાદિ સમ્પત્તયઃ| સ્વભાવાદિકં ચેતિ બલસ્ય વૃદ્ધેર્હેતુઃ|| ૩૧||

Adhikarana aShTau sArANi (32) · Śloka 32

તથા સારાણ્યષ્ટૌ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રસત્ત્વાત્મકાન્યુત્તરોત્તરવરાણિ બલમાનજ્ઞાર્થમુપદિશ્યન્તે||૩૨||

અસ્ય ચ બલસ્ય માનવિશેષપરિજ્ઞાનાર્થં ત્વગાદ્યાત્મકાન્યષ્ટૌ સારાણ્યુક્તાનિ| તાનિ ચ યથોત્તરમગ્ર્યાણિ શ્રેષ્ઠાનિ| તેન ત્વક્સારવાન્ બલી ભવતિ| તતો રક્તસારવાન્| તતો માંસસારવાન્| તતો મેદસ્સારવાન્| ઇત્યેવમાદિ સત્ત્વં યાવત્| ત્વગેવ સારમેવં સર્વત્ર યોજ્યમ્| એતાવતા બલમાનપરિજ્ઞાનદર્શનેન ભિષગ્બલં જાનીયાત્|| ૩૨||

Adhikarana kevalasharIropacayApacayAdibhirna balAbalanirNayaH (33) · Śloka 33

અપિ ચ ન મુહ્યેદ્દેહમાત્રદર્શનાદેવ ભિષગયમુપચયેન મહાશરીરત્વાદ્વા બલવાનયં કૃશત્વાદલ્પશરીરત્વાદ્વાલ્પબલ ઇતિ| તચ્ચોભયમન્યથાદૃષ્ટં ગજસિંહે|૩૩|

શરીરમાત્રદર્શને ભિષગ્ બલે ઉક્તનયાન્ન મુહ્યેત્| અયમિત્યાદિના મોહે હેતુરુચ્યતે| તદુભયમુપચયેન બલવત્ત્વં કૃશત્વેન ચાલ્પબલવત્વં ગજસિંહેઽન્યથા વૈપરીત્યેન દૃષ્ટમ્| સિંહઃ કૃશોઽપ્યતિ બલો ગજઃ સ્થૂલોઽપ્યલ્પબલ ઇતિ|| ૩૩||

Adhikarana sarvasAropetasya guNAH (34) · Śloka 33

તત્ર સર્વેઃ સારૈરુપેતો ભવત્યતિબલઃ પરમગ્ચ્રવયુક્તઃ ક્લેશક્ષમઃ સર્વારમ્ભેષ્વાત્મનિ પ્રત્યાશાવાન્ કલ્યાણાભિનિવેશો સ્થિરશરીરઃ સુસમાહિતગતિઃ સાનુનાદસ્નિગ્ધબમ્ભીરમાહાસ્વરઃ સુખૈશ્વર્ય્યવિત્તોપભોગસમ્માન ભાઙ્મન્દજરામયઃ| પ્રાયસ્તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યો દીર્ઘાયુશ્ચ૨||૩૩||

તત્ર સર્વસારસંયુક્તોઽતિબલત્વાદિગુણો ભવતિ| પ્રત્યાશાવાન્ નાનારમ્ભેષુ સમ્ભાવિતફલઃ| કલ્યાણેષુ દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્વભિનિવેશો યસ્ય| સહાનુનાદાદિભિર્વર્ત્તતે સ્વરો યસ્ય| તથા સુખાદિભાક્| એશ્વર્ય્ય પ્રભવનમ્| મન્દ્ચ્ જરામય્ચ્ યસ્ય| પ્રાયસ્તુલ્યૈરાત્મસદૃશૈર્ગુણૈર્વિસ્તીર્ણાન્યપત્યાનિ યસ્ય| દીર્ઘાયુશ્ચ ભવતિ|| ૩૪||

Adhikarana asAramadhyamasArau (35) · Śloka 35

તદ્વિપરીતસ્ત્વસારઃ| મધ્યો મધ્યગુણઃ||૩૫||

યો વિદ્યમાનસર્વસારગુણવૈપરીત્યયુક્તો ભવતિ સોઽસારઃ| યસ્ય તુ મધ્યમાનિ સારાણિ સ ગુણૈરપિ મધ્યો ભવતિ|| ૩૫||

Adhikarana samasharIrAvayavapramANam (36) · Śloka 36

પ્રમાણં પુનઃ સ્વાઙ્ગુલૈઃ| પાદાઙુષ્ઠપ્રદેશિન્ય્ચ્ દ્વ્યઙ્ગુલાયતે| તિસ્રોઽન્યાઃ ક્રમેણોત્તરોત્તરં પઞ્ચમભાગહીનાસ્તન્નખહીના વા| ચતુરઙ્ગુલાયતાઃ પૃથક્ પદપાદતલપાર્ષ્ણયઃ| ષટ્પઞ્ચચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાશ્ચતુર્દશૈવાયામેન પાદશ્ચતુર્દશૈવ પરિણાહેન| તથા ગુલ્ફૌ જઙ્ઘામધ્યઞ્ચ| ચતુરઙ્ગુલોત્સેધઃ પાદઃ| અષ્ટાદશાયામા જઙ્ઘા ઊરુશ્ચ| ચતુરઙ્ગુલં જાનુ| ત્રિંશદઙ્ગુલપરિણાહ ઊરુઃ| ષડાયામૌ મુષ્કમેઢ્રાવષ્ટપઞ્ચપરિણાહૌ| ષોડશવિસ્તારા કટી પઞ્ચાશત્ પરિણાહા| દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિરઃ| દ્વાદશાઙ્ગુલમુદરમ્| દશવિસ્તારે દ્વાદશાયામે પાર્શ્વે| દ્વાદશોત્સેધં ત્રિકમ્| અષ્ટાદશોત્સેધં પૃષ્ઠમ્| દ્વાદશકં સ્તનાન્તરમદ્વયઙ્ગુલં સ્તનપર્ય્યન્તમ્| ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિશાલં દ્વાદશોત્સેધમુરઃ| દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમ્| અષ્ટકૌ સ્કન્ધે કક્ષે ચ| ષટ્કાવંસૌ| ષોડશકૌ પ્રવાહૂ| પઞ્ચદશક્ચ્ પ્રપાણી| દ્વાદશાઙ્ગુલૌ પાણી| તત્રાપિ પઞ્ચાઙ્ગુલા મધ્યમાઙ્ગુલિઃ| તતોઽર્ધાઙ્ગુલહીને પ્રદેશિન્યનામિકે| સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલ્ચ્ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠૌ| ચતુરઙ્ગુલોત્સેધા દ્વાવિંશતિપરિણાહા શિરોધરા| દ્વાદશોત્સેધં ચતુર્વિંશતિપરિણાહમાનનમ્| પઞ્ચાઙ્ગુલમાસ્યમ્| ચતુરઙ્ગુલં પૃથક્ ચિબુક્ચ્ષ્ઠનાસા દૃષ્ટ્યન્ત્કર્ણલલાટમ્| ત્રિભાગાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્ય્યાદા| દ્વ્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તૃતં નેત્રમ્| તત્ર શુક્લાત્તૃતીયાંશં કૃષ્ણમ્| કૃષ્ણાન્નવમાંશા મસૂરદલમાત્રા દૃષ્ટિઃ| ષડઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશત્પરિણાહં શિર ઇતિ| સર્વં પુનઃ શરીરમઙ્ગુલાનિ ચતુરશીતિઃ| તદાયામવિસ્તારસમં સમમુચ્યતે||૩૬||

અનન્તરં શરીરાવયવાનામઙ્ગુલાદિના પ્રમાણમુચ્યતે| આયામો દૈર્ઘ્યમ્| વિસ્તારો વ્યાસઃ| પરિણાહઃ પરિવર્ત્તુલતા| તત્ર પાદાઙ્ગુષ્ઠઃ તત્સમીપે ચાઙ્ગુલી આયામેન દ્વ્યઙ્ગુલે| અન્યાસ્ત્રિસ્રોઽઙ્ગુલ્યઃ ક્રમેણ દ્વ્યઙ્ગુલસ્ય પઞ્ચમભાગેન હીનાઃ| પ્રદેશિન્યા મધ્યમા તતોઽનામિકા તતઃ કનિષ્ઠેતિ| યથોત્તરાર્થઃ| પ્રપદાદિત્રયં પ્રત્યેકમાયામેન ચતુરઙ્ગુલમ્| પ્રપદમઙ્ગુલલ્યનન્તરં પાદાગ્રં પાદતલમ્| પાદમધ્યં પાર્ષ્ણિઃ ખુડિકાભાગસ્તત્ર ચ પ્રપદં વિસ્તારેણ ષડઙ્ગુલં પાદતલં પઞ્ચઙ્ગુલમ્| પાર્ષ્ણિઃ ચતુરઙ્ગુલા| દ્વે ચત્વારીતિ ગુણાનિ| ચતુર્દશાયામેન પાદઃ પરિણાહઃ પાદપૃષ્ઠાત્ પાદતલં યાવત્| ગુલ્ફજઙ્ઘામધ્યે અપિ પરિણાહેન ચતુર્દશાઙ્ગુલે| પાદસ્યોત્સેધઃ ક્ષિતિલગ્નાત્ પ્રભૃતિ ગુલ્ફો યાવત્| સઃ ચતુરઙ્ગુલઃ| સુબોધમ્| મુષ્કાવષ્ટાઙ્ગુલપરિણાહ્ચ્ ષડાયામમેઢ્રઃ પઞ્ચપરિણાહઃ ષડાયામઃ| કટી મેઢ્રમુષ્કયોરુપરિભાગે| દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિર આયામેન મેઢ્રમૂલાન્નાભિપ્રદેશો યાવત્| સુબોધમ્| ત્રિકશ્ચ કટ્યા એવોત્સેધાદ્ચ્ન્નત્યમ્| સ્તનપર્ય્યન્તં સ્તનપાર્શ્વમ્| દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમિતિ| અતઃ પ્રભૃતિ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠાવિત્યેવમન્તમ્ આયામો વિજ્ઞેયઃ| આસ્યં પઞ્ચાઙ્ગુલં ચિબુકાદિકં પૃથક્ પ્રત્યેકં ચતઙ્ગુલમાયામેન| દૃષ્ટ્યન્તરં દૃષ્ટિમણ્ડલોયોર્મધ્યમ્| નાસાપુટયોર્યા મર્ય્યાદા માંસમયી| ત્રિભાગાઙ્ગુલમઙ્ગુલસ્ય તૃતીયો ભાગઃ| તૄતીયાંશો નેત્રભાગાચ્છુક્લાત્| મસૂરદલમાત્રા ઘનત્વેન| ઇત્યુક્તં સમપ્રમાણમ્| શરીરં સમમિત્યુચ્યતે|| ૩૬||

Adhikarana avayavaparimANasya cAturvidhyam (37) · Śloka 37

તત્ર યથોક્તપરિમાણમિષ્ટમનિષ્ટં હીનમધિકં વા||૩૭||

યથોક્તાયામવિસ્તારોત્સેધેન સમેન પરિમાણમિષ્ટમ્| તથાઽત્યન્તદીર્ઘત્વાદિયુક્તમનિષ્ટમ્| હીનાધિકપ્રમાણાવયવમનિષ્ટમ્|| ૩૭||

Adhikarana hRasvadIrghAdibhedenAShTau sharIrANi (1) · Śloka 1

તથાઽતિહ્રસ્વદીર્ઘગ્ચ્રકૃષ્ણરોમારોમસ્થૂલકૃશં ચેતિ||૧||

Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 2

ઇષ્ટઞ્ચ પુનર્મહાશરીરદર્શનવદનહનુસ્તનાગ્રપૃષ્ઠસ્વરમુપચિતોરુસ્ફિક્કટીવક્ષોગ્રીવાતાલુકમુભયગુણપાણિપાદચિબુકકર્ણલલાટમ્| સૂક્ષ્માસ્થિદન્તનખાઙ્ગુલિપર્વકમ્||૨||

દીર્ઘાઙ્ગુલિસક્થિબાહૂચ્છ્વાસેક્ષિતનેત્રજિહ્વમ્| વિસ્તીર્ણા- સ્યાધર્ચ્ષ્ઠજિહ્વાલલાટકર્ણપીઠયક્ષોઽલ્પમેઢ્રગ્રીવાકેશમ્| સ્નિગ્ધત્વક્કચકરજનયનદશનસ્વનમ્| સ્થિરેન્દ્રિયત્વઙ્- નખકેશપાર્શ્વમ્ ગમ્ભીરનાભિસન્ધિસ્વરમ્| ગૂઢજત્રુપૃષ્ઠ- વંશદન્તમૂલમ્| રક્તાલ્વોષ્ઠનખનેત્રાન્તમ્| આતામ્રજિ- હ્વાહસ્તપાદતલમ્| કૃષ્ણકેશભ્રૂનેત્રપક્ષ્મતારકમ્| શુક્લ- શુક્લમણ્ડલદશનચરિતમ્| નીચૈર્બુદ્ધકર્ણસ્તનનાસાગ્ર- ચંક્રમણમ્| ઘનસ્કન્ધકન્ધરાદન્તાઙ્ગુલિત્વક્સ્છાર્દમ્| તનુનખમધ્યજિહ્વમ્| વૃત્તસ્ફિગ્ગ્રીવાનખમ્| સમપૃષ્ઠદન્ત- લલાટેક્ષિતમ્| તથા નુપૂર્વવૃત્તાવૂરુ| દક્ષિણાવર્ત્તનાભિઃ પ્રકૃષ્ટન્તર્ચ્ સ્તન્ચ્ ભ્રુવૌ ચ| કૂર્મ્માકૃતયો નખાઃ પાદૌ ચ| ઋજ્વાસ્યં નાસાવંશશ્ચ| અનુલ્બણે હનુવેષશ્ચ| શ્લક્ષ્ણં તાલુ જિહ્વા ચ| નાતિસ્થૂલકૃશાવોષ્ઠૌ દેહબન્ધશ્ચ| સસ્પન્દં હૃદયં શઙ્ખ્ચ્ મન્યે ચ| સોષ્મતાલુપાદોદરં નિઃશ્વાસાશ્ચ| પૃષ્ઠતોઽવનત્ચ્ રોમશૌ ચ કર્ણૌ| ઈષત્પ્રલમ્બિન્ય્ચ્ ભ્રુવૌ| વલિનં સુશ્લિષ્ટસન્ધ્યર્ધચન્દ્રાકૃતિલલાટમ્| આતપત્રોપમં શિરઃ| નૈકમૂલા મૃદવઃ કેશાઃ| દૃઢં ગૂઢં ચ સિરાસ્થિ- સન્ધિઃ| પ્રકૃતિયુક્તાનિ વાતમૂત્રપુરીષગુહ્યાનિ હસિતરુ- દિતાનિ ચ ચેષ્ટિતાનિ| તથા સ્નાતાલિપ્તમધઃ પ્રસૃતાનુ- પૂર્વ્યાશુષ્યદિષ્ટં શરીરમ્|| ૩૮||

Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 38

ઇષ્ટઞ્ચ પુનર્મહાશરીરદર્શનવદનહનુસ્તનાગ્રપૃષ્ઠસ્વરમુપચિતોરુસ્ફિક્કટીવક્ષોગ્રીવાતાલુકમુભયગુણપાણિપાદચિબુકકર્ણલલાટમ્| સૂક્ષ્માસ્થિદન્તનખાઙ્ગુલિપર્વકમ્| દીર્ઘાઙ્ગુલિસક્થિબાહૂચ્છ્વાસેક્ષિતનેત્રજિહ્વમ્| વિસ્તીર્ણા- સ્યાધર્ચ્ષ્ઠજિહ્વાલલાટકર્ણપીઠયક્ષોઽલ્પમેઢ્રગ્રીવાકેશમ્| સ્નિગ્ધત્વક્કચકરજનયનદશનસ્વનમ્| સ્થિરેન્દ્રિયત્વઙ્- નખકેશપાર્શ્વમ્ ગમ્ભીરનાભિસન્ધિસ્વરમ્| ગૂઢજત્રુપૃષ્ઠ- વંશદન્તમૂલમ્| રક્તાલ્વોષ્ઠનખનેત્રાન્તમ્| આતામ્રજિ- હ્વાહસ્તપાદતલમ્| કૃષ્ણકેશભ્રૂનેત્રપક્ષ્મતારકમ્| શુક્લ- શુક્લમણ્ડલદશનચરિતમ્| નીચૈર્બુદ્ધકર્ણસ્તનનાસાગ્ર- ચંક્રમણમ્| ઘનસ્કન્ધકન્ધરાદન્તાઙ્ગુલિત્વક્સ્છાર્દમ્| તનુનખમધ્યજિહ્વમ્| વૃત્તસ્ફિગ્ગ્રીવાનખમ્| સમપૃષ્ઠદન્ત- લલાટેક્ષિતમ્| તથા નુપૂર્વવૃત્તાવૂરુ| દક્ષિણાવર્ત્તનાભિઃ પ્રકૃષ્ટન્તર્ચ્ સ્તન્ચ્ ભ્રુવૌ ચ| કૂર્મ્માકૃતયો નખાઃ પાદૌ ચ| ઋજ્વાસ્યં નાસાવંશશ્ચ| અનુલ્બણે હનુવેષશ્ચ| શ્લક્ષ્ણં તાલુ જિહ્વા ચ| નાતિસ્થૂલકૃશાવોષ્ઠૌ દેહબન્ધશ્ચ| સસ્પન્દં હૃદયં શઙ્ખ્ચ્ મન્યે ચ| સોષ્મતાલુપાદોદરં નિઃશ્વાસાશ્ચ| પૃષ્ઠતોઽવનત્ચ્ રોમશૌ ચ કર્ણૌ| ઈષત્પ્રલમ્બિન્ય્ચ્ ભ્રુવૌ| વલિનં સુશ્લિષ્ટસન્ધ્યર્ધચન્દ્રાકૃતિલલાટમ્| આતપત્રોપમં શિરઃ| નૈકમૂલા મૃદવઃ કેશાઃ| દૃઢં ગૂઢં ચ સિરાસ્થિ- સન્ધિઃ| પ્રકૃતિયુક્તાનિ વાતમૂત્રપુરીષગુહ્યાનિ હસિતરુ- દિતાનિ ચ ચેષ્ટિતાનિ| તથા સ્નાતાલિપ્તમધઃ પ્રસૃતાનુ- પૂર્વ્યાશુષ્યદિષ્ટં શરીરમ્||૩૮||

ઇત્યુક્તે યત્રાધિક્યં હીનતા ચેષ્ટા તદ્દર્શયતિ-ઇષ્ટં પુનરિત્યાદિ| મહાન્તિસ્વરાન્તાન્યુપચિતાનિ તાલ્વન્તાનિ| લલાટાન્તમુભયગુણં મહદુપચિતં ચ| કેશાન્તાનિ સૂક્ષ્માણિ જિહ્વાન્તાનિ દીર્ઘાણિ વક્ષઃપર્ય્યન્તં વિસ્તીર્ણમ્| કેશાન્તાન્યલ્પાનિ| સ્વનાન્તાનિ સ્નિગ્ધાનિ| પાર્શ્વાન્તાનિ સ્થિરાણિ ઢૃઢાનિ| સ્વરાન્તાનિ ગમ્ભીરાણિ| દન્તમૂલાનિ ગૂઢાન્યનુત્પન્નાનિ| નેત્રાન્તાનિ રક્તાનિ| પાદતલાન્તાનિ તામ્રાણિ| તારકાન્તાનિ કૃષ્ણાનિ| ચરિતાન્તાનિ શુક્લાનિ| શુક્લમણ્ડલં સિતમસિતં કૃષ્ણમ્| પાદાન્તમુન્નતમ્| ચિત્તસ્ય્ચ્ન્નત્યમ્ચ્દાર્ય્યમ્| ચઙ્ક્રમણાન્તં નીચૈર્લઘુ ઇત્યર્થઃ| સ્છાર્દ્દાન્તાનિ ઘનાનિ| જિહ્વાન્તાનિ તનૂનિ| મધ્યં કાયસ્ય નખાન્તાનિ વૃત્તાનિ ઇક્ષિતાન્તં સમમ્| ઈક્ષિતં સમમેકરૂપમ્| સુબોધમ્| પ્રકૃષ્ટં દૂરમન્તરં યયોઃ દેહબન્ધો દેહઃ| સ્પન્દશ્ચલનમ્| ભ્રુવાવીષત્ પ્રાન્તે પ્રલમ્બિન્ય્ચ્ | વલિનત્વાદિયુક્તં લલાટમ્| વલયો વિદ્યન્તે યસ્ય| પામાદિપાઠાન્નઃ| સુશ્લિષ્ટે શઙ્ખસન્ધી યત્ર| શિરઃ કેશાન્તમાતપત્રોપમમ્| કેશા બહુમૂલાઃ| વાતાદીનિ પ્રકૃતિયુક્તાનિ| હસિતાદીનિ ચેષ્ટિતાન્યપિ એવંલક્ષણાનિ| એવમનન્તરોક્તૈર્લક્ષણૈર્યુક્તં શરીરમિષ્ટં ભવતિ|| ૩૮||

Adhikarana shubhasharIralakShaNaM tatrAyurAdInAM pratidvitvam (39) · Śloka 39

ભવતિ ચાત્ર- ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રં ગર્ભાદ્ભવતિ નીરુજમ્| આયામજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈર્વર્ધમાનં શનૈઃ શુભમ્| ઇતિ સર્વગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમ્| આયુરૈશ્વર્ય્યમિષ્ટાશ્ચ સર્વે ભાવા પ્રતિષ્ઠતાઃ||૩૯||

ગતાનુગતિકમ્| ઉત્તરોત્તરં સુક્ષેત્રત્વાદિયુક્તં વપુઃ શુભમ્| ક્ષેત્રવત્ક્ષેત્રમ્| ગર્ભાધાનાત્પ્રભૃતિ વર્ત્તમાનાવસ્થાં યાવત્ તદુત્તરાદુત્તરં શોભનં પરિપૂર્ણં યત્ર| ગર્ભાદિતશ્ચ નીરુજમ્| ક્રમેણ આયામાદિભિર્વર્દ્ધમાનમ્| ઇત્યનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ સર્વગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમાયુઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્| સર્વે ચ ભાવા ઇષ્ટાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ| યથોક્તગુણા યે ચ|| ૩૯||

Adhikarana sAttvikAdipuruShANAM lakShaNam (40) · Śloka 40

અનુત્સેકમદૈન્યં ચ સુખં દુઃખં ચ સેવતે| સત્ત્વવાંસ્તભ્યમાનસ્તુ રાજસો નૈવ તામસઃ||૪૦||

યઃ સાત્ત્વિકઃ પુરુષઃ સ યદા સુખમુપભુઙ્ક્તે તદા અનુત્સેકં કૃત્વ યદા ચ દુઃખમુપભુઙ્ક્તે તદા અદૈન્યં કૃત્વ| સુખદુઃખયોરુત્સેકદૈન્યવાન્ સત્ત્વવાન્ન ભવતીત્યર્થઃ| યસ્તુ રાજસઃ સ સુખમપિ સ્તભ્યમાનઃ સેવતે| દુઃખમપિ સ્તભ્યમાનઃ સ્તોકોત્સેકદૈન્યઃ| તામસો નૈવ સુખમુપભુઙ્ક્તે| નાપિ દુઃખમ્| તત્કારણસન્નિધાનેઽપિ શઠત્વાત્ સુખઃદુખં ન ગૃહ્યતે ઇત્યર્થઃ | અથવા તામસો નૈવાનુત્સેકમદૈન્યઞ્ચ સુખદુઃખે સેવતે| નૈવ ચ સ્તભ્યમાનઃ સેવતે; અપિ તુ સોત્સેકઃ સુખં સેવતે| સદૈન્યો દૂઃખં સેવતે| ઇતિ|| ૪૦||

Adhikarana puNyAyuvRuddhikaro gaNaH (41) · Śloka 41

દાનશીલદયાસત્યબ્રહ્મચર્ય્યકૃતજ્ઞતાઃ| રસાયનાનિ મૈત્રી ચ પુણ્યાયુર્વૃદ્ધિકૃદ્ગણઃ||૪૧||

ઇતિ વૈદ્યસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટ કૃત્ચ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને પ્રકૃતિભેદીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ તથા દાનાદિકો ગણઃ પુણ્યાયુવૃદ્ધિકૃદિતિ|| ૪૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ