Adhikarana atha prakRutibhedIyo nAmAShTamo~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ prakr̥tibhēdīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः प्रकृतिभेदीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śarīravicāraṇaṁ prakr̥taṁ tasya cā'vayaparicchēdaḥ kr̥taḥ| samprati dōṣādibhēdēna prakr̥tipradarśanaRthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana saptaprakRutayaH (2) · Śloka 2
sapta prakr̥tayō dōṣaiḥ pr̥thak saṁsargēṇa sāmyēna ca bhavanti||2||
सप्त प्रकृतयो दोषैः पृथक् संसर्गेण साम्येन च भवन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
sarvaprakr̥tibhyō dōṣaprakr̥tīnāṁ prādhānyāt tā ēvādāvucyantē-sapta prakr̥taya ityādi| vātādibhiḥ pr̥thak tisraḥ| saṁsargēṇa tisraḥ| sannipātēnaikā|| 2||
Adhikarana doShaiH prakRutisambhavaH (3) · Śloka 3
tatra śukrārttavagarbhāśayakālēśu mātuścāhāravihārayōrēkō'nēkō vā yō dōṣō bhavatyādhikyēna tēnā''maraṇādviṣavallyamivōtpadyamānasya kr̥mērviṣēṇa saviṣakr̥mēriva vr̥ścikādērāśīviṣasyēva vā svaviṣēṇa prakr̥tirjāyatē||3||
तत्र शुक्रार्त्तवगर्भाशयकालेशु मातुश्चाहारविहारयोरेकोऽनेको वा यो दोषो भवत्याधिक्येन तेनाऽऽमरणाद्विषवल्ल्यमिवोत्पद्यमानस्य कृमेर्विषेण सविषकृमेरिव वृश्चिकादेराशीविषस्येव वा स्वविषेण प्रकृतिर्जायते||३||
🔊 Audio coming soon
nanu ca kadā vātādayaḥ prakr̥tīnāṁ kāraṇatāṁ yāntītyāha-tatrētyādi| śukrādiṣvadhikō ya ēva dōṣō bhavati pr̥thak saṁyuktō vā tēnaiva puruṣasya prakr̥tiḥ sampadyatē| garbhāśayakālō yāvadgarbhasyāśayāvasthānam| kathaṁ puruṣasya prakr̥tirjāyata ityā''ha-yathā viṣavallyāmutpadyamānasya kr̥mērviṣēṇa prakr̥tirjāyatē yathā vā saviṣasya kr̥mērvr̥ścikādēryathā vā āśīviṣasya sarpasya viṣēṇānyamāraṇātmakēnāpi viṣēṇa vr̥ścikādīnāṁ prakr̥tirbhavatyēvaṁ dōṣairapi puruṣasya-ētadēvāha|| 3||
Adhikarana sharIrotpattihetavo doShAviruddhaguNA api na parasparopamardakAH (4) · Śloka 4
tasmāttanmayatayā śukrārtavayōrdēhasya bhāvitatvāt prākr̥tatvācca tāvatā tēna dōṣēṇa na vihanyatē| tadguṇairēva cāsya śarīramupaskriyatē| tataśca tadguṇapratipakṣaiḥ sahasā na bādhyatē||4||
तस्मात्तन्मयतया शुक्रार्तवयोर्देहस्य भावितत्वात् प्राकृतत्वाच्च तावता तेन दोषेण न विहन्यते| तद्गुणैरेव चास्य शरीरमुपस्क्रियते| ततश्च तद्गुणप्रतिपक्षैः सहसा न बाध्यते||४||
🔊 Audio coming soon
tasmādityādi| tanmayatayā sarvavyāptērdōṣamayatayā śukrārtavayōḥ tathāvidhadaivakarmaparipākavaśēna dēhasyāvaśyambhāvitvāt| tathaiva ca dēhasya prakr̥tikr̥tatvādvātādinā śukrāśōṇitasya dēhārambhaṁ pratyapi yā pariṇatiḥ sā na vihanyatē| tacchukraśōṇitamapi cāhārasambhavaṁ tatastadguṇcrbījasthadōṣaguṇaiḥ śarīramupaskriyatē| na cāsyasvārambhakadōṣaviparītaguṇairāhārairvihāraiśca jhaṭiti śarīraṁ bādhyatē|| 4||
Adhikarana shukrashoNitasampAtakAle vikRutimati doSholbaNe sati garbhAsambhavastasya vaikArikatvaM vA (5) · Śloka 5
tasyāṁ tvavasthāyāṁ vikr̥timati dōṣē ulbaṇēnaiva garbhaḥ sambhavati| sambhava ēva vā vipadyatē| vikr̥tō vā bhavati||5||
तस्यां त्ववस्थायां विकृतिमति दोषे उल्बणेनैव गर्भः सम्भवति| सम्भव एव वा विपद्यते| विकृतो वा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
yadā punastasyāmavasthāyāṁ śukraśōṇitasampātakālē vikr̥timaddōṣa uddhatō bhavati tadā garbhō na sambhavatyēva| sambhavakālē ēva vā vyāpadyatē vinaśyati| athavā vikr̥tō bhavati|| 5||
Adhikarana vAtAdInAM dvaividhyam (6) · Śloka 6
tathā ca kēcidā''huḥ dvidhā vātādayaḥ prākr̥tā vaikr̥tāśca1|6|
तथा च केचिदाऽऽहुः द्विधा वातादयः प्राकृता वैकृताश्च१|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutavAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
tatra prakr̥tāḥ saptavidhāyāḥ prakr̥tērhētubhūtāḥ śarīraikajanmānaḥ 2|6|
तत्र प्रकृताः सप्तविधायाः प्रकृतेर्हेतुभूताः शरीरैकजन्मानः २|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutAnAM vAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
dōṣākhyānāṁ vikr̥tānāṁ bījabhūtāḥ mumūrṣōḥ svarūpāccalanti 3|6|
दोषाख्यानां विकृतानां बीजभूताः मुमूर्षोः स्वरूपाच्चलन्ति ३|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutc trayANAM sAnnidhye ekavyapadeshe hetuH (6) · Śloka 6
sarvēṣvapi ca dēhē sannihitēṣu prakr̥tāvulbaṇēna vyapadēśaḥ 4||6||
सर्वेष्वपि च देहे सन्निहितेषु प्रकृतावुल्बणेन व्यपदेशः ४||६||
🔊 Audio coming soon
tathā cētyādinā uktamēva pakṣaṁ draḍhayati| subōdham| prākr̥tāḥ śarīraikajanmatvāccharīradhāraṇēna dhātusaṁjñāṁ labhantē| tē prākr̥tā dōṣasaṁjñakānāṁ vaikr̥tānāṁ vātādīnāṁ bījabhūtāḥ| tē ca prākr̥tāḥ yē na mumūrṣustasya svarūpānna calanti| yāvajjīvitamētat svarūparūpā ityarthaḥ| yē tu janmana uttarakāla sambhavanti tē vaikr̥tāḥ| yadyapi ca prakr̥tyavasthāyāṁ sarvē vātādayaḥ sannihitā bhavanti, tathāpi ya ēva tēṣāmadhikastēnaiva prakr̥tairvyapadēśaḥ|| 6||
Adhikarana vaikRutAnAM prAkRutairekIbhUtatvam (7) · Śloka 7
vaikr̥tāstu garbhādibhinissr̥tasyāhārarasasya malāḥ sambhavanti| prākr̥tēṣvavarōhanti||7||
वैकृतास्तु गर्भादिभिनिस्सृतस्याहाररसस्य मलाः सम्भवन्ति| प्राकृतेष्ववरोहन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
yē ca vaikr̥tāstē yadyapi garbhādabhiniḥsr̥tasyāhāramalāḥ| 'phēnabhūtē kapham'-ityādinōktāḥ sambhavanti tathāpi tē sambhūtāstatraiva prakr̥tēṣvēva vātādiṣvavarōhanti| sajātīyatvādēkībhavantītyarthaḥ|| 7||
Adhikarana vaikRutAnAM dehopakArakatvaM dehadUShakatva~jca (8) · Śloka 8
tē kālādivaśēna svapramāṇavr̥ddhikṣayayōgād dēhamanugr̥hṇanti dūṣayanti ca||8||
ते कालादिवशेन स्वप्रमाणवृद्धिक्षययोगाद् देहमनुगृह्णन्ति दूषयन्ति च||८||
🔊 Audio coming soon
tē ca vaikr̥tāḥ prākr̥tairēkībhūtāḥ kālādiviśēṣāpēkṣaya kēnacitsvapramāṇēna sthitā dēhamanugr̥hṇanti| tathā vr̥ddhikṣayayōgāttu dēhaṁ ēva vā vyāpadyatē vinaśyati| athavā vikr̥tō bhavati|| 8||
Adhikarana ojasaH dvaividhyam (9) · Śloka 9
tadvadōjō'pi paraṁ hr̥dayasthamaṣṭabindupramāṇamādhāraḥ prāsr̥tikasya rasātmakasycjasaḥ kṣayavr̥ddhibhājaḥ||9||
तद्वदोजोऽपि परं हृदयस्थमष्टबिन्दुप्रमाणमाधारः प्रासृतिकस्य रसात्मकस्य्च्जसः क्षयवृद्धिभाजः||९||
🔊 Audio coming soon
ōjō'pi tadvadēva vātādivat svapramāṇēna sthitaṁ dēhamanugr̥hṇāti| vr̥ddhikṣayābhyāṁ yuktaṁ dēhaṁ dūṣayati ca| tacccjaḥ paraṁmānēnāṣṭabindupramāṇaṁ prāsr̥tikasya mahata ōjasa ādhārastadāyattayōgakṣēmatvānmahataḥ|| 9||
Adhikarana vAtaprakRutilakShaNam (10) · Śloka 10
atha svadōṣaguṇānurōdhādvātaprakr̥tistanurūkṣastabdhālpāṅgadantanakharōmanētrasvaraḥ śītadviḍudbandvapiṇḍikaḥ saśabdasandhigāmī śīghrārambhakṣōbhagrahaṇavismaraṇaścaladhr̥timatigatidr̥ṣṭisvabhāvaschārdastēnō'nāryyō mātsaryajitēndriyaḥ priyagāndharvētihāsahāsavilāsakalahamr̥gayōdyānayātraḥ snigdhōṣṇamadhurāmlalavaṇānnapānakāṅkṣōpaśayaśca bhavati| api ca- alpavittabalajivitanidraḥ kṣāmavāgdhamanisantatagātraḥ| durbhagō'tibahubhugbahubhāṣī nāstikaḥ sphuṭikēśakarāṁghriḥ| kiñcidunmiṣitadurmukhasuptastrayati krathati khādati dantān| śuṣkarūkṣaviṣamāsu saritsu vyōmni śailaśikharēṣu ca yāti||10||
अथ स्वदोषगुणानुरोधाद्वातप्रकृतिस्तनुरूक्षस्तब्धाल्पाङ्गदन्तनखरोमनेत्रस्वरः शीतद्विडुद्बन्द्वपिण्डिकः सशब्दसन्धिगामी शीघ्रारम्भक्षोभग्रहणविस्मरणश्चलधृतिमतिगतिदृष्टिस्वभावस्छार्दस्तेनोऽनार्य्यो मात्सर्यजितेन्द्रियः प्रियगान्धर्वेतिहासहासविलासकलहमृगयोद्यानयात्रः स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणान्नपानकाङ्क्षोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पवित्तबलजिवितनिद्रः क्षामवाग्धमनिसन्ततगात्रः| दुर्भगोऽतिबहुभुग्बहुभाषी नास्तिकः स्फुटिकेशकरांघ्रिः| किञ्चिदुन्मिषितदुर्मुखसुप्तस्त्रयति क्रथति खादति दन्तान्| शुष्करूक्षविषमासु सरित्सु व्योम्नि शैलशिखरेषु च याति||१०||
🔊 Audio coming soon
atha prakr̥tīnāṁ viśēṣēṇa lakṣaṇamucyatē-athēti| tatra vātaprakr̥tiḥ puruṣaḥ svasya vātasya guṇānurōdhāt kāyasya ca kāraṇānurōdhaddhētō rūkṣatvādiguṇayuktō bhavati| stabdhānyalpāni cāṅgādīni yasya sa tathōktaḥ| udbaddhē hrasvakaṭhinē piṇḍikē yasya| jaṅghāyāḥ paścimē bhāgē piṇḍikr̥ti māṁsapiṇḍikā| saśabdaiḥ sandhibhirgacchatīti saśabdasandhigāmī| gacchatō jānvādisandhibhiḥ śabdō bhavatītyarthaḥ| śīghra ārambhādiryasya sa tathōktaḥ| calā anēkārūpā dhr̥tyādayō yasya sa tathōktaḥ| matsarō guṇaḥ asyāstīti matsarī| tathā ajitēndiyaḥ| tathā priyāṇīṣṭāni gāndharvādīni yasya sa tathōktaḥ| gāndharvaṁ gēyamitihāsaḥ pūrvavr̥ttam| vilāsō līlā| mr̥gayā mr̥gavadhakrīḍā| yātrā purāntaragamanam| snigdhādiguṇamannapānamākāṅkṣatē| tadēva cāsyōpaśētē sukhāya kalpatē| api cēti samuccayē| alpāni vittādīni yasya sa tathōktaḥ| vittaṁ dhanaṁ jīvitamāyuḥ| dhamanībhiḥ snāvabhiḥ santataṁ vyāptaṁ gātraṁ yasya| duṣṭō bhagō yasya| aiśvaryyasya samagrasya dharmasya yaśasaḥ śriyaḥ| vairāgyasyātha mōkṣasya ṣaṇṇāṁ bhaga iti smr̥ti|| bahu bhāṣatē yaḥ sa bahubhāṣī| nāstikaḥ adr̥ṣṭaṁ nāstīti manyatē| tathā-sphuṭitāḥ kēśādayō yasya| prasuptaśca kiñciduddhāṭitanētraḥ uddhāṭitamukhaśca bhavati| prasuptaśca trāsādiyuktō bhavati| krathanaṁ suptanāsādiśabdaḥ| svapnē ca śukrādiguṇāsu saritsu yāti| vyōmni ca śailaśikhēraṣu ca| iti vātaprakr̥tilakṣaṇāni|| 10||
Adhikarana pittaprakRutilakShaNam (11) · Śloka 11
pittaprakr̥tirūṣṇagcragātrastāmranakhanayanajihvcṣṭhapāṇipādatalaḥ śithilasandhibandhamāṁsaḥ karabhakapilaviralamr̥dukēśarōmā madhyabalāyuralpaśukravyavāyāpatyaḥ śūrō'bhimānī śīghravalīkhalitapalitapipluvyaṅgakṣutpipāsō mēdhāvī durbhagaḥ svādutiktakaṣāyaśītābhilāṣōpaśayaśca bhavati| api ca - dayatimālyavilēpanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ| vibhavasāhasabuddhibalānvitō bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi| dharmadvēṣī svēdanaḥ pūtigandhi- rbhūryyuccārakrōdhapānāśanērṣyaḥ| suptaḥ paśyētkarṇikārān palāśān digdāhōlkāvidyudarkānalāṁśca||11||
पित्तप्रकृतिरूष्णग्च्रगात्रस्ताम्रनखनयनजिह्व्च्ष्ठपाणिपादतलः शिथिलसन्धिबन्धमांसः करभकपिलविरलमृदुकेशरोमा मध्यबलायुरल्पशुक्रव्यवायापत्यः शूरोऽभिमानी शीघ्रवलीखलितपलितपिप्लुव्यङ्गक्षुत्पिपासो मेधावी दुर्भगः स्वादुतिक्तकषायशीताभिलाषोपशयश्च भवति| अपि च - दयतिमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि| धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि- र्भूर्य्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||११||
🔊 Audio coming soon
pittaprakr̥tilakṣaṇānyucyantē-uṣṇētyādi| uṣṇāni gcrāṇi ca gātrāṇi yasya| tāmrāṇi tāmravarṇāni nakhādīni yasya| śithilāśrava sandhibandhamāṁsā yasya| tathā karabhakapilāni viralāni mr̥dūni ca kēśarōmāṇi yasya| madhyabalō madhyāyuralpaśukrō'lpavyavāyyō'lpāpatyaśca| tathā śūrō'bhimānavāṁśca| tathā śīghrāṇi śīghrōtpattīni valyādīni yasya| valayaścarmasaṅkōcāḥ| khalitaḥ śīrṇarōmatvam| palitaṁ kēśaśauklyam| piplurnīruk kr̥ṣṇō māṁsāṅkuraḥ| mēdhā prajñā vidyatē yasya sa mēdhāvī| svādvādikamākāṅkṣati| tadēva cāsyapāśētē| api cēti samuccayē| dayitāni priYāṇi mālyādīni yasya| vibhavādibhiranvitaśca bhavati| śatrūṇāmapi bhīṣu gatisrātā| tathā prabhūtōccārādiyuktaḥ| svapnē ca karṇikārādīn paśyati| palāśakaṇikārā lōhitapuṣpavakṣāḥ| digdāhō diśāṁ lchityēna dāha iva| iti pittaprakr̥tilakṣaṇāni|| 11||
Adhikarana kaphaprakRutilakShaNam (12) · Śloka 12
kaphaprakr̥tistu dūrvēndīvaraśarakāṇḍānyatamavarṇaḥ samasuvibhaktasnigdhasthirasukumāraśliṣṭamāṁsasandhibandhaḥ paripūrṇacārugātrō mahālalāṭōrubāhurvyaktasitāsita prasannāyataviśālapakṣmalākṣaḥ siṁhamr̥daṅgaghanaghōṣaḥ kṣutpipāsōṣṇasahiṣṇurbahvōjōbalaśukravyavāyāpatyaściraśōṣamālyānulēpanō dr̥ḍhapracchannavairaḥ pēśalaḥ satyavādī smr̥timāndhr̥timānalōlupō bālyē'pyarōdanaḥ kaṭutiktakaṣāyō ṣṇarūkṣēcchōpaśayaśca bhavati| api ca- alpavyāhārakrōdhapānāśanēhaḥ prājyāyurvittō dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddhō gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvā- nāryō nidrālurdīrghasūtraḥ kr̥tajñaḥ| r̥jurvipaścitsubhagaḥ salajjō bhaktō gurūṇāṁ dr̥ḍhaschr̥dayyaḥ| svapnē sapadmān savihaṅgamālāṁ- stōyāśayānapaśyati tōyadāṁśca||12||
कफप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरशरकाण्डान्यतमवर्णः समसुविभक्तस्निग्धस्थिरसुकुमारश्लिष्टमांससन्धिबन्धः परिपूर्णचारुगात्रो महाललाटोरुबाहुर्व्यक्तसितासित प्रसन्नायतविशालपक्ष्मलाक्षः सिंहमृदङ्गघनघोषः क्षुत्पिपासोष्णसहिष्णुर्बह्वोजोबलशुक्रव्यवायापत्यश्चिरशोषमाल्यानुलेपनो दृढप्रच्छन्नवैरः पेशलः सत्यवादी स्मृतिमान्धृतिमानलोलुपो बाल्येऽप्यरोदनः कटुतिक्तकषायो ष्णरूक्षेच्छोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां दृढस्छृदय्यः| स्वप्ने सपद्मान् सविहङ्गमालां- स्तोयाशयानपश्यति तोयदांश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
kaphaprakr̥tilakṣaṇānyucyantē-dūrvādyanyatamasamānavarṇaḥ| indīvaraṁ nīlōtpalam| tathā samān suvibhaktāni snigdhāni sthirāṇi sukumārāṇi śliṣṭāni ca māṁsasandhibandhāni yasya| tathā paripūrṇaṁ cāru ca gātraṁ yasya| mahālalāṭō mahōrurmahābāhuśca| vyakti-sitāsitē prasannē āyatē viśālē pakṣmalē cākṣiṇī yasya| siṁhādisamānaghōṣaḥ| kṣudrādisahiṣṇuḥ| bahvōjastvādiyuktaḥ| mālyamanulēpanañca cirēṇa śuṣyati yasya| anyat subōdham| alpā vyāhārādayō yasya| vyavahārō vāgvyāpāraḥ| īhākāyikī cēṣṭā| prājyaṁ prabhūtamāyurvittaṁ ca yasya| dīrghadarśī kāryyaprāntavit| vadānyō valgubhāṣī| śraddhā vidyatē yasyā'sc śrāddhaḥ| gambhīraḥ| yasya prasādādākārāt krōdhaśōkabhayādayaḥ| bhāvasthā nōpalakṣyantē tadgāmbhīryyamiti smr̥tam|| sthūlalakṣaḥ yō'lpaṁ dātuṁ na śaknōti sthūlalakṣaḥ sa ucyatē| suhr̥dayasya bhāvaḥ schr̥dayyam| subōdham| iti kaphaprakr̥tilakṣaṇam||
Adhikarana saMsargaprakRutilakShaNam (13) · Śloka 13
ubhayalakṣaṇasaṅkarē tu saṁsargaprakr̥tiḥ||13||
उभयलक्षणसङ्करे तु संसर्गप्रकृतिः||१३||
🔊 Audio coming soon
trayāṇāṁ saṁsargaprakr̥tīnāmubhayaprakr̥tilakṣaṇaṁ vijñēyam|| 13||
Adhikarana samadoShaprakRutilakShaNam (14) · Śloka 14
sarvaguṇasamuditaḥ samadōṣaprakr̥tiḥ||14||
सर्वगुणसमुदितः समदोषप्रकृतिः||१४||
🔊 Audio coming soon
yastu sarvairēva guṇaiḥ samuditaḥ sa samadōṣaprakr̥tirjñātavyaḥ| guṇaśabdēna garhaṇīyavātādikaprakr̥tilakṣaṇaparityāgaḥ| tēṣāṁ dōṣādhikyahētutvāt|| 14||
Adhikarana nityAturaprakRutayaH (15) · Śloka 15
tatrādyāstrayō nityāturādōṣānuśayitaprakr̥tivāt| viśēṣataśca dvandvaprakr̥tayaḥ| tēṣu hi guṇamiśravikārakāriṣukṣutpipāsādiṣvivārōgyavyapadēśaḥ||15||
तत्राद्यास्त्रयो नित्यातुरादोषानुशयितप्रकृतिवात्| विशेषतश्च द्वन्द्वप्रकृतयः| तेषु हि गुणमिश्रविकारकारिषुक्षुत्पिपासादिष्विवारोग्यव्यपदेशः||१५||
🔊 Audio coming soon
tatra saptasu prakr̥tiṣu madhyē ādyāstrayō vātapittaślēṣmaja dōṣānuṣayitatvāddhētōrnityāturāḥ| nityōpakramaṇīyā ityarthaḥ ata ēva dōṣānuśayitatvāddhētōḥ saṁsargaprakr̥tayō viśēṣatō nityāturāḥ| atiśayēna nityatvātpathyādīnāmētēśu pr̥thaṅmiśraprakr̥tiṣu yō'yamārōgyavyapadēśaḥ sa guṇamiśravikārakāritvāt| tathā tathā lōkē rukkaraṇasvabhāvēṣvapi kṣutpipāsādiṣvārōgyavyapadēśaḥ|
Adhikarana prakRutidoShaviparItaguNena cikitsA (16) · Śloka 2
tastādviparītaguṇēna vidhinā dōṣōpakramaṇīyōktēna tānupācarēt| samasarvarasēna sātmyēnāntyaṁ yathārtuvihitēna ca|2|
तस्ताद्विपरीतगुणेन विधिना दोषोपक्रमणीयोक्तेन तानुपाचरेत्| समसर्वरसेन सात्म्येनान्त्यं यथार्तुविहितेन च|२|
🔊 Audio coming soon
tasmāttān ṣaṭprakr̥tiyuktān prakr̥tidōṣaviparītaguṇē dōṣōpakramaṇīyōktēna vidhānēnōpācarēt| antyaṁ punaḥ sarvasamaprakr̥tikaṁ samasarvarasēna sātmyēnōpācarēditi sambandhaḥ| r̥tuvihitacaryyāvidhānēna ca| iti vātādibhiḥ saptaprakr̥tayaḥ|| 16||
Adhikarana sattvAdiprakRutayaH (17) · Śloka 2
dōṣavacca guṇairapi sattvādibhiḥ sapta prakr̥tayō bhavanti| tāstadabhinirvr̥ttairēva yathōktaiḥ śccādibhirjānīyāt||2||
दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्त प्रकृतयो भवन्ति| तास्तदभिनिर्वृत्तैरेव यथोक्तैः श्च्चादिभिर्जानीयात्||२||
🔊 Audio coming soon
na kēvalaṁ vātādibhirēva dōṣaiḥ sapta prakr̥tayō bhavanti| yāvad guṇairapi sattvarajastamōbhiḥ saṁyuktaiḥ pr̥thagbhūtaiśca saptaivaprakr̥tayō bhavanti| tāśca sattvādiprakr̥tayastadibhinirvr̥ttaiḥ satvādyabhiniṣpannaiḥ śccāstikyādibhirlakṣaṇairjānīyāt| tatra śaucē nāstikyēna śuklavartmarucitvēna matimattvēna ca yuktaṁ sattvaprakr̥tiṁ vidyāt| bahubhāṣitvēna mānitvēna krudhā dambhēna mātsaryyēṇa ca yuktaṁ rajaḥprakr̥tiṁ vidyāt| bhayēnājñānēna nidrayā ālasyēna viṣādatvēna ca yuktaṁ tamaḥprakr̥tiṁ vidyāt| lakṣaṇasaṅkarē ca saṁyōgē prakr̥tīnadhyavasyēditi guṇaiḥ sattvaprakr̥tayaḥ|| 17||
Adhikarana jAtyAdivisheSheNa prakRutayaH (18) · Śloka 18
tathā punaḥ saptaprakr̥tayō jātikuladēśakālavayōbalapratyātmasaṁśrayāḥ| dr̥śyantē hi puruṣāṇāṁ jātyādiniyatāstē tē bhāvaviśēṣāḥ||18||
तथा पुनः सप्तप्रकृतयो जातिकुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः| दृश्यन्ते हि पुरुषाणां जात्यादिनियतास्ते ते भावविशेषाः||१८||
🔊 Audio coming soon
tathā jātyādiviśēṣaṇāparamapi saptavidhatvaṁ prakr̥tēbhavati| yasmād dr̥ṣṭāstē tē bhāvaviśēṣāḥ jātyādiniyatāḥ| jātyāḥ, yathā brahmaṇō madhuraprāyāhārarucirasāhasikō bahulabhītiḥ śastrādyasasatvādiyuktō bhavati| ēvaṁ rājanyādīnāmapi yathāsambhavaṁ prāyōdarśanēna yōjyam| ēvaṁ kulēnāpi puṁsāṁ viśēṣō dr̥ṣṭaḥ| tathā ca kēcit kulēnaiva madyalōlupāḥ| kēcit piśitagurugrāsagr̥dhnavaḥ| aparē tu kṣāralavaṇajanitajaḍimānaṁ satatamapi sōḍhusamarthāḥ| kēcit punaḥ prarūḍhē'pi grīṣmasamayē taptāṅgārādhikataraplōṣadāyinaḥ tīkṣṇadīdhitipādānapi kālavad guṇakalāpānivābhimanyanta ityēvamādicintyam| dēśaviśēṣēṇa tu puruṣāṇāṁ prasiddhā ēva viśēṣaḥ| ēvaṁ kālavayōbalānāmapi vācyam| pratyātmasaṁśrayō hi viśēṣō ya ēkasminnēva śarīrē dr̥śyatē svabhāvaviśēṣaḥ| iti prakr̥tisaptakam|| 18||
Adhikarana sattvAdiprakRutInAmaparisa~gkhyeyatvam (19) · Śloka 17
sattvādīnāñca taratamayōgāccharīraviśēṣēbhyaścānyōnyānuvidhāyitvācca bhēdāśrayamasaṅkhyēyaṁ bhavati| śarīramapi sattvādīnanurudhyatē| sattvādayō'pi śarīram||17||
सत्त्वादीनाञ्च तरतमयोगाच्छरीरविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधायित्वाच्च भेदाश्रयमसङ्ख्येयं भवति| शरीरमपि सत्त्वादीननुरुध्यते| सत्त्वादयोऽपि शरीरम्||१७||
🔊 Audio coming soon
āsāñca prakr̥tīnāṁ saptavidhānāṁ sattvādīnāṁ saṁyōgēna taratamayōgāccharīraviśēṣōbhyō hētubhyō'nyōnyānuvidhāyitvādbhēdāśrayaṁ bhēdaprakārō bhēdapariniṣpattiḥ prakr̥tīnāmaparisaṅkhyēyaṁ bhavati| yasmāt sattvādayō'pi kāryyaviśēṣasampādanāya śarīramanuruddhadhyantē| tathā śarīramapi sattvādīn|| 19||
Adhikarana anUkasyAsa~gkhyeyatvAdi (20) · Śloka 20
sattvādyasaṅkhyabhēdāvēśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhēdaṁ bhavati| tadā vēśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyatē| tasmāddēvamānuṣatiryyakprētanārakāṇāṁ tattadviśēṣāṇāṁ ca yathāyathamēvānūkaṁ puruṣasyānvavēkṣēta||20||
सत्त्वाद्यसङ्ख्यभेदावेशाच्च रूपस्वरचरितानुकरणमप्यनूकशब्दवाच्यमसङ्ख्यभेदं भवति| तदा वेशस्त्वनन्तरजन्माभ्यासवासनया जन्यते| तस्माद्देवमानुषतिर्य्यक्प्रेतनारकाणां तत्तद्विशेषाणां च यथायथमेवानूकं पुरुषस्यान्ववेक्षेत||२०||
🔊 Audio coming soon
tathā sattvādīnāmanantarōktēna prakārēṇāsaṅkhyō bhēdastasyāvēśādanyasambandhināṁ rūpādīnāmanukaraṇaṁ sādr̥śyamasaṅkhyabhēdaṁ bhavati| tasya ca rūpādyanukaraṇasyānūka iti nāma| nanu sattvādibhēdāvēśasya kiṁ kāraṇamityā''ha-tadāvēśastvityādi| anantarēbhyō janmabhyō yēyamabhyāsavāsadā tayā janyatē| tasmācca rūpādyanukaraṇaṁ sattvādyāvēśādyatō dēvādīnāmānūkaṁ rūpasattvādyanukaraṇaṁ puruṣasyānvavēkṣēta|| 20||
Adhikarana vayasastraividhyam (21) · Śloka 21
vayastrividhaṁ bālaṁ madhyaṁ vr̥ddhaṁ ca| tatrā''ṣōḍaśādvarṣād bālam| āṣaṣṭērmadhyam| tatō vr̥ddham||21||
वयस्त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धं च| तत्राऽऽषोडशाद्वर्षाद् बालम्| आषष्टेर्मध्यम्| ततो वृद्धम्||२१||
🔊 Audio coming soon
vayastrividhamityādi subōdham|| 21||
Adhikarana bAlasya traividhyAdi (22) · Śloka 22
tēṣvapi stanyāhārōbhayavr̥ttyā bālaṁ trividham| tasmin dēhapramāṇavr̥ddhiḥ ślēṣmōdrēkaśca| tēna bālasya snēhamārddavasckumāryyālpakrōdhatvascbhāgyāni bhavanti||22||
तेष्वपि स्तन्याहारोभयवृत्त्या बालं त्रिविधम्| तस्मिन् देहप्रमाणवृद्धिः श्लेष्मोद्रेकश्च| तेन बालस्य स्नेहमार्द्दवस्च्कुमार्य्याल्पक्रोधत्वस्च्भाग्यानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
tatra bālaṁ vayastrividham| kṣīravr̥ttyānnavr̥ttyākṣīrānnavr̥ttyā ca| tasmin bālē vayasi kramēṇa dēhapramāṇavr̥ddhirbhavati| tēna varddhamānatvē ślēṣmōdrēkēṇa ca bālasya snēhādīni bhavanti|| 22||
Adhikarana madhyasya traividhyAdi (23) · Śloka 23
madhyamapi trividhaṁ ycvanaṁ sampūrṇatvamaparihāniśca| tasmin pittōdrakaḥ| tēna dīptāgnitāprajñādhikyāparipākc vyavasāyaśca| tatrā''triṁśatō ycvanamācatvāriṁśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryyapcruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvamataḥ paramaparihāniḥ||23||
मध्यमपि त्रिविधं य्च्वनं सम्पूर्णत्वमपरिहानिश्च| तस्मिन् पित्तोद्रकः| तेन दीप्ताग्निताप्रज्ञाधिक्यापरिपाक्च् व्यवसायश्च| तत्राऽऽत्रिंशतो य्च्वनमाचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यप्च्रुषस्मरणवचनविज्ञानप्रश्रयगुणसम्पूर्णत्वमतः परमपरिहानिः||२३||
🔊 Audio coming soon
madhyamapi trividhamityādi subōdham| trividhē'pi madhyē pittōdrēkādikam| catvāriṁśataḥ paramaparihānirna vr̥ddhirnāpyapacayaḥ|
Adhikarana vRuddhaM vayaH (24) · Śloka 24
vr̥ddhaṁ tu śaśavatkṣīyamāṇadhātvindriyādiguṇaṁ valīkhalitakāsaśvāsāgnisādādibhirabhibhūyamānaṁ jīrṇaṁ bhavanamivābhivr̥ṣṭamavasīdati| tasmin mārutōdrēkaḥ| tēna ślathasāramāṁsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vēpathuḥ kāsaḥ śvāsaḥ ślēṣmasiṅghāṇakōdīraṇaṁ dhātukṣayaśca||24||
वृद्धं तु शशवत्क्षीयमाणधात्विन्द्रियादिगुणं वलीखलितकासश्वासाग्निसादादिभिरभिभूयमानं जीर्णं भवनमिवाभिवृष्टमवसीदति| तस्मिन् मारुतोद्रेकः| तेन श्लथसारमांससन्ध्यस्थिता त्वक्पारुष्यमवनामः कायस्य वेपथुः कासः श्वासः श्लेष्मसिङ्घाणकोदीरणं धातुक्षयश्च||२४||
🔊 Audio coming soon
vr̥ddhaṁ tu śaśavat samantāt kṣīyamāṇadhātvādiguṇaṁ valyādibhirabhibhūyamānamavasīdatīti sambandhaḥ| kṣīyamāṇā purvōktā vapuḥ sthcryyādayō guṇāḥ śaśavat samantāt| valayaścarmasaṅkōcāḥ| palitaṁ kēśarōmṇāṁ ścklyam| ādigrahaṇēnaivaṁprakārāṇāṁ grahaṇam| tathā'vasīdati yathā jīrṇaṁ bhavanamabhivr̥ṣṭaṁ jalēna siktam| tasmin vāRdhakē ślathaṁ sārādikaṁ bhavati| sārāṇi vakṣyantē| kāyasyāvanāmaḥ kubjatvam| vēpathuḥ kampaḥ| ślēṣmasiṅghāṇakō nāsāsrāvaḥ| tayōdīraṇamiti sarvaṁ vātōdrēkāt iti vayaḥ|| 24||
Adhikarana bAlyAdInAM kramAddashakeShu vyapagamaH (25) · Śloka 25
anyē punarāhuḥ- bālyaṁ vr̥ddhiḥ prabhā mēdhā tvakśukrākṣiśrutīndriyam| daśakēṣu kramādvyēti manaḥsarvēndriyāṇi ca||25||
अन्ये पुनराहुः- बाल्यं वृद्धिः प्रभा मेधा त्वक्शुक्राक्षिश्रुतीन्द्रियम्| दशकेषु क्रमाद्व्येति मनःसर्वेन्द्रियाणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
anyē punarācāryā idamāhuḥ| kramāddaśasu daśakēṣu bālyādidaśakaṁ vyēti vyapagacchati| tatra daśakē bālyaṁ vyapagacchati| dvitīyē vr̥ddhiḥ| tataḥ paraṁ na vardhata ityarthaḥ| tr̥tīyē prabhā| caturthē mēdhā| pañcamē tvak vyapagacchati| anyathā bhavatītyarthaḥ| ṣaṣṭhē śukram| saptamē akṣīndriyam| aṣṭamē śrutīndriyam| navamē manaḥ| daśamē sarvēndriyāṇi|| 25||
Adhikarana AyuShaH pramANam (26) · Śloka 26
ēvaṁ varṣaśatamāyuṣaḥ pramāṇamasmin kālē||26||
एवं वर्षशतमायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२६||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ sthitē sarvathāsmin kālē kalc varṣaśatamāyuṣaḥ pramāṇam|
Adhikarana karmavisheShAdvayaso nyUnAdhikabhAvaH (1) · Śloka 1
santi punaḥ karmaviśēṣādūnādhikavarṣaśatajīvanō manuṣyāḥ||1||
सन्ति पुनः कर्मविशेषादूनाधिकवर्षशतजीवनो मनुष्याः||१||
🔊 Audio coming soon
kēcit tu manuṣyāḥ daivasya pcruṣasya ca karmaṇō viśēṣādūnādhikavarṣaśatajīvanō'pi santi|
Adhikarana nyUnAdhikajIvanAM vayasastridhA vibhAgaH (28) · Śloka 28
tēṣāṁ yathōktaiḥ prakr̥tiviśēṣairāyuṣaḥ pramāṇamupatabhya vayastridhā vibhajēt||28||
तेषां यथोक्तैः प्रकृतिविशेषैरायुषः प्रमाणमुपतभ्य वयस्त्रिधा विभजेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmūnajīvanāmadhikajīvināñca vayastridhā vibhajēt| tēna pañcāśadvarṣajīvanāmapi śaiśavaycvanavārdhakyānyanayaiva bhāgatrayakalpanayā tathā viṁśatyādyāyuṣāñca| nanvimē ūnavarṣaśatāyuṣaḥ, imē śatavarṣasamāyuṣaḥ imē adhikavarṣasamāyuṣaḥ, iti kathaṁ jñāyata iti cēducyatē-tēṣāṁ yathōktaiḥ prakr̥tiviśēṣairāyuṣaḥ pramāṇamupalabhyēti| uktāḥ prakr̥tiviśēṣā vātādi dōṣasattvādiguṇajātyādibhēdēna| tairhi pramāṇamāyuṣaḥ parijñāyatē| tathā-vātēna svalpāyuṣō bhavanti| pittēna madhyāyuṣaḥ| kaphēna dīrghāyuṣaḥ| ēvaṁ saṁyōgēna tāratamyēna cāyuṣastāratamyamapyūhyam| tathā sāttvikā dīrghāyuṣō rājasā madhyāyuṣastāmasāḥ svalpāyuṣaḥ tathā jātikuladēśādiviśēṣādāyuṣō viśēṣaḥ prasiddhaḥ|| 28||
Adhikarana AyuH kShaya kramaH ekavatsarasya hrAsaH (29) · Śloka 29
api ca - varṣaṁ varṣaṁ kṣayaṁ yāti nr̥ṇāṁ yātē śatē śatē| āyuṣō'puṇyabāhulyādyadā yanmānamiṣyatē||29||
अपि च - वर्षं वर्षं क्षयं याति नृणां याते शते शते| आयुषोऽपुण्यबाहुल्याद्यदा यन्मानमिष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
api cēti samuccayē| nr̥ṇāṁ puruṣāṇāṁ yadā yasmin kālē kr̥tayugādī daśavarṣaśatādayō vā yadāyuṣō mānaniṣyatē tēna mānēna saṁvatsaraśatē pūrṇē ēkaḥ saṁvatsarō'puṇyabāhulyādavaśyaṁ kṣayaṁ yāti| tēnaitaduktaṁ bhavati-yasya yadā saṁvatsaraśatamāyuṣaḥ pramāṇaṁ sa ēkēna saṁvatsarēṇōnaṁ varṣaśataṁ jīvatītyarthaḥ| anēna kramēṇa sahasrādhikajīvināṁ daśavarṣajīvināṁ ca bhagakalpanayā kṣaya āyuṣō vācyaḥ|| 29||
Adhikarana balasya traividhyAdi (30) · Śloka 30
balamapi trividhaṁ bhavati| sahajaṁ kālakr̥taṁ yuktikr̥tañca| tatra sahajaṁ dēhasattvayōḥ prākr̥tam| kālakr̥tamr̥tuvibhāgajaṁ vayaḥ kr̥tañca| yuktikr̥taṁ punarāhāravihārōtthamūrjaskaraṁ yōgajañca||30||
बलमपि त्रिविधं भवति| सहजं कालकृतं युक्तिकृतञ्च| तत्र सहजं देहसत्त्वयोः प्राकृतम्| कालकृतमृतुविभागजं वयः कृतञ्च| युक्तिकृतं पुनराहारविहारोत्थमूर्जस्करं योगजञ्च||३०||
🔊 Audio coming soon
na kēvalaṁ puruṣē vayastrividham| yāvat sahajatvābhēdēna balamapi trividham| tatra sahajaṁ dēhasattvasvabhāvāyātam| kālakr̥taṁ hēmantādyr̥tuṣaṭkajanitaṁ vayōviśēṣakr̥tañca| yuktikr̥tā''hārādiviśēṣajamūrjaskaraṁ yōgajañca| ūrjaskaraṁ rasāyanavājīraṇādi|
Adhikarana balavRuddhikarA bhAvAH (31) · Śloka 31
tad vr̥ddhikarāstvimē ca bhāvā bhavanti| tadyathābalavatpuruṣē dēśē janma, tadvidhē ca kālē, sukhaśca kālayōgō bījakṣētraguṇaśarīrāhārasattvasampattayaḥ svabhāvōycvanaṁ vyāyāmōharṣaśca||31||
तद् वृद्धिकरास्त्विमे च भावा भवन्ति| तद्यथाबलवत्पुरुषे देशे जन्म, तद्विधे च काले, सुखश्च कालयोगो बीजक्षेत्रगुणशरीराहारसत्त्वसम्पत्तयः स्वभावोय्च्वनं व्यायामोहर्षश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
tasya trividhasyāpi balasya vakṣyamāṇā bhāvā vr̥ddhikarāḥ| tadyathā-yasmin dēśē puruṣā balavantō bhavanti tatra dēśē janma| yasmin kālē ca balavantō bhavanti tasmin kālē janma sukhaśca kālayōgaḥ samayōgaḥ| bījaguṇamapi śukrasya paripūrṇatādikama!| kṣētraguṇō mātuḥ svabhāvāhārādiviśēṣaḥ| tathā jātasya śarīrādi sampattayaḥ| svabhāvādikaṁ cēti balasya vr̥ddhērhētuḥ|| 31||
Adhikarana aShTau sArANi (32) · Śloka 32
tathā sārāṇyaṣṭau tvagraktamāṁsamēdō'sthimajjaśukrasattvātmakānyuttarōttaravarāṇi balamānajñārthamupadiśyantē||32||
तथा साराण्यष्टौ त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वात्मकान्युत्तरोत्तरवराणि बलमानज्ञार्थमुपदिश्यन्ते||३२||
🔊 Audio coming soon
asya ca balasya mānaviśēṣaparijñānārthaṁ tvagādyātmakānyaṣṭau sārāṇyuktāni| tāni ca yathōttaramagryāṇi śrēṣṭhāni| tēna tvaksāravān balī bhavati| tatō raktasāravān| tatō māṁsasāravān| tatō mēdassāravān| ityēvamādi sattvaṁ yāvat| tvagēva sāramēvaṁ sarvatra yōjyam| ētāvatā balamānaparijñānadarśanēna bhiṣagbalaṁ jānīyāt|| 32||
Adhikarana kevalasharIropacayApacayAdibhirna balAbalanirNayaH (33) · Śloka 33
api ca na muhyēddēhamātradarśanādēva bhiṣagayamupacayēna mahāśarīratvādvā balavānayaṁ kr̥śatvādalpaśarīratvādvālpabala iti| taccōbhayamanyathādr̥ṣṭaṁ gajasiṁhē|33|
अपि च न मुह्येद्देहमात्रदर्शनादेव भिषगयमुपचयेन महाशरीरत्वाद्वा बलवानयं कृशत्वादल्पशरीरत्वाद्वाल्पबल इति| तच्चोभयमन्यथादृष्टं गजसिंहे|३३|
🔊 Audio coming soon
śarīramātradarśanē bhiṣag balē uktanayānna muhyēt| ayamityādinā mōhē hēturucyatē| tadubhayamupacayēna balavattvaṁ kr̥śatvēna cālpabalavatvaṁ gajasiṁhē'nyathā vaiparītyēna dr̥ṣṭam| siṁhaḥ kr̥śō'pyati balō gajaḥ sthūlō'pyalpabala iti|| 33||
Adhikarana sarvasAropetasya guNAH (34) · Śloka 33
tatra sarvēḥ sārairupētō bhavatyatibalaḥ paramagcravayuktaḥ klēśakṣamaḥ sarvārambhēṣvātmani pratyāśāvān kalyāṇābhinivēśō sthiraśarīraḥ susamāhitagatiḥ sānunādasnigdhabambhīramāhāsvaraḥ sukhaiśvaryyavittōpabhōgasammāna bhāṅmandajarāmayaḥ| prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyō dīrghāyuśca2||33||
तत्र सर्वेः सारैरुपेतो भवत्यतिबलः परमग्च्रवयुक्तः क्लेशक्षमः सर्वारम्भेष्वात्मनि प्रत्याशावान् कल्याणाभिनिवेशो स्थिरशरीरः सुसमाहितगतिः सानुनादस्निग्धबम्भीरमाहास्वरः सुखैश्वर्य्यवित्तोपभोगसम्मान भाङ्मन्दजरामयः| प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्यो दीर्घायुश्च२||३३||
🔊 Audio coming soon
tatra sarvasārasaṁyuktō'tibalatvādiguṇō bhavati| pratyāśāvān nānārambhēṣu sambhāvitaphalaḥ| kalyāṇēṣu dr̥ṣṭādr̥ṣṭēṣvabhinivēśō yasya| sahānunādādibhirvarttatē svarō yasya| tathā sukhādibhāk| ēśvaryya prabhavanam| mandc jarāmayc yasya| prāyastulyairātmasadr̥śairguṇairvistīrṇānyapatyāni yasya| dīrghāyuśca bhavati|| 34||
Adhikarana asAramadhyamasArau (35) · Śloka 35
tadviparītastvasāraḥ| madhyō madhyaguṇaḥ||35||
तद्विपरीतस्त्वसारः| मध्यो मध्यगुणः||३५||
🔊 Audio coming soon
yō vidyamānasarvasāraguṇavaiparītyayuktō bhavati sō'sāraḥ| yasya tu madhyamāni sārāṇi sa guṇairapi madhyō bhavati|| 35||
Adhikarana samasharIrAvayavapramANam (36) · Śloka 36
pramāṇaṁ punaḥ svāṅgulaiḥ| pādāṅuṣṭhapradēśinyc dvyaṅgulāyatē| tisrō'nyāḥ kramēṇōttarōttaraṁ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā| caturaṅgulāyatāḥ pr̥thak padapādatalapārṣṇayaḥ| ṣaṭpañcacaturaṅgulavistr̥tāścaturdaśaivāyāmēna pādaścaturdaśaiva pariṇāhēna| tathā gulphau jaṅghāmadhyañca| caturaṅgulōtsēdhaḥ pādaḥ| aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ūruśca| caturaṅgulaṁ jānu| triṁśadaṅgulapariṇāha ūruḥ| ṣaḍāyāmau muṣkamēḍhrāvaṣṭapañcapariṇāhau| ṣōḍaśavistārā kaṭī pañcāśat pariṇāhā| daśāṅgulaṁ bastiśiraḥ| dvādaśāṅgulamudaram| daśavistārē dvādaśāyāmē pārśvē| dvādaśōtsēdhaṁ trikam| aṣṭādaśōtsēdhaṁ pr̥ṣṭham| dvādaśakaṁ stanāntaramadvayaṅgulaṁ stanaparyyantam| caturviṁśatyaṅgulaviśālaṁ dvādaśōtsēdhamuraḥ| dvyaṅgulaṁ hr̥dayam| aṣṭakau skandhē kakṣē ca| ṣaṭkāvaṁsau| ṣōḍaśakau pravāhū| pañcadaśakc prapāṇī| dvādaśāṅgulau pāṇī| tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ| tatō'rdhāṅgulahīnē pradēśinyanāmikē| sārdhatryaṅgulc kaniṣṭhikāṅguṣṭhau| caturaṅgulōtsēdhā dvāviṁśatipariṇāhā śirōdharā| dvādaśōtsēdhaṁ caturviṁśatipariṇāhamānanam| pañcāṅgulamāsyam| caturaṅgulaṁ pr̥thak cibukcṣṭhanāsā dr̥ṣṭyantkarṇalalāṭam| tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryyādā| dvyaṅgulāyatamaṅguṣṭhōdaravistr̥taṁ nētram| tatra śuklāttr̥tīyāṁśaṁ kr̥ṣṇam| kr̥ṣṇānnavamāṁśā masūradalamātrā dr̥ṣṭiḥ| ṣaḍaṅgulōtsēdhaṁ dvātriṁśatpariṇāhaṁ śira iti| sarvaṁ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṁ samamucyatē||36||
प्रमाणं पुनः स्वाङ्गुलैः| पादाङुष्ठप्रदेशिन्य्च् द्व्यङ्गुलायते| तिस्रोऽन्याः क्रमेणोत्तरोत्तरं पञ्चमभागहीनास्तन्नखहीना वा| चतुरङ्गुलायताः पृथक् पदपादतलपार्ष्णयः| षट्पञ्चचतुरङ्गुलविस्तृताश्चतुर्दशैवायामेन पादश्चतुर्दशैव परिणाहेन| तथा गुल्फौ जङ्घामध्यञ्च| चतुरङ्गुलोत्सेधः पादः| अष्टादशायामा जङ्घा ऊरुश्च| चतुरङ्गुलं जानु| त्रिंशदङ्गुलपरिणाह ऊरुः| षडायामौ मुष्कमेढ्रावष्टपञ्चपरिणाहौ| षोडशविस्तारा कटी पञ्चाशत् परिणाहा| दशाङ्गुलं बस्तिशिरः| द्वादशाङ्गुलमुदरम्| दशविस्तारे द्वादशायामे पार्श्वे| द्वादशोत्सेधं त्रिकम्| अष्टादशोत्सेधं पृष्ठम्| द्वादशकं स्तनान्तरमद्वयङ्गुलं स्तनपर्य्यन्तम्| चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशोत्सेधमुरः| द्व्यङ्गुलं हृदयम्| अष्टकौ स्कन्धे कक्षे च| षट्कावंसौ| षोडशकौ प्रवाहू| पञ्चदशक्च् प्रपाणी| द्वादशाङ्गुलौ पाणी| तत्रापि पञ्चाङ्गुला मध्यमाङ्गुलिः| ततोऽर्धाङ्गुलहीने प्रदेशिन्यनामिके| सार्धत्र्यङ्गुल्च् कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ| चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशतिपरिणाहा शिरोधरा| द्वादशोत्सेधं चतुर्विंशतिपरिणाहमाननम्| पञ्चाङ्गुलमास्यम्| चतुरङ्गुलं पृथक् चिबुक्च्ष्ठनासा दृष्ट्यन्त्कर्णललाटम्| त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्य्यादा| द्व्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तृतं नेत्रम्| तत्र शुक्लात्तृतीयांशं कृष्णम्| कृष्णान्नवमांशा मसूरदलमात्रा दृष्टिः| षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशत्परिणाहं शिर इति| सर्वं पुनः शरीरमङ्गुलानि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं सममुच्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ śarīrāvayavānāmaṅgulādinā pramāṇamucyatē| āyāmō dairghyam| vistārō vyāsaḥ| pariṇāhaḥ parivarttulatā| tatra pādāṅguṣṭhaḥ tatsamīpē cāṅgulī āyāmēna dvyaṅgulē| anyāstrisrō'ṅgulyaḥ kramēṇa dvyaṅgulasya pañcamabhāgēna hīnāḥ| pradēśinyā madhyamā tatō'nāmikā tataḥ kaniṣṭhēti| yathōttarārthaḥ| prapadāditrayaṁ pratyēkamāyāmēna caturaṅgulam| prapadamaṅgulalyanantaraṁ pādāgraṁ pādatalam| pādamadhyaṁ pārṣṇiḥ khuḍikābhāgastatra ca prapadaṁ vistārēṇa ṣaḍaṅgulaṁ pādatalaṁ pañcaṅgulam| pārṣṇiḥ caturaṅgulā| dvē catvārīti guṇāni| caturdaśāyāmēna pādaḥ pariṇāhaḥ pādapr̥ṣṭhāt pādatalaṁ yāvat| gulphajaṅghāmadhyē api pariṇāhēna caturdaśāṅgulē| pādasyōtsēdhaḥ kṣitilagnāt prabhr̥ti gulphō yāvat| saḥ caturaṅgulaḥ| subōdham| muṣkāvaṣṭāṅgulapariṇāhc ṣaḍāyāmamēḍhraḥ pañcapariṇāhaḥ ṣaḍāyāmaḥ| kaṭī mēḍhramuṣkayōruparibhāgē| daśāṅgulaṁ bastiśira āyāmēna mēḍhramūlānnābhipradēśō yāvat| subōdham| trikaśca kaṭyā ēvōtsēdhādcnnatyam| stanaparyyantaṁ stanapārśvam| dvyaṅgulaṁ hr̥dayamiti| ataḥ prabhr̥ti kaniṣṭhikāṅguṣṭhāvityēvamantam āyāmō vijñēyaḥ| āsyaṁ pañcāṅgulaṁ cibukādikaṁ pr̥thak pratyēkaṁ cataṅgulamāyāmēna| dr̥ṣṭyantaraṁ dr̥ṣṭimaṇḍalōyōrmadhyam| nāsāpuṭayōryā maryyādā māṁsamayī| tribhāgāṅgulamaṅgulasya tr̥tīyō bhāgaḥ| tr̥̄tīyāṁśō nētrabhāgācchuklāt| masūradalamātrā ghanatvēna| ityuktaṁ samapramāṇam| śarīraṁ samamityucyatē|| 36||
Adhikarana avayavaparimANasya cAturvidhyam (37) · Śloka 37
tatra yathōktaparimāṇamiṣṭamaniṣṭaṁ hīnamadhikaṁ vā||37||
तत्र यथोक्तपरिमाणमिष्टमनिष्टं हीनमधिकं वा||३७||
🔊 Audio coming soon
yathōktāyāmavistārōtsēdhēna samēna parimāṇamiṣṭam| tathā'tyantadīrghatvādiyuktamaniṣṭam| hīnādhikapramāṇāvayavamaniṣṭam|| 37||
Adhikarana hRasvadIrghAdibhedenAShTau sharIrANi (1) · Śloka 1
tathā'tihrasvadīrghagcrakr̥ṣṇarōmārōmasthūlakr̥śaṁ cēti||1||
तथाऽतिह्रस्वदीर्घग्च्रकृष्णरोमारोमस्थूलकृशं चेति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 2
iṣṭañca punarmahāśarīradarśanavadanahanustanāgrapr̥ṣṭhasvaramupacitōrusphikkaṭīvakṣōgrīvātālukamubhayaguṇapāṇipādacibukakarṇalalāṭam| sūkṣmāsthidantanakhāṅguliparvakam||2||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्||२||
🔊 Audio coming soon
dīrghāṅgulisakthibāhūcchvāsēkṣitanētrajihvam| vistīrṇā- syādharcṣṭhajihvālalāṭakarṇapīṭhayakṣō'lpamēḍhragrīvākēśam| snigdhatvakkacakarajanayanadaśanasvanam| sthirēndriyatvaṅ- nakhakēśapārśvam gambhīranābhisandhisvaram| gūḍhajatrupr̥ṣṭha- vaṁśadantamūlam| raktālvōṣṭhanakhanētrāntam| ātāmraji- hvāhastapādatalam| kr̥ṣṇakēśabhrūnētrapakṣmatārakam| śukla- śuklamaṇḍaladaśanacaritam| nīcairbuddhakarṇastananāsāgra- caṁkramaṇam| ghanaskandhakandharādantāṅgulitvakschārdam| tanunakhamadhyajihvam| vr̥ttasphiggrīvānakham| samapr̥ṣṭhadanta- lalāṭēkṣitam| tathā nupūrvavr̥ttāvūru| dakṣiṇāvarttanābhiḥ prakr̥ṣṭantarc stanc bhruvau ca| kūrmmākr̥tayō nakhāḥ pādau ca| r̥jvāsyaṁ nāsāvaṁśaśca| anulbaṇē hanuvēṣaśca| ślakṣṇaṁ tālu jihvā ca| nātisthūlakr̥śāvōṣṭhau dēhabandhaśca| saspandaṁ hr̥dayaṁ śaṅkhc manyē ca| sōṣmatālupādōdaraṁ niḥśvāsāśca| pr̥ṣṭhatō'vanatc rōmaśau ca karṇau| īṣatpralambinyc bhruvau| valinaṁ suśliṣṭasandhyardhacandrākr̥tilalāṭam| ātapatrōpamaṁ śiraḥ| naikamūlā mr̥davaḥ kēśāḥ| dr̥ḍhaṁ gūḍhaṁ ca sirāsthi- sandhiḥ| prakr̥tiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni hasitaru- ditāni ca cēṣṭitāni| tathā snātāliptamadhaḥ prasr̥tānu- pūrvyāśuṣyadiṣṭaṁ śarīram|| 38||
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 38
iṣṭañca punarmahāśarīradarśanavadanahanustanāgrapr̥ṣṭhasvaramupacitōrusphikkaṭīvakṣōgrīvātālukamubhayaguṇapāṇipādacibukakarṇalalāṭam| sūkṣmāsthidantanakhāṅguliparvakam| dīrghāṅgulisakthibāhūcchvāsēkṣitanētrajihvam| vistīrṇā- syādharcṣṭhajihvālalāṭakarṇapīṭhayakṣō'lpamēḍhragrīvākēśam| snigdhatvakkacakarajanayanadaśanasvanam| sthirēndriyatvaṅ- nakhakēśapārśvam gambhīranābhisandhisvaram| gūḍhajatrupr̥ṣṭha- vaṁśadantamūlam| raktālvōṣṭhanakhanētrāntam| ātāmraji- hvāhastapādatalam| kr̥ṣṇakēśabhrūnētrapakṣmatārakam| śukla- śuklamaṇḍaladaśanacaritam| nīcairbuddhakarṇastananāsāgra- caṁkramaṇam| ghanaskandhakandharādantāṅgulitvakschārdam| tanunakhamadhyajihvam| vr̥ttasphiggrīvānakham| samapr̥ṣṭhadanta- lalāṭēkṣitam| tathā nupūrvavr̥ttāvūru| dakṣiṇāvarttanābhiḥ prakr̥ṣṭantarc stanc bhruvau ca| kūrmmākr̥tayō nakhāḥ pādau ca| r̥jvāsyaṁ nāsāvaṁśaśca| anulbaṇē hanuvēṣaśca| ślakṣṇaṁ tālu jihvā ca| nātisthūlakr̥śāvōṣṭhau dēhabandhaśca| saspandaṁ hr̥dayaṁ śaṅkhc manyē ca| sōṣmatālupādōdaraṁ niḥśvāsāśca| pr̥ṣṭhatō'vanatc rōmaśau ca karṇau| īṣatpralambinyc bhruvau| valinaṁ suśliṣṭasandhyardhacandrākr̥tilalāṭam| ātapatrōpamaṁ śiraḥ| naikamūlā mr̥davaḥ kēśāḥ| dr̥ḍhaṁ gūḍhaṁ ca sirāsthi- sandhiḥ| prakr̥tiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni hasitaru- ditāni ca cēṣṭitāni| tathā snātāliptamadhaḥ prasr̥tānu- pūrvyāśuṣyadiṣṭaṁ śarīram||38||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्| दीर्घाङ्गुलिसक्थिबाहूच्छ्वासेक्षितनेत्रजिह्वम्| विस्तीर्णा- स्याधर्च्ष्ठजिह्वाललाटकर्णपीठयक्षोऽल्पमेढ्रग्रीवाकेशम्| स्निग्धत्वक्कचकरजनयनदशनस्वनम्| स्थिरेन्द्रियत्वङ्- नखकेशपार्श्वम् गम्भीरनाभिसन्धिस्वरम्| गूढजत्रुपृष्ठ- वंशदन्तमूलम्| रक्ताल्वोष्ठनखनेत्रान्तम्| आताम्रजि- ह्वाहस्तपादतलम्| कृष्णकेशभ्रूनेत्रपक्ष्मतारकम्| शुक्ल- शुक्लमण्डलदशनचरितम्| नीचैर्बुद्धकर्णस्तननासाग्र- चंक्रमणम्| घनस्कन्धकन्धरादन्ताङ्गुलित्वक्स्छार्दम्| तनुनखमध्यजिह्वम्| वृत्तस्फिग्ग्रीवानखम्| समपृष्ठदन्त- ललाटेक्षितम्| तथा नुपूर्ववृत्तावूरु| दक्षिणावर्त्तनाभिः प्रकृष्टन्तर्च् स्तन्च् भ्रुवौ च| कूर्म्माकृतयो नखाः पादौ च| ऋज्वास्यं नासावंशश्च| अनुल्बणे हनुवेषश्च| श्लक्ष्णं तालु जिह्वा च| नातिस्थूलकृशावोष्ठौ देहबन्धश्च| सस्पन्दं हृदयं शङ्ख्च् मन्ये च| सोष्मतालुपादोदरं निःश्वासाश्च| पृष्ठतोऽवनत्च् रोमशौ च कर्णौ| ईषत्प्रलम्बिन्य्च् भ्रुवौ| वलिनं सुश्लिष्टसन्ध्यर्धचन्द्राकृतिललाटम्| आतपत्रोपमं शिरः| नैकमूला मृदवः केशाः| दृढं गूढं च सिरास्थि- सन्धिः| प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि हसितरु- दितानि च चेष्टितानि| तथा स्नातालिप्तमधः प्रसृतानु- पूर्व्याशुष्यदिष्टं शरीरम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ityuktē yatrādhikyaṁ hīnatā cēṣṭā taddarśayati-iṣṭaṁ punarityādi| mahāntisvarāntānyupacitāni tālvantāni| lalāṭāntamubhayaguṇaṁ mahadupacitaṁ ca| kēśāntāni sūkṣmāṇi jihvāntāni dīrghāṇi vakṣaḥparyyantaṁ vistīrṇam| kēśāntānyalpāni| svanāntāni snigdhāni| pārśvāntāni sthirāṇi ḍhr̥ḍhāni| svarāntāni gambhīrāṇi| dantamūlāni gūḍhānyanutpannāni| nētrāntāni raktāni| pādatalāntāni tāmrāṇi| tārakāntāni kr̥ṣṇāni| caritāntāni śuklāni| śuklamaṇḍalaṁ sitamasitaṁ kr̥ṣṇam| pādāntamunnatam| cittasycnnatyamcdāryyam| caṅkramaṇāntaṁ nīcairlaghu ityarthaḥ| schārddāntāni ghanāni| jihvāntāni tanūni| madhyaṁ kāyasya nakhāntāni vr̥ttāni ikṣitāntaṁ samam| īkṣitaṁ samamēkarūpam| subōdham| prakr̥ṣṭaṁ dūramantaraṁ yayōḥ dēhabandhō dēhaḥ| spandaścalanam| bhruvāvīṣat prāntē pralambinyc | valinatvādiyuktaṁ lalāṭam| valayō vidyantē yasya| pāmādipāṭhānnaḥ| suśliṣṭē śaṅkhasandhī yatra| śiraḥ kēśāntamātapatrōpamam| kēśā bahumūlāḥ| vātādīni prakr̥tiyuktāni| hasitādīni cēṣṭitānyapi ēvaṁlakṣaṇāni| ēvamanantarōktairlakṣaṇairyuktaṁ śarīramiṣṭaṁ bhavati|| 38||
Adhikarana shubhasharIralakShaNaM tatrAyurAdInAM pratidvitvam (39) · Śloka 39
bhavati cātra- uttarōttarasukṣētraṁ garbhādbhavati nīrujam| āyāmajñānavijñānairvardhamānaṁ śanaiḥ śubham| iti sarvaguṇōpētē śarīrē śaradāṁ śatam| āyuraiśvaryyamiṣṭāśca sarvē bhāvā pratiṣṭhatāḥ||39||
भवति चात्र- उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं गर्भाद्भवति नीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्धमानं शनैः शुभम्| इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्य्यमिष्टाश्च सर्वे भावा प्रतिष्ठताः||३९||
🔊 Audio coming soon
gatānugatikam| uttarōttaraṁ sukṣētratvādiyuktaṁ vapuḥ śubham| kṣētravatkṣētram| garbhādhānātprabhr̥ti varttamānāvasthāṁ yāvat taduttarāduttaraṁ śōbhanaṁ paripūrṇaṁ yatra| garbhāditaśca nīrujam| kramēṇa āyāmādibhirvarddhamānam| ityanantarōktēna prakārēṇa sarvaguṇōpētē śarīrē śaradāṁ śatamāyuḥ pratiṣṭhitam| sarvē ca bhāvā iṣṭāḥ pratiṣṭhitāḥ| yathōktaguṇā yē ca|| 39||
Adhikarana sAttvikAdipuruShANAM lakShaNam (40) · Śloka 40
anutsēkamadainyaṁ ca sukhaṁ duḥkhaṁ ca sēvatē| sattvavāṁstabhyamānastu rājasō naiva tāmasaḥ||40||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्त्ववांस्तभ्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||४०||
🔊 Audio coming soon
yaḥ sāttvikaḥ puruṣaḥ sa yadā sukhamupabhuṅktē tadā anutsēkaṁ kr̥tva yadā ca duḥkhamupabhuṅktē tadā adainyaṁ kr̥tva| sukhaduḥkhayōrutsēkadainyavān sattvavānna bhavatītyarthaḥ| yastu rājasaḥ sa sukhamapi stabhyamānaḥ sēvatē| duḥkhamapi stabhyamānaḥ stōkōtsēkadainyaḥ| tāmasō naiva sukhamupabhuṅktē| nāpi duḥkham| tatkāraṇasannidhānē'pi śaṭhatvāt sukhaḥdukhaṁ na gr̥hyatē ityarthaḥ | athavā tāmasō naivānutsēkamadainyañca sukhaduḥkhē sēvatē| naiva ca stabhyamānaḥ sēvatē; api tu sōtsēkaḥ sukhaṁ sēvatē| sadainyō dūḥkhaṁ sēvatē| iti|| 40||
Adhikarana puNyAyuvRuddhikaro gaNaH (41) · Śloka 41
dānaśīladayāsatyabrahmacaryyakr̥tajñatāḥ| rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvr̥ddhikr̥dgaṇaḥ||41||
दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्य्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||४१||
🔊 Audio coming soon
iti vaidyasiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭa kr̥tc aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē prakr̥tibhēdīyō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ tathā dānādikō gaṇaḥ puṇyāyuvr̥ddhikr̥diti|| 41|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭaṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē'ṣṭamō'dhyāyaḥ