Adhikarana atha prakRutibhedIyo nAmAShTamo~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ પ્રકૃતિભેદીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः प्रकृतिभेदीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saptaprakRutayaH (2) · Śloka 2
સપ્ત પ્રકૃતયો દોષૈઃ પૃથક્ સંસર્ગેણ સામ્યેન ચ ભવન્તિ||૨||
सप्त प्रकृतयो दोषैः पृथक् संसर्गेण साम्येन च भवन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaiH prakRutisambhavaH (3) · Śloka 3
તત્ર શુક્રાર્ત્તવગર્ભાશયકાલેશુ માતુશ્ચાહારવિહારયોરેકોઽનેકો વા યો દોષો ભવત્યાધિક્યેન તેનાઽઽમરણાદ્વિષવલ્લ્યમિવોત્પદ્યમાનસ્ય કૃમેર્વિષેણ સવિષકૃમેરિવ વૃશ્ચિકાદેરાશીવિષસ્યેવ વા સ્વવિષેણ પ્રકૃતિર્જાયતે||૩||
तत्र शुक्रार्त्तवगर्भाशयकालेशु मातुश्चाहारविहारयोरेकोऽनेको वा यो दोषो भवत्याधिक्येन तेनाऽऽमरणाद्विषवल्ल्यमिवोत्पद्यमानस्य कृमेर्विषेण सविषकृमेरिव वृश्चिकादेराशीविषस्येव वा स्वविषेण प्रकृतिर्जायते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharIrotpattihetavo doShAviruddhaguNA api na parasparopamardakAH (4) · Śloka 4
તસ્માત્તન્મયતયા શુક્રાર્તવયોર્દેહસ્ય ભાવિતત્વાત્ પ્રાકૃતત્વાચ્ચ તાવતા તેન દોષેણ ન વિહન્યતે| તદ્ગુણૈરેવ ચાસ્ય શરીરમુપસ્ક્રિયતે| તતશ્ચ તદ્ગુણપ્રતિપક્ષૈઃ સહસા ન બાધ્યતે||૪||
तस्मात्तन्मयतया शुक्रार्तवयोर्देहस्य भावितत्वात् प्राकृतत्वाच्च तावता तेन दोषेण न विहन्यते| तद्गुणैरेव चास्य शरीरमुपस्क्रियते| ततश्च तद्गुणप्रतिपक्षैः सहसा न बाध्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrashoNitasampAtakAle vikRutimati doSholbaNe sati garbhAsambhavastasya vaikArikatvaM vA (5) · Śloka 5
તસ્યાં ત્વવસ્થાયાં વિકૃતિમતિ દોષે ઉલ્બણેનૈવ ગર્ભઃ સમ્ભવતિ| સમ્ભવ એવ વા વિપદ્યતે| વિકૃતો વા ભવતિ||૫||
तस्यां त्ववस्थायां विकृतिमति दोषे उल्बणेनैव गर्भः सम्भवति| सम्भव एव वा विपद्यते| विकृतो वा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM dvaividhyam (6) · Śloka 6
તથા ચ કેચિદાઽઽહુઃ દ્વિધા વાતાદયઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચ૧|૬|
तथा च केचिदाऽऽहुः द्विधा वातादयः प्राकृता वैकृताश्च१|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutavAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
તત્ર પ્રકૃતાઃ સપ્તવિધાયાઃ પ્રકૃતેર્હેતુભૂતાઃ શરીરૈકજન્માનઃ ૨|૬|
तत्र प्रकृताः सप्तविधायाः प्रकृतेर्हेतुभूताः शरीरैकजन्मानः २|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutAnAM vAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
દોષાખ્યાનાં વિકૃતાનાં બીજભૂતાઃ મુમૂર્ષોઃ સ્વરૂપાચ્ચલન્તિ ૩|૬|
दोषाख्यानां विकृतानां बीजभूताः मुमूर्षोः स्वरूपाच्चलन्ति ३|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutc trayANAM sAnnidhye ekavyapadeshe hetuH (6) · Śloka 6
સર્વેષ્વપિ ચ દેહે સન્નિહિતેષુ પ્રકૃતાવુલ્બણેન વ્યપદેશઃ ૪||૬||
सर्वेष्वपि च देहे सन्निहितेषु प्रकृतावुल्बणेन व्यपदेशः ४||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaikRutAnAM prAkRutairekIbhUtatvam (7) · Śloka 7
વૈકૃતાસ્તુ ગર્ભાદિભિનિસ્સૃતસ્યાહારરસસ્ય મલાઃ સમ્ભવન્તિ| પ્રાકૃતેષ્વવરોહન્તિ||૭||
वैकृतास्तु गर्भादिभिनिस्सृतस्याहाररसस्य मलाः सम्भवन्ति| प्राकृतेष्ववरोहन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaikRutAnAM dehopakArakatvaM dehadUShakatva~jca (8) · Śloka 8
તે કાલાદિવશેન સ્વપ્રમાણવૃદ્ધિક્ષયયોગાદ્ દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દૂષયન્તિ ચ||૮||
ते कालादिवशेन स्वप्रमाणवृद्धिक्षययोगाद् देहमनुगृह्णन्ति दूषयन्ति च||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ojasaH dvaividhyam (9) · Śloka 9
તદ્વદોજોઽપિ પરં હૃદયસ્થમષ્ટબિન્દુપ્રમાણમાધારઃ પ્રાસૃતિકસ્ય રસાત્મકસ્ય્ચ્જસઃ ક્ષયવૃદ્ધિભાજઃ||૯||
तद्वदोजोऽपि परं हृदयस्थमष्टबिन्दुप्रमाणमाधारः प्रासृतिकस्य रसात्मकस्य्च्जसः क्षयवृद्धिभाजः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaprakRutilakShaNam (10) · Śloka 10
અથ સ્વદોષગુણાનુરોધાદ્વાતપ્રકૃતિસ્તનુરૂક્ષસ્તબ્ધાલ્પાઙ્ગદન્તનખરોમનેત્રસ્વરઃ શીતદ્વિડુદ્બન્દ્વપિણ્ડિકઃ સશબ્દસન્ધિગામી શીઘ્રારમ્ભક્ષોભગ્રહણવિસ્મરણશ્ચલધૃતિમતિગતિદૃષ્ટિસ્વભાવસ્છાર્દસ્તેનોઽનાર્ય્યો માત્સર્યજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયગાન્ધર્વેતિહાસહાસવિલાસકલહમૃગયોદ્યાનયાત્રઃ સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરામ્લલવણાન્નપાનકાઙ્ક્ષોપશયશ્ચ ભવતિ| અપિ ચ- અલ્પવિત્તબલજિવિતનિદ્રઃ ક્ષામવાગ્ધમનિસન્તતગાત્રઃ| દુર્ભગોઽતિબહુભુગ્બહુભાષી નાસ્તિકઃ સ્ફુટિકેશકરાંઘ્રિઃ| કિઞ્ચિદુન્મિષિતદુર્મુખસુપ્તસ્ત્રયતિ ક્રથતિ ખાદતિ દન્તાન્| શુષ્કરૂક્ષવિષમાસુ સરિત્સુ વ્યોમ્નિ શૈલશિખરેષુ ચ યાતિ||૧૦||
अथ स्वदोषगुणानुरोधाद्वातप्रकृतिस्तनुरूक्षस्तब्धाल्पाङ्गदन्तनखरोमनेत्रस्वरः शीतद्विडुद्बन्द्वपिण्डिकः सशब्दसन्धिगामी शीघ्रारम्भक्षोभग्रहणविस्मरणश्चलधृतिमतिगतिदृष्टिस्वभावस्छार्दस्तेनोऽनार्य्यो मात्सर्यजितेन्द्रियः प्रियगान्धर्वेतिहासहासविलासकलहमृगयोद्यानयात्रः स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणान्नपानकाङ्क्षोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पवित्तबलजिवितनिद्रः क्षामवाग्धमनिसन्ततगात्रः| दुर्भगोऽतिबहुभुग्बहुभाषी नास्तिकः स्फुटिकेशकरांघ्रिः| किञ्चिदुन्मिषितदुर्मुखसुप्तस्त्रयति क्रथति खादति दन्तान्| शुष्करूक्षविषमासु सरित्सु व्योम्नि शैलशिखरेषु च याति||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaprakRutilakShaNam (11) · Śloka 11
પિત્તપ્રકૃતિરૂષ્ણગ્ચ્રગાત્રસ્તામ્રનખનયનજિહ્વ્ચ્ષ્ઠપાણિપાદતલઃ શિથિલસન્ધિબન્ધમાંસઃ કરભકપિલવિરલમૃદુકેશરોમા મધ્યબલાયુરલ્પશુક્રવ્યવાયાપત્યઃ શૂરોઽભિમાની શીઘ્રવલીખલિતપલિતપિપ્લુવ્યઙ્ગક્ષુત્પિપાસો મેધાવી દુર્ભગઃ સ્વાદુતિક્તકષાયશીતાભિલાષોપશયશ્ચ ભવતિ| અપિ ચ - દયતિમાલ્યવિલેપનમણ્ડનઃ સુચરિતઃ શુચિરાશ્રિતવત્સલઃ| વિભવસાહસબુદ્ધિબલાન્વિતો ભવતિ ભીષુ ગતિર્દ્વિષતામપિ| ધર્મદ્વેષી સ્વેદનઃ પૂતિગન્ધિ- ર્ભૂર્ય્યુચ્ચારક્રોધપાનાશનેર્ષ્યઃ| સુપ્તઃ પશ્યેત્કર્ણિકારાન્ પલાશાન્ દિગ્દાહોલ્કાવિદ્યુદર્કાનલાંશ્ચ||૧૧||
पित्तप्रकृतिरूष्णग्च्रगात्रस्ताम्रनखनयनजिह्व्च्ष्ठपाणिपादतलः शिथिलसन्धिबन्धमांसः करभकपिलविरलमृदुकेशरोमा मध्यबलायुरल्पशुक्रव्यवायापत्यः शूरोऽभिमानी शीघ्रवलीखलितपलितपिप्लुव्यङ्गक्षुत्पिपासो मेधावी दुर्भगः स्वादुतिक्तकषायशीताभिलाषोपशयश्च भवति| अपि च - दयतिमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि| धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि- र्भूर्य्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphaprakRutilakShaNam (12) · Śloka 12
કફપ્રકૃતિસ્તુ દૂર્વેન્દીવરશરકાણ્ડાન્યતમવર્ણઃ સમસુવિભક્તસ્નિગ્ધસ્થિરસુકુમારશ્લિષ્ટમાંસસન્ધિબન્ધઃ પરિપૂર્ણચારુગાત્રો મહાલલાટોરુબાહુર્વ્યક્તસિતાસિત પ્રસન્નાયતવિશાલપક્ષ્મલાક્ષઃ સિંહમૃદઙ્ગઘનઘોષઃ ક્ષુત્પિપાસોષ્ણસહિષ્ણુર્બહ્વોજોબલશુક્રવ્યવાયાપત્યશ્ચિરશોષમાલ્યાનુલેપનો દૃઢપ્રચ્છન્નવૈરઃ પેશલઃ સત્યવાદી સ્મૃતિમાન્ધૃતિમાનલોલુપો બાલ્યેઽપ્યરોદનઃ કટુતિક્તકષાયો ષ્ણરૂક્ષેચ્છોપશયશ્ચ ભવતિ| અપિ ચ- અલ્પવ્યાહારક્રોધપાનાશનેહઃ પ્રાજ્યાયુર્વિત્તો દીર્ઘદર્શી વદાન્યઃ| શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલલક્ષઃ ક્ષમાવા- નાર્યો નિદ્રાલુર્દીર્ઘસૂત્રઃ કૃતજ્ઞઃ| ઋજુર્વિપશ્ચિત્સુભગઃ સલજ્જો ભક્તો ગુરૂણાં દૃઢસ્છૃદય્યઃ| સ્વપ્ને સપદ્માન્ સવિહઙ્ગમાલાં- સ્તોયાશયાનપશ્યતિ તોયદાંશ્ચ||૧૨||
कफप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरशरकाण्डान्यतमवर्णः समसुविभक्तस्निग्धस्थिरसुकुमारश्लिष्टमांससन्धिबन्धः परिपूर्णचारुगात्रो महाललाटोरुबाहुर्व्यक्तसितासित प्रसन्नायतविशालपक्ष्मलाक्षः सिंहमृदङ्गघनघोषः क्षुत्पिपासोष्णसहिष्णुर्बह्वोजोबलशुक्रव्यवायापत्यश्चिरशोषमाल्यानुलेपनो दृढप्रच्छन्नवैरः पेशलः सत्यवादी स्मृतिमान्धृतिमानलोलुपो बाल्येऽप्यरोदनः कटुतिक्तकषायो ष्णरूक्षेच्छोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां दृढस्छृदय्यः| स्वप्ने सपद्मान् सविहङ्गमालां- स्तोयाशयानपश्यति तोयदांश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargaprakRutilakShaNam (13) · Śloka 13
ઉભયલક્ષણસઙ્કરે તુ સંસર્ગપ્રકૃતિઃ||૧૩||
उभयलक्षणसङ्करे तु संसर्गप्रकृतिः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samadoShaprakRutilakShaNam (14) · Śloka 14
સર્વગુણસમુદિતઃ સમદોષપ્રકૃતિઃ||૧૪||
सर्वगुणसमुदितः समदोषप्रकृतिः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityAturaprakRutayaH (15) · Śloka 15
તત્રાદ્યાસ્ત્રયો નિત્યાતુરાદોષાનુશયિતપ્રકૃતિવાત્| વિશેષતશ્ચ દ્વન્દ્વપ્રકૃતયઃ| તેષુ હિ ગુણમિશ્રવિકારકારિષુક્ષુત્પિપાસાદિષ્વિવારોગ્યવ્યપદેશઃ||૧૫||
तत्राद्यास्त्रयो नित्यातुरादोषानुशयितप्रकृतिवात्| विशेषतश्च द्वन्द्वप्रकृतयः| तेषु हि गुणमिश्रविकारकारिषुक्षुत्पिपासादिष्विवारोग्यव्यपदेशः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutidoShaviparItaguNena cikitsA (16) · Śloka 2
તસ્તાદ્વિપરીતગુણેન વિધિના દોષોપક્રમણીયોક્તેન તાનુપાચરેત્| સમસર્વરસેન સાત્મ્યેનાન્ત્યં યથાર્તુવિહિતેન ચ|૨|
तस्ताद्विपरीतगुणेन विधिना दोषोपक्रमणीयोक्तेन तानुपाचरेत्| समसर्वरसेन सात्म्येनान्त्यं यथार्तुविहितेन च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sattvAdiprakRutayaH (17) · Śloka 2
દોષવચ્ચ ગુણૈરપિ સત્ત્વાદિભિઃ સપ્ત પ્રકૃતયો ભવન્તિ| તાસ્તદભિનિર્વૃત્તૈરેવ યથોક્તૈઃ શ્ચ્ચાદિભિર્જાનીયાત્||૨||
दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्त प्रकृतयो भवन्ति| तास्तदभिनिर्वृत्तैरेव यथोक्तैः श्च्चादिभिर्जानीयात्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jAtyAdivisheSheNa prakRutayaH (18) · Śloka 18
તથા પુનઃ સપ્તપ્રકૃતયો જાતિકુલદેશકાલવયોબલપ્રત્યાત્મસંશ્રયાઃ| દૃશ્યન્તે હિ પુરુષાણાં જાત્યાદિનિયતાસ્તે તે ભાવવિશેષાઃ||૧૮||
तथा पुनः सप्तप्रकृतयो जातिकुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः| दृश्यन्ते हि पुरुषाणां जात्यादिनियतास्ते ते भावविशेषाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sattvAdiprakRutInAmaparisa~gkhyeyatvam (19) · Śloka 17
સત્ત્વાદીનાઞ્ચ તરતમયોગાચ્છરીરવિશેષેભ્યશ્ચાન્યોન્યાનુવિધાયિત્વાચ્ચ ભેદાશ્રયમસઙ્ખ્યેયં ભવતિ| શરીરમપિ સત્ત્વાદીનનુરુધ્યતે| સત્ત્વાદયોઽપિ શરીરમ્||૧૭||
सत्त्वादीनाञ्च तरतमयोगाच्छरीरविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधायित्वाच्च भेदाश्रयमसङ्ख्येयं भवति| शरीरमपि सत्त्वादीननुरुध्यते| सत्त्वादयोऽपि शरीरम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUkasyAsa~gkhyeyatvAdi (20) · Śloka 20
સત્ત્વાદ્યસઙ્ખ્યભેદાવેશાચ્ચ રૂપસ્વરચરિતાનુકરણમપ્યનૂકશબ્દવાચ્યમસઙ્ખ્યભેદં ભવતિ| તદા વેશસ્ત્વનન્તરજન્માભ્યાસવાસનયા જન્યતે| તસ્માદ્દેવમાનુષતિર્ય્યક્પ્રેતનારકાણાં તત્તદ્વિશેષાણાં ચ યથાયથમેવાનૂકં પુરુષસ્યાન્વવેક્ષેત||૨૦||
सत्त्वाद्यसङ्ख्यभेदावेशाच्च रूपस्वरचरितानुकरणमप्यनूकशब्दवाच्यमसङ्ख्यभेदं भवति| तदा वेशस्त्वनन्तरजन्माभ्यासवासनया जन्यते| तस्माद्देवमानुषतिर्य्यक्प्रेतनारकाणां तत्तद्विशेषाणां च यथायथमेवानूकं पुरुषस्यान्ववेक्षेत||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vayasastraividhyam (21) · Śloka 21
વયસ્ત્રિવિધં બાલં મધ્યં વૃદ્ધં ચ| તત્રાઽઽષોડશાદ્વર્ષાદ્ બાલમ્| આષષ્ટેર્મધ્યમ્| તતો વૃદ્ધમ્||૨૧||
वयस्त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धं च| तत्राऽऽषोडशाद्वर्षाद् बालम्| आषष्टेर्मध्यम्| ततो वृद्धम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlasya traividhyAdi (22) · Śloka 22
તેષ્વપિ સ્તન્યાહારોભયવૃત્ત્યા બાલં ત્રિવિધમ્| તસ્મિન્ દેહપ્રમાણવૃદ્ધિઃ શ્લેષ્મોદ્રેકશ્ચ| તેન બાલસ્ય સ્નેહમાર્દ્દવસ્ચ્કુમાર્ય્યાલ્પક્રોધત્વસ્ચ્ભાગ્યાનિ ભવન્તિ||૨૨||
तेष्वपि स्तन्याहारोभयवृत्त्या बालं त्रिविधम्| तस्मिन् देहप्रमाणवृद्धिः श्लेष्मोद्रेकश्च| तेन बालस्य स्नेहमार्द्दवस्च्कुमार्य्याल्पक्रोधत्वस्च्भाग्यानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyasya traividhyAdi (23) · Śloka 23
મધ્યમપિ ત્રિવિધં ય્ચ્વનં સમ્પૂર્ણત્વમપરિહાનિશ્ચ| તસ્મિન્ પિત્તોદ્રકઃ| તેન દીપ્તાગ્નિતાપ્રજ્ઞાધિક્યાપરિપાક્ચ્ વ્યવસાયશ્ચ| તત્રાઽઽત્રિંશતો ય્ચ્વનમાચત્વારિંશતઃ સર્વધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્ય્યપ્ચ્રુષસ્મરણવચનવિજ્ઞાનપ્રશ્રયગુણસમ્પૂર્ણત્વમતઃ પરમપરિહાનિઃ||૨૩||
मध्यमपि त्रिविधं य्च्वनं सम्पूर्णत्वमपरिहानिश्च| तस्मिन् पित्तोद्रकः| तेन दीप्ताग्निताप्रज्ञाधिक्यापरिपाक्च् व्यवसायश्च| तत्राऽऽत्रिंशतो य्च्वनमाचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यप्च्रुषस्मरणवचनविज्ञानप्रश्रयगुणसम्पूर्णत्वमतः परमपरिहानिः||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddhaM vayaH (24) · Śloka 24
વૃદ્ધં તુ શશવત્ક્ષીયમાણધાત્વિન્દ્રિયાદિગુણં વલીખલિતકાસશ્વાસાગ્નિસાદાદિભિરભિભૂયમાનં જીર્ણં ભવનમિવાભિવૃષ્ટમવસીદતિ| તસ્મિન્ મારુતોદ્રેકઃ| તેન શ્લથસારમાંસસન્ધ્યસ્થિતા ત્વક્પારુષ્યમવનામઃ કાયસ્ય વેપથુઃ કાસઃ શ્વાસઃ શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકોદીરણં ધાતુક્ષયશ્ચ||૨૪||
वृद्धं तु शशवत्क्षीयमाणधात्विन्द्रियादिगुणं वलीखलितकासश्वासाग्निसादादिभिरभिभूयमानं जीर्णं भवनमिवाभिवृष्टमवसीदति| तस्मिन् मारुतोद्रेकः| तेन श्लथसारमांससन्ध्यस्थिता त्वक्पारुष्यमवनामः कायस्य वेपथुः कासः श्वासः श्लेष्मसिङ्घाणकोदीरणं धातुक्षयश्च||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAlyAdInAM kramAddashakeShu vyapagamaH (25) · Śloka 25
અન્યે પુનરાહુઃ- બાલ્યં વૃદ્ધિઃ પ્રભા મેધા ત્વક્શુક્રાક્ષિશ્રુતીન્દ્રિયમ્| દશકેષુ ક્રમાદ્વ્યેતિ મનઃસર્વેન્દ્રિયાણિ ચ||૨૫||
अन्ये पुनराहुः- बाल्यं वृद्धिः प्रभा मेधा त्वक्शुक्राक्षिश्रुतीन्द्रियम्| दशकेषु क्रमाद्व्येति मनःसर्वेन्द्रियाणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuShaH pramANam (26) · Śloka 26
એવં વર્ષશતમાયુષઃ પ્રમાણમસ્મિન્ કાલે||૨૬||
एवं वर्षशतमायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmavisheShAdvayaso nyUnAdhikabhAvaH (1) · Śloka 1
સન્તિ પુનઃ કર્મવિશેષાદૂનાધિકવર્ષશતજીવનો મનુષ્યાઃ||૧||
सन्ति पुनः कर्मविशेषादूनाधिकवर्षशतजीवनो मनुष्याः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nyUnAdhikajIvanAM vayasastridhA vibhAgaH (28) · Śloka 28
તેષાં યથોક્તૈઃ પ્રકૃતિવિશેષૈરાયુષઃ પ્રમાણમુપતભ્ય વયસ્ત્રિધા વિભજેત્||૨૮||
तेषां यथोक्तैः प्रकृतिविशेषैरायुषः प्रमाणमुपतभ्य वयस्त्रिधा विभजेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuH kShaya kramaH ekavatsarasya hrAsaH (29) · Śloka 29
અપિ ચ - વર્ષં વર્ષં ક્ષયં યાતિ નૃણાં યાતે શતે શતે| આયુષોઽપુણ્યબાહુલ્યાદ્યદા યન્માનમિષ્યતે||૨૯||
अपि च - वर्षं वर्षं क्षयं याति नृणां याते शते शते| आयुषोऽपुण्यबाहुल्याद्यदा यन्मानमिष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balasya traividhyAdi (30) · Śloka 30
બલમપિ ત્રિવિધં ભવતિ| સહજં કાલકૃતં યુક્તિકૃતઞ્ચ| તત્ર સહજં દેહસત્ત્વયોઃ પ્રાકૃતમ્| કાલકૃતમૃતુવિભાગજં વયઃ કૃતઞ્ચ| યુક્તિકૃતં પુનરાહારવિહારોત્થમૂર્જસ્કરં યોગજઞ્ચ||૩૦||
बलमपि त्रिविधं भवति| सहजं कालकृतं युक्तिकृतञ्च| तत्र सहजं देहसत्त्वयोः प्राकृतम्| कालकृतमृतुविभागजं वयः कृतञ्च| युक्तिकृतं पुनराहारविहारोत्थमूर्जस्करं योगजञ्च||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavRuddhikarA bhAvAH (31) · Śloka 31
તદ્ વૃદ્ધિકરાસ્ત્વિમે ચ ભાવા ભવન્તિ| તદ્યથાબલવત્પુરુષે દેશે જન્મ, તદ્વિધે ચ કાલે, સુખશ્ચ કાલયોગો બીજક્ષેત્રગુણશરીરાહારસત્ત્વસમ્પત્તયઃ સ્વભાવોય્ચ્વનં વ્યાયામોહર્ષશ્ચ||૩૧||
तद् वृद्धिकरास्त्विमे च भावा भवन्ति| तद्यथाबलवत्पुरुषे देशे जन्म, तद्विधे च काले, सुखश्च कालयोगो बीजक्षेत्रगुणशरीराहारसत्त्वसम्पत्तयः स्वभावोय्च्वनं व्यायामोहर्षश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTau sArANi (32) · Śloka 32
તથા સારાણ્યષ્ટૌ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રસત્ત્વાત્મકાન્યુત્તરોત્તરવરાણિ બલમાનજ્ઞાર્થમુપદિશ્યન્તે||૩૨||
तथा साराण्यष्टौ त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वात्मकान्युत्तरोत्तरवराणि बलमानज्ञार्थमुपदिश्यन्ते||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kevalasharIropacayApacayAdibhirna balAbalanirNayaH (33) · Śloka 33
અપિ ચ ન મુહ્યેદ્દેહમાત્રદર્શનાદેવ ભિષગયમુપચયેન મહાશરીરત્વાદ્વા બલવાનયં કૃશત્વાદલ્પશરીરત્વાદ્વાલ્પબલ ઇતિ| તચ્ચોભયમન્યથાદૃષ્ટં ગજસિંહે|૩૩|
अपि च न मुह्येद्देहमात्रदर्शनादेव भिषगयमुपचयेन महाशरीरत्वाद्वा बलवानयं कृशत्वादल्पशरीरत्वाद्वाल्पबल इति| तच्चोभयमन्यथादृष्टं गजसिंहे|३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvasAropetasya guNAH (34) · Śloka 33
તત્ર સર્વેઃ સારૈરુપેતો ભવત્યતિબલઃ પરમગ્ચ્રવયુક્તઃ ક્લેશક્ષમઃ સર્વારમ્ભેષ્વાત્મનિ પ્રત્યાશાવાન્ કલ્યાણાભિનિવેશો સ્થિરશરીરઃ સુસમાહિતગતિઃ સાનુનાદસ્નિગ્ધબમ્ભીરમાહાસ્વરઃ સુખૈશ્વર્ય્યવિત્તોપભોગસમ્માન ભાઙ્મન્દજરામયઃ| પ્રાયસ્તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યો દીર્ઘાયુશ્ચ૨||૩૩||
तत्र सर्वेः सारैरुपेतो भवत्यतिबलः परमग्च्रवयुक्तः क्लेशक्षमः सर्वारम्भेष्वात्मनि प्रत्याशावान् कल्याणाभिनिवेशो स्थिरशरीरः सुसमाहितगतिः सानुनादस्निग्धबम्भीरमाहास्वरः सुखैश्वर्य्यवित्तोपभोगसम्मान भाङ्मन्दजरामयः| प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्यो दीर्घायुश्च२||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAramadhyamasArau (35) · Śloka 35
તદ્વિપરીતસ્ત્વસારઃ| મધ્યો મધ્યગુણઃ||૩૫||
तद्विपरीतस्त्वसारः| मध्यो मध्यगुणः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samasharIrAvayavapramANam (36) · Śloka 36
પ્રમાણં પુનઃ સ્વાઙ્ગુલૈઃ| પાદાઙુષ્ઠપ્રદેશિન્ય્ચ્ દ્વ્યઙ્ગુલાયતે| તિસ્રોઽન્યાઃ ક્રમેણોત્તરોત્તરં પઞ્ચમભાગહીનાસ્તન્નખહીના વા| ચતુરઙ્ગુલાયતાઃ પૃથક્ પદપાદતલપાર્ષ્ણયઃ| ષટ્પઞ્ચચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાશ્ચતુર્દશૈવાયામેન પાદશ્ચતુર્દશૈવ પરિણાહેન| તથા ગુલ્ફૌ જઙ્ઘામધ્યઞ્ચ| ચતુરઙ્ગુલોત્સેધઃ પાદઃ| અષ્ટાદશાયામા જઙ્ઘા ઊરુશ્ચ| ચતુરઙ્ગુલં જાનુ| ત્રિંશદઙ્ગુલપરિણાહ ઊરુઃ| ષડાયામૌ મુષ્કમેઢ્રાવષ્ટપઞ્ચપરિણાહૌ| ષોડશવિસ્તારા કટી પઞ્ચાશત્ પરિણાહા| દશાઙ્ગુલં બસ્તિશિરઃ| દ્વાદશાઙ્ગુલમુદરમ્| દશવિસ્તારે દ્વાદશાયામે પાર્શ્વે| દ્વાદશોત્સેધં ત્રિકમ્| અષ્ટાદશોત્સેધં પૃષ્ઠમ્| દ્વાદશકં સ્તનાન્તરમદ્વયઙ્ગુલં સ્તનપર્ય્યન્તમ્| ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિશાલં દ્વાદશોત્સેધમુરઃ| દ્વ્યઙ્ગુલં હૃદયમ્| અષ્ટકૌ સ્કન્ધે કક્ષે ચ| ષટ્કાવંસૌ| ષોડશકૌ પ્રવાહૂ| પઞ્ચદશક્ચ્ પ્રપાણી| દ્વાદશાઙ્ગુલૌ પાણી| તત્રાપિ પઞ્ચાઙ્ગુલા મધ્યમાઙ્ગુલિઃ| તતોઽર્ધાઙ્ગુલહીને પ્રદેશિન્યનામિકે| સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલ્ચ્ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠૌ| ચતુરઙ્ગુલોત્સેધા દ્વાવિંશતિપરિણાહા શિરોધરા| દ્વાદશોત્સેધં ચતુર્વિંશતિપરિણાહમાનનમ્| પઞ્ચાઙ્ગુલમાસ્યમ્| ચતુરઙ્ગુલં પૃથક્ ચિબુક્ચ્ષ્ઠનાસા દૃષ્ટ્યન્ત્કર્ણલલાટમ્| ત્રિભાગાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્ય્યાદા| દ્વ્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તૃતં નેત્રમ્| તત્ર શુક્લાત્તૃતીયાંશં કૃષ્ણમ્| કૃષ્ણાન્નવમાંશા મસૂરદલમાત્રા દૃષ્ટિઃ| ષડઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશત્પરિણાહં શિર ઇતિ| સર્વં પુનઃ શરીરમઙ્ગુલાનિ ચતુરશીતિઃ| તદાયામવિસ્તારસમં સમમુચ્યતે||૩૬||
प्रमाणं पुनः स्वाङ्गुलैः| पादाङुष्ठप्रदेशिन्य्च् द्व्यङ्गुलायते| तिस्रोऽन्याः क्रमेणोत्तरोत्तरं पञ्चमभागहीनास्तन्नखहीना वा| चतुरङ्गुलायताः पृथक् पदपादतलपार्ष्णयः| षट्पञ्चचतुरङ्गुलविस्तृताश्चतुर्दशैवायामेन पादश्चतुर्दशैव परिणाहेन| तथा गुल्फौ जङ्घामध्यञ्च| चतुरङ्गुलोत्सेधः पादः| अष्टादशायामा जङ्घा ऊरुश्च| चतुरङ्गुलं जानु| त्रिंशदङ्गुलपरिणाह ऊरुः| षडायामौ मुष्कमेढ्रावष्टपञ्चपरिणाहौ| षोडशविस्तारा कटी पञ्चाशत् परिणाहा| दशाङ्गुलं बस्तिशिरः| द्वादशाङ्गुलमुदरम्| दशविस्तारे द्वादशायामे पार्श्वे| द्वादशोत्सेधं त्रिकम्| अष्टादशोत्सेधं पृष्ठम्| द्वादशकं स्तनान्तरमद्वयङ्गुलं स्तनपर्य्यन्तम्| चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशोत्सेधमुरः| द्व्यङ्गुलं हृदयम्| अष्टकौ स्कन्धे कक्षे च| षट्कावंसौ| षोडशकौ प्रवाहू| पञ्चदशक्च् प्रपाणी| द्वादशाङ्गुलौ पाणी| तत्रापि पञ्चाङ्गुला मध्यमाङ्गुलिः| ततोऽर्धाङ्गुलहीने प्रदेशिन्यनामिके| सार्धत्र्यङ्गुल्च् कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ| चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशतिपरिणाहा शिरोधरा| द्वादशोत्सेधं चतुर्विंशतिपरिणाहमाननम्| पञ्चाङ्गुलमास्यम्| चतुरङ्गुलं पृथक् चिबुक्च्ष्ठनासा दृष्ट्यन्त्कर्णललाटम्| त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्य्यादा| द्व्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तृतं नेत्रम्| तत्र शुक्लात्तृतीयांशं कृष्णम्| कृष्णान्नवमांशा मसूरदलमात्रा दृष्टिः| षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशत्परिणाहं शिर इति| सर्वं पुनः शरीरमङ्गुलानि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं सममुच्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avayavaparimANasya cAturvidhyam (37) · Śloka 37
તત્ર યથોક્તપરિમાણમિષ્ટમનિષ્ટં હીનમધિકં વા||૩૭||
तत्र यथोक्तपरिमाणमिष्टमनिष्टं हीनमधिकं वा||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRasvadIrghAdibhedenAShTau sharIrANi (1) · Śloka 1
તથાઽતિહ્રસ્વદીર્ઘગ્ચ્રકૃષ્ણરોમારોમસ્થૂલકૃશં ચેતિ||૧||
तथाऽतिह्रस्वदीर्घग्च्रकृष्णरोमारोमस्थूलकृशं चेति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 2
ઇષ્ટઞ્ચ પુનર્મહાશરીરદર્શનવદનહનુસ્તનાગ્રપૃષ્ઠસ્વરમુપચિતોરુસ્ફિક્કટીવક્ષોગ્રીવાતાલુકમુભયગુણપાણિપાદચિબુકકર્ણલલાટમ્| સૂક્ષ્માસ્થિદન્તનખાઙ્ગુલિપર્વકમ્||૨||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 38
ઇષ્ટઞ્ચ પુનર્મહાશરીરદર્શનવદનહનુસ્તનાગ્રપૃષ્ઠસ્વરમુપચિતોરુસ્ફિક્કટીવક્ષોગ્રીવાતાલુકમુભયગુણપાણિપાદચિબુકકર્ણલલાટમ્| સૂક્ષ્માસ્થિદન્તનખાઙ્ગુલિપર્વકમ્| દીર્ઘાઙ્ગુલિસક્થિબાહૂચ્છ્વાસેક્ષિતનેત્રજિહ્વમ્| વિસ્તીર્ણા- સ્યાધર્ચ્ષ્ઠજિહ્વાલલાટકર્ણપીઠયક્ષોઽલ્પમેઢ્રગ્રીવાકેશમ્| સ્નિગ્ધત્વક્કચકરજનયનદશનસ્વનમ્| સ્થિરેન્દ્રિયત્વઙ્- નખકેશપાર્શ્વમ્ ગમ્ભીરનાભિસન્ધિસ્વરમ્| ગૂઢજત્રુપૃષ્ઠ- વંશદન્તમૂલમ્| રક્તાલ્વોષ્ઠનખનેત્રાન્તમ્| આતામ્રજિ- હ્વાહસ્તપાદતલમ્| કૃષ્ણકેશભ્રૂનેત્રપક્ષ્મતારકમ્| શુક્લ- શુક્લમણ્ડલદશનચરિતમ્| નીચૈર્બુદ્ધકર્ણસ્તનનાસાગ્ર- ચંક્રમણમ્| ઘનસ્કન્ધકન્ધરાદન્તાઙ્ગુલિત્વક્સ્છાર્દમ્| તનુનખમધ્યજિહ્વમ્| વૃત્તસ્ફિગ્ગ્રીવાનખમ્| સમપૃષ્ઠદન્ત- લલાટેક્ષિતમ્| તથા નુપૂર્વવૃત્તાવૂરુ| દક્ષિણાવર્ત્તનાભિઃ પ્રકૃષ્ટન્તર્ચ્ સ્તન્ચ્ ભ્રુવૌ ચ| કૂર્મ્માકૃતયો નખાઃ પાદૌ ચ| ઋજ્વાસ્યં નાસાવંશશ્ચ| અનુલ્બણે હનુવેષશ્ચ| શ્લક્ષ્ણં તાલુ જિહ્વા ચ| નાતિસ્થૂલકૃશાવોષ્ઠૌ દેહબન્ધશ્ચ| સસ્પન્દં હૃદયં શઙ્ખ્ચ્ મન્યે ચ| સોષ્મતાલુપાદોદરં નિઃશ્વાસાશ્ચ| પૃષ્ઠતોઽવનત્ચ્ રોમશૌ ચ કર્ણૌ| ઈષત્પ્રલમ્બિન્ય્ચ્ ભ્રુવૌ| વલિનં સુશ્લિષ્ટસન્ધ્યર્ધચન્દ્રાકૃતિલલાટમ્| આતપત્રોપમં શિરઃ| નૈકમૂલા મૃદવઃ કેશાઃ| દૃઢં ગૂઢં ચ સિરાસ્થિ- સન્ધિઃ| પ્રકૃતિયુક્તાનિ વાતમૂત્રપુરીષગુહ્યાનિ હસિતરુ- દિતાનિ ચ ચેષ્ટિતાનિ| તથા સ્નાતાલિપ્તમધઃ પ્રસૃતાનુ- પૂર્વ્યાશુષ્યદિષ્ટં શરીરમ્||૩૮||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्| दीर्घाङ्गुलिसक्थिबाहूच्छ्वासेक्षितनेत्रजिह्वम्| विस्तीर्णा- स्याधर्च्ष्ठजिह्वाललाटकर्णपीठयक्षोऽल्पमेढ्रग्रीवाकेशम्| स्निग्धत्वक्कचकरजनयनदशनस्वनम्| स्थिरेन्द्रियत्वङ्- नखकेशपार्श्वम् गम्भीरनाभिसन्धिस्वरम्| गूढजत्रुपृष्ठ- वंशदन्तमूलम्| रक्ताल्वोष्ठनखनेत्रान्तम्| आताम्रजि- ह्वाहस्तपादतलम्| कृष्णकेशभ्रूनेत्रपक्ष्मतारकम्| शुक्ल- शुक्लमण्डलदशनचरितम्| नीचैर्बुद्धकर्णस्तननासाग्र- चंक्रमणम्| घनस्कन्धकन्धरादन्ताङ्गुलित्वक्स्छार्दम्| तनुनखमध्यजिह्वम्| वृत्तस्फिग्ग्रीवानखम्| समपृष्ठदन्त- ललाटेक्षितम्| तथा नुपूर्ववृत्तावूरु| दक्षिणावर्त्तनाभिः प्रकृष्टन्तर्च् स्तन्च् भ्रुवौ च| कूर्म्माकृतयो नखाः पादौ च| ऋज्वास्यं नासावंशश्च| अनुल्बणे हनुवेषश्च| श्लक्ष्णं तालु जिह्वा च| नातिस्थूलकृशावोष्ठौ देहबन्धश्च| सस्पन्दं हृदयं शङ्ख्च् मन्ये च| सोष्मतालुपादोदरं निःश्वासाश्च| पृष्ठतोऽवनत्च् रोमशौ च कर्णौ| ईषत्प्रलम्बिन्य्च् भ्रुवौ| वलिनं सुश्लिष्टसन्ध्यर्धचन्द्राकृतिललाटम्| आतपत्रोपमं शिरः| नैकमूला मृदवः केशाः| दृढं गूढं च सिरास्थि- सन्धिः| प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि हसितरु- दितानि च चेष्टितानि| तथा स्नातालिप्तमधः प्रसृतानु- पूर्व्याशुष्यदिष्टं शरीरम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shubhasharIralakShaNaM tatrAyurAdInAM pratidvitvam (39) · Śloka 39
ભવતિ ચાત્ર- ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રં ગર્ભાદ્ભવતિ નીરુજમ્| આયામજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈર્વર્ધમાનં શનૈઃ શુભમ્| ઇતિ સર્વગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમ્| આયુરૈશ્વર્ય્યમિષ્ટાશ્ચ સર્વે ભાવા પ્રતિષ્ઠતાઃ||૩૯||
भवति चात्र- उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं गर्भाद्भवति नीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्धमानं शनैः शुभम्| इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्य्यमिष्टाश्च सर्वे भावा प्रतिष्ठताः||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAttvikAdipuruShANAM lakShaNam (40) · Śloka 40
અનુત્સેકમદૈન્યં ચ સુખં દુઃખં ચ સેવતે| સત્ત્વવાંસ્તભ્યમાનસ્તુ રાજસો નૈવ તામસઃ||૪૦||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्त्ववांस्तभ्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puNyAyuvRuddhikaro gaNaH (41) · Śloka 41
દાનશીલદયાસત્યબ્રહ્મચર્ય્યકૃતજ્ઞતાઃ| રસાયનાનિ મૈત્રી ચ પુણ્યાયુર્વૃદ્ધિકૃદ્ગણઃ||૪૧||
दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्य्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||४१||
🔊 Audio coming soon