Adhikarana atha prakRutibhedIyo nAmAShTamo~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതഃ പ്രകൃതിഭേദീയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातः प्रकृतिभेदीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ശരീരവിചാരണം പ്രകൃതം തസ്യ ചാऽവയപരിച്ഛേദഃ കൃതഃ| സമ്പ്രതി ദോഷാദിഭേദേന പ്രകൃതിപ്രദര്ശനറ്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|| ൧||
Adhikarana saptaprakRutayaH (2) · Śloka 2
സപ്ത പ്രകൃതയോ ദോഷൈഃ പൃഥക് സംസര്ഗേണ സാമ്യേന ച ഭവന്തി||൨||
सप्त प्रकृतयो दोषैः पृथक् संसर्गेण साम्येन च भवन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വപ്രകൃതിഭ്യോ ദോഷപ്രകൃതീനാം പ്രാധാന്യാത് താ ഏവാദാവുച്യന്തേ-സപ്ത പ്രകൃതയ ഇത്യാദി| വാതാദിഭിഃ പൃഥക് തിസ്രഃ| സംസര്ഗേണ തിസ്രഃ| സന്നിപാതേനൈകാ|| ൨||
Adhikarana doShaiH prakRutisambhavaH (3) · Śloka 3
തത്ര ശുക്രാര്ത്തവഗര്ഭാശയകാലേശു മാതുശ്ചാഹാരവിഹാരയോരേകോऽനേകോ വാ യോ ദോഷോ ഭവത്യാധിക്യേന തേനാऽऽമരണാദ്വിഷവല്ല്യമിവോത്പദ്യമാനസ്യ കൃമേര്വിഷേണ സവിഷകൃമേരിവ വൃശ്ചികാദേരാശീവിഷസ്യേവ വാ സ്വവിഷേണ പ്രകൃതിര്ജായതേ||൩||
तत्र शुक्रार्त्तवगर्भाशयकालेशु मातुश्चाहारविहारयोरेकोऽनेको वा यो दोषो भवत्याधिक्येन तेनाऽऽमरणाद्विषवल्ल्यमिवोत्पद्यमानस्य कृमेर्विषेण सविषकृमेरिव वृश्चिकादेराशीविषस्येव वा स्वविषेण प्रकृतिर्जायते||३||
🔊 Audio coming soon
നനു ച കദാ വാതാദയഃ പ്രകൃതീനാം കാരണതാം യാന്തീത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| ശുക്രാദിഷ്വധികോ യ ഏവ ദോഷോ ഭവതി പൃഥക് സംയുക്തോ വാ തേനൈവ പുരുഷസ്യ പ്രകൃതിഃ സമ്പദ്യതേ| ഗര്ഭാശയകാലോ യാവദ്ഗര്ഭസ്യാശയാവസ്ഥാനമ്| കഥം പുരുഷസ്യ പ്രകൃതിര്ജായത ഇത്യാऽऽഹ-യഥാ വിഷവല്ല്യാമുത്പദ്യമാനസ്യ കൃമേര്വിഷേണ പ്രകൃതിര്ജായതേ യഥാ വാ സവിഷസ്യ കൃമേര്വൃശ്ചികാദേര്യഥാ വാ ആശീവിഷസ്യ സര്പസ്യ വിഷേണാന്യമാരണാത്മകേനാപി വിഷേണ വൃശ്ചികാദീനാം പ്രകൃതിര്ഭവത്യേവം ദോഷൈരപി പുരുഷസ്യ-ഏതദേവാഹ|| ൩||
Adhikarana sharIrotpattihetavo doShAviruddhaguNA api na parasparopamardakAH (4) · Śloka 4
തസ്മാത്തന്മയതയാ ശുക്രാര്തവയോര്ദേഹസ്യ ഭാവിതത്വാത് പ്രാകൃതത്വാച്ച താവതാ തേന ദോഷേണ ന വിഹന്യതേ| തദ്ഗുണൈരേവ ചാസ്യ ശരീരമുപസ്ക്രിയതേ| തതശ്ച തദ്ഗുണപ്രതിപക്ഷൈഃ സഹസാ ന ബാധ്യതേ||൪||
तस्मात्तन्मयतया शुक्रार्तवयोर्देहस्य भावितत्वात् प्राकृतत्वाच्च तावता तेन दोषेण न विहन्यते| तद्गुणैरेव चास्य शरीरमुपस्क्रियते| ततश्च तद्गुणप्रतिपक्षैः सहसा न बाध्यते||४||
🔊 Audio coming soon
തസ്മാദിത്യാദി| തന്മയതയാ സര്വവ്യാപ്തേര്ദോഷമയതയാ ശുക്രാര്തവയോഃ തഥാവിധദൈവകര്മപരിപാകവശേന ദേഹസ്യാവശ്യമ്ഭാവിത്വാത്| തഥൈവ ച ദേഹസ്യ പ്രകൃതികൃതത്വാദ്വാതാദിനാ ശുക്രാശോണിതസ്യ ദേഹാരമ്ഭം പ്രത്യപി യാ പരിണതിഃ സാ ന വിഹന്യതേ| തച്ഛുക്രശോണിതമപി ചാഹാരസമ്ഭവം തതസ്തദ്ഗുണ്ച്ര്ബീജസ്ഥദോഷഗുണൈഃ ശരീരമുപസ്ക്രിയതേ| ന ചാസ്യസ്വാരമ്ഭകദോഷവിപരീതഗുണൈരാഹാരൈര്വിഹാരൈശ്ച ഝടിതി ശരീരം ബാധ്യതേ|| ൪||
Adhikarana shukrashoNitasampAtakAle vikRutimati doSholbaNe sati garbhAsambhavastasya vaikArikatvaM vA (5) · Śloka 5
തസ്യാം ത്വവസ്ഥായാം വികൃതിമതി ദോഷേ ഉല്ബണേനൈവ ഗര്ഭഃ സമ്ഭവതി| സമ്ഭവ ഏവ വാ വിപദ്യതേ| വികൃതോ വാ ഭവതി||൫||
तस्यां त्ववस्थायां विकृतिमति दोषे उल्बणेनैव गर्भः सम्भवति| सम्भव एव वा विपद्यते| विकृतो वा भवति||५||
🔊 Audio coming soon
യദാ പുനസ്തസ്യാമവസ്ഥായാം ശുക്രശോണിതസമ്പാതകാലേ വികൃതിമദ്ദോഷ ഉദ്ധതോ ഭവതി തദാ ഗര്ഭോ ന സമ്ഭവത്യേവ| സമ്ഭവകാലേ ഏവ വാ വ്യാപദ്യതേ വിനശ്യതി| അഥവാ വികൃതോ ഭവതി|| ൫||
Adhikarana vAtAdInAM dvaividhyam (6) · Śloka 6
തഥാ ച കേചിദാऽऽഹുഃ ദ്വിധാ വാതാദയഃ പ്രാകൃതാ വൈകൃതാശ്ച൧|൬|
तथा च केचिदाऽऽहुः द्विधा वातादयः प्राकृता वैकृताश्च१|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prAkRutavAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
തത്ര പ്രകൃതാഃ സപ്തവിധായാഃ പ്രകൃതേര്ഹേതുഭൂതാഃ ശരീരൈകജന്മാനഃ ൨|൬|
तत्र प्रकृताः सप्तविधायाः प्रकृतेर्हेतुभूताः शरीरैकजन्मानः २|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikRutAnAM vAtAdInAM svarUpam (6) · Śloka 6
ദോഷാഖ്യാനാം വികൃതാനാം ബീജഭൂതാഃ മുമൂര്ഷോഃ സ്വരൂപാച്ചലന്തി ൩|൬|
दोषाख्यानां विकृतानां बीजभूताः मुमूर्षोः स्वरूपाच्चलन्ति ३|६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakRutc trayANAM sAnnidhye ekavyapadeshe hetuH (6) · Śloka 6
സര്വേഷ്വപി ച ദേഹേ സന്നിഹിതേഷു പ്രകൃതാവുല്ബണേന വ്യപദേശഃ ൪||൬||
सर्वेष्वपि च देहे सन्निहितेषु प्रकृतावुल्बणेन व्यपदेशः ४||६||
🔊 Audio coming soon
തഥാ ചേത്യാദിനാ ഉക്തമേവ പക്ഷം ദ്രഢയതി| സുബോധമ്| പ്രാകൃതാഃ ശരീരൈകജന്മത്വാച്ഛരീരധാരണേന ധാതുസംജ്ഞാം ലഭന്തേ| തേ പ്രാകൃതാ ദോഷസംജ്ഞകാനാം വൈകൃതാനാം വാതാദീനാം ബീജഭൂതാഃ| തേ ച പ്രാകൃതാഃ യേ ന മുമൂര്ഷുസ്തസ്യ സ്വരൂപാന്ന ചലന്തി| യാവജ്ജീവിതമേതത് സ്വരൂപരൂപാ ഇത്യര്ഥഃ| യേ തു ജന്മന ഉത്തരകാല സമ്ഭവന്തി തേ വൈകൃതാഃ| യദ്യപി ച പ്രകൃത്യവസ്ഥായാം സര്വേ വാതാദയഃ സന്നിഹിതാ ഭവന്തി, തഥാപി യ ഏവ തേഷാമധികസ്തേനൈവ പ്രകൃതൈര്വ്യപദേശഃ|| ൬||
Adhikarana vaikRutAnAM prAkRutairekIbhUtatvam (7) · Śloka 7
വൈകൃതാസ്തു ഗര്ഭാദിഭിനിസ്സൃതസ്യാഹാരരസസ്യ മലാഃ സമ്ഭവന്തി| പ്രാകൃതേഷ്വവരോഹന്തി||൭||
वैकृतास्तु गर्भादिभिनिस्सृतस्याहाररसस्य मलाः सम्भवन्ति| प्राकृतेष्ववरोहन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
യേ ച വൈകൃതാസ്തേ യദ്യപി ഗര്ഭാദഭിനിഃസൃതസ്യാഹാരമലാഃ| 'ഫേനഭൂതേ കഫമ്'-ഇത്യാദിനോക്താഃ സമ്ഭവന്തി തഥാപി തേ സമ്ഭൂതാസ്തത്രൈവ പ്രകൃതേഷ്വേവ വാതാദിഷ്വവരോഹന്തി| സജാതീയത്വാദേകീഭവന്തീത്യര്ഥഃ|| ൭||
Adhikarana vaikRutAnAM dehopakArakatvaM dehadUShakatva~jca (8) · Śloka 8
തേ കാലാദിവശേന സ്വപ്രമാണവൃദ്ധിക്ഷയയോഗാദ് ദേഹമനുഗൃഹ്ണന്തി ദൂഷയന്തി ച||൮||
ते कालादिवशेन स्वप्रमाणवृद्धिक्षययोगाद् देहमनुगृह्णन्ति दूषयन्ति च||८||
🔊 Audio coming soon
തേ ച വൈകൃതാഃ പ്രാകൃതൈരേകീഭൂതാഃ കാലാദിവിശേഷാപേക്ഷയ കേനചിത്സ്വപ്രമാണേന സ്ഥിതാ ദേഹമനുഗൃഹ്ണന്തി| തഥാ വൃദ്ധിക്ഷയയോഗാത്തു ദേഹം ഏവ വാ വ്യാപദ്യതേ വിനശ്യതി| അഥവാ വികൃതോ ഭവതി|| ൮||
Adhikarana ojasaH dvaividhyam (9) · Śloka 9
തദ്വദോജോऽപി പരം ഹൃദയസ്ഥമഷ്ടബിന്ദുപ്രമാണമാധാരഃ പ്രാസൃതികസ്യ രസാത്മകസ്യ്ച്ജസഃ ക്ഷയവൃദ്ധിഭാജഃ||൯||
तद्वदोजोऽपि परं हृदयस्थमष्टबिन्दुप्रमाणमाधारः प्रासृतिकस्य रसात्मकस्य्च्जसः क्षयवृद्धिभाजः||९||
🔊 Audio coming soon
ഓജോऽപി തദ്വദേവ വാതാദിവത് സ്വപ്രമാണേന സ്ഥിതം ദേഹമനുഗൃഹ്ണാതി| വൃദ്ധിക്ഷയാഭ്യാം യുക്തം ദേഹം ദൂഷയതി ച| തച്ച്ച്ജഃ പരംമാനേനാഷ്ടബിന്ദുപ്രമാണം പ്രാസൃതികസ്യ മഹത ഓജസ ആധാരസ്തദായത്തയോഗക്ഷേമത്വാന്മഹതഃ|| ൯||
Adhikarana vAtaprakRutilakShaNam (10) · Śloka 10
അഥ സ്വദോഷഗുണാനുരോധാദ്വാതപ്രകൃതിസ്തനുരൂക്ഷസ്തബ്ധാല്പാങ്ഗദന്തനഖരോമനേത്രസ്വരഃ ശീതദ്വിഡുദ്ബന്ദ്വപിണ്ഡികഃ സശബ്ദസന്ധിഗാമീ ശീഘ്രാരമ്ഭക്ഷോഭഗ്രഹണവിസ്മരണശ്ചലധൃതിമതിഗതിദൃഷ്ടിസ്വഭാവസ്ഛാര്ദസ്തേനോऽനാര്യ്യോ മാത്സര്യജിതേന്ദ്രിയഃ പ്രിയഗാന്ധര്വേതിഹാസഹാസവിലാസകലഹമൃഗയോദ്യാനയാത്രഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണമധുരാമ്ലലവണാന്നപാനകാങ്ക്ഷോപശയശ്ച ഭവതി| അപി ച- അല്പവിത്തബലജിവിതനിദ്രഃ ക്ഷാമവാഗ്ധമനിസന്തതഗാത്രഃ| ദുര്ഭഗോऽതിബഹുഭുഗ്ബഹുഭാഷീ നാസ്തികഃ സ്ഫുടികേശകരാംഘ്രിഃ| കിഞ്ചിദുന്മിഷിതദുര്മുഖസുപ്തസ്ത്രയതി ക്രഥതി ഖാദതി ദന്താന്| ശുഷ്കരൂക്ഷവിഷമാസു സരിത്സു വ്യോമ്നി ശൈലശിഖരേഷു ച യാതി||൧൦||
अथ स्वदोषगुणानुरोधाद्वातप्रकृतिस्तनुरूक्षस्तब्धाल्पाङ्गदन्तनखरोमनेत्रस्वरः शीतद्विडुद्बन्द्वपिण्डिकः सशब्दसन्धिगामी शीघ्रारम्भक्षोभग्रहणविस्मरणश्चलधृतिमतिगतिदृष्टिस्वभावस्छार्दस्तेनोऽनार्य्यो मात्सर्यजितेन्द्रियः प्रियगान्धर्वेतिहासहासविलासकलहमृगयोद्यानयात्रः स्निग्धोष्णमधुराम्ललवणान्नपानकाङ्क्षोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पवित्तबलजिवितनिद्रः क्षामवाग्धमनिसन्ततगात्रः| दुर्भगोऽतिबहुभुग्बहुभाषी नास्तिकः स्फुटिकेशकरांघ्रिः| किञ्चिदुन्मिषितदुर्मुखसुप्तस्त्रयति क्रथति खादति दन्तान्| शुष्करूक्षविषमासु सरित्सु व्योम्नि शैलशिखरेषु च याति||१०||
🔊 Audio coming soon
അഥ പ്രകൃതീനാം വിശേഷേണ ലക്ഷണമുച്യതേ-അഥേതി| തത്ര വാതപ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ സ്വസ്യ വാതസ്യ ഗുണാനുരോധാത് കായസ്യ ച കാരണാനുരോധദ്ധേതോ രൂക്ഷത്വാദിഗുണയുക്തോ ഭവതി| സ്തബ്ധാന്യല്പാനി ചാങ്ഗാദീനി യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ഉദ്ബദ്ധേ ഹ്രസ്വകഠിനേ പിണ്ഡികേ യസ്യ| ജങ്ഘായാഃ പശ്ചിമേ ഭാഗേ പിണ്ഡികൃതി മാംസപിണ്ഡികാ| സശബ്ദൈഃ സന്ധിഭിര്ഗച്ഛതീതി സശബ്ദസന്ധിഗാമീ| ഗച്ഛതോ ജാന്വാദിസന്ധിഭിഃ ശബ്ദോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ശീഘ്ര ആരമ്ഭാദിര്യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ചലാ അനേകാരൂപാ ധൃത്യാദയോ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| മത്സരോ ഗുണഃ അസ്യാസ്തീതി മത്സരീ| തഥാ അജിതേന്ദിയഃ| തഥാ പ്രിയാണീഷ്ടാനി ഗാന്ധര്വാദീനി യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ഗാന്ധര്വം ഗേയമിതിഹാസഃ പൂര്വവൃത്തമ്| വിലാസോ ലീലാ| മൃഗയാ മൃഗവധക്രീഡാ| യാത്രാ പുരാന്തരഗമനമ്| സ്നിഗ്ധാദിഗുണമന്നപാനമാകാങ്ക്ഷതേ| തദേവ ചാസ്യോപശേതേ സുഖായ കല്പതേ| അപി ചേതി സമുച്ചയേ| അല്പാനി വിത്താദീനി യസ്യ സ തഥോക്തഃ| വിത്തം ധനം ജീവിതമായുഃ| ധമനീഭിഃ സ്നാവഭിഃ സന്തതം വ്യാപ്തം ഗാത്രം യസ്യ| ദുഷ്ടോ ഭഗോ യസ്യ| ഐശ്വര്യ്യസ്യ സമഗ്രസ്യ ധര്മസ്യ യശസഃ ശ്രിയഃ| വൈരാഗ്യസ്യാഥ മോക്ഷസ്യ ഷണ്ണാം ഭഗ ഇതി സ്മൃതി|| ബഹു ഭാഷതേ യഃ സ ബഹുഭാഷീ| നാസ്തികഃ അദൃഷ്ടം നാസ്തീതി മന്യതേ| തഥാ-സ്ഫുടിതാഃ കേശാദയോ യസ്യ| പ്രസുപ്തശ്ച കിഞ്ചിദുദ്ധാടിതനേത്രഃ ഉദ്ധാടിതമുഖശ്ച ഭവതി| പ്രസുപ്തശ്ച ത്രാസാദിയുക്തോ ഭവതി| ക്രഥനം സുപ്തനാസാദിശബ്ദഃ| സ്വപ്നേ ച ശുക്രാദിഗുണാസു സരിത്സു യാതി| വ്യോമ്നി ച ശൈലശിഖേരഷു ച| ഇതി വാതപ്രകൃതിലക്ഷണാനി|| ൧൦||
Adhikarana pittaprakRutilakShaNam (11) · Śloka 11
പിത്തപ്രകൃതിരൂഷ്ണഗ്ച്രഗാത്രസ്താമ്രനഖനയനജിഹ്വ്ച്ഷ്ഠപാണിപാദതലഃ ശിഥിലസന്ധിബന്ധമാംസഃ കരഭകപിലവിരലമൃദുകേശരോമാ മധ്യബലായുരല്പശുക്രവ്യവായാപത്യഃ ശൂരോऽഭിമാനീ ശീഘ്രവലീഖലിതപലിതപിപ്ലുവ്യങ്ഗക്ഷുത്പിപാസോ മേധാവീ ദുര്ഭഗഃ സ്വാദുതിക്തകഷായശീതാഭിലാഷോപശയശ്ച ഭവതി| അപി ച - ദയതിമാല്യവിലേപനമണ്ഡനഃ സുചരിതഃ ശുചിരാശ്രിതവത്സലഃ| വിഭവസാഹസബുദ്ധിബലാന്വിതോ ഭവതി ഭീഷു ഗതിര്ദ്വിഷതാമപി| ധര്മദ്വേഷീ സ്വേദനഃ പൂതിഗന്ധി- ര്ഭൂര്യ്യുച്ചാരക്രോധപാനാശനേര്ഷ്യഃ| സുപ്തഃ പശ്യേത്കര്ണികാരാന് പലാശാന് ദിഗ്ദാഹോല്കാവിദ്യുദര്കാനലാംശ്ച||൧൧||
पित्तप्रकृतिरूष्णग्च्रगात्रस्ताम्रनखनयनजिह्व्च्ष्ठपाणिपादतलः शिथिलसन्धिबन्धमांसः करभकपिलविरलमृदुकेशरोमा मध्यबलायुरल्पशुक्रव्यवायापत्यः शूरोऽभिमानी शीघ्रवलीखलितपलितपिप्लुव्यङ्गक्षुत्पिपासो मेधावी दुर्भगः स्वादुतिक्तकषायशीताभिलाषोपशयश्च भवति| अपि च - दयतिमाल्यविलेपनमण्डनः सुचरितः शुचिराश्रितवत्सलः| विभवसाहसबुद्धिबलान्वितो भवति भीषु गतिर्द्विषतामपि| धर्मद्वेषी स्वेदनः पूतिगन्धि- र्भूर्य्युच्चारक्रोधपानाशनेर्ष्यः| सुप्तः पश्येत्कर्णिकारान् पलाशान् दिग्दाहोल्काविद्युदर्कानलांश्च||११||
🔊 Audio coming soon
പിത്തപ്രകൃതിലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ-ഉഷ്ണേത്യാദി| ഉഷ്ണാനി ഗ്ച്രാണി ച ഗാത്രാണി യസ്യ| താമ്രാണി താമ്രവര്ണാനി നഖാദീനി യസ്യ| ശിഥിലാശ്രവ സന്ധിബന്ധമാംസാ യസ്യ| തഥാ കരഭകപിലാനി വിരലാനി മൃദൂനി ച കേശരോമാണി യസ്യ| മധ്യബലോ മധ്യായുരല്പശുക്രോऽല്പവ്യവായ്യോऽല്പാപത്യശ്ച| തഥാ ശൂരോऽഭിമാനവാംശ്ച| തഥാ ശീഘ്രാണി ശീഘ്രോത്പത്തീനി വല്യാദീനി യസ്യ| വലയശ്ചര്മസങ്കോചാഃ| ഖലിതഃ ശീര്ണരോമത്വമ്| പലിതം കേശശൌക്ല്യമ്| പിപ്ലുര്നീരുക് കൃഷ്ണോ മാംസാങ്കുരഃ| മേധാ പ്രജ്ഞാ വിദ്യതേ യസ്യ സ മേധാവീ| സ്വാദ്വാദികമാകാങ്ക്ഷതി| തദേവ ചാസ്യപാശേതേ| അപി ചേതി സമുച്ചയേ| ദയിതാനി പ്രിയാണി മാല്യാദീനി യസ്യ| വിഭവാദിഭിരന്വിതശ്ച ഭവതി| ശത്രൂണാമപി ഭീഷു ഗതിസ്രാതാ| തഥാ പ്രഭൂതോച്ചാരാദിയുക്തഃ| സ്വപ്നേ ച കര്ണികാരാദീന് പശ്യതി| പലാശകണികാരാ ലോഹിതപുഷ്പവക്ഷാഃ| ദിഗ്ദാഹോ ദിശാം ല്ഛിത്യേന ദാഹ ഇവ| ഇതി പിത്തപ്രകൃതിലക്ഷണാനി|| ൧൧||
Adhikarana kaphaprakRutilakShaNam (12) · Śloka 12
കഫപ്രകൃതിസ്തു ദൂര്വേന്ദീവരശരകാണ്ഡാന്യതമവര്ണഃ സമസുവിഭക്തസ്നിഗ്ധസ്ഥിരസുകുമാരശ്ലിഷ്ടമാംസസന്ധിബന്ധഃ പരിപൂര്ണചാരുഗാത്രോ മഹാലലാടോരുബാഹുര്വ്യക്തസിതാസിത പ്രസന്നായതവിശാലപക്ഷ്മലാക്ഷഃ സിംഹമൃദങ്ഗഘനഘോഷഃ ക്ഷുത്പിപാസോഷ്ണസഹിഷ്ണുര്ബഹ്വോജോബലശുക്രവ്യവായാപത്യശ്ചിരശോഷമാല്യാനുലേപനോ ദൃഢപ്രച്ഛന്നവൈരഃ പേശലഃ സത്യവാദീ സ്മൃതിമാന്ധൃതിമാനലോലുപോ ബാല്യേऽപ്യരോദനഃ കടുതിക്തകഷായോ ഷ്ണരൂക്ഷേച്ഛോപശയശ്ച ഭവതി| അപി ച- അല്പവ്യാഹാരക്രോധപാനാശനേഹഃ പ്രാജ്യായുര്വിത്തോ ദീര്ഘദര്ശീ വദാന്യഃ| ശ്രാദ്ധോ ഗമ്ഭീരഃ സ്ഥൂലലക്ഷഃ ക്ഷമാവാ- നാര്യോ നിദ്രാലുര്ദീര്ഘസൂത്രഃ കൃതജ്ഞഃ| ഋജുര്വിപശ്ചിത്സുഭഗഃ സലജ്ജോ ഭക്തോ ഗുരൂണാം ദൃഢസ്ഛൃദയ്യഃ| സ്വപ്നേ സപദ്മാന് സവിഹങ്ഗമാലാം- സ്തോയാശയാനപശ്യതി തോയദാംശ്ച||൧൨||
कफप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरशरकाण्डान्यतमवर्णः समसुविभक्तस्निग्धस्थिरसुकुमारश्लिष्टमांससन्धिबन्धः परिपूर्णचारुगात्रो महाललाटोरुबाहुर्व्यक्तसितासित प्रसन्नायतविशालपक्ष्मलाक्षः सिंहमृदङ्गघनघोषः क्षुत्पिपासोष्णसहिष्णुर्बह्वोजोबलशुक्रव्यवायापत्यश्चिरशोषमाल्यानुलेपनो दृढप्रच्छन्नवैरः पेशलः सत्यवादी स्मृतिमान्धृतिमानलोलुपो बाल्येऽप्यरोदनः कटुतिक्तकषायो ष्णरूक्षेच्छोपशयश्च भवति| अपि च- अल्पव्याहारक्रोधपानाशनेहः प्राज्यायुर्वित्तो दीर्घदर्शी वदान्यः| श्राद्धो गम्भीरः स्थूललक्षः क्षमावा- नार्यो निद्रालुर्दीर्घसूत्रः कृतज्ञः| ऋजुर्विपश्चित्सुभगः सलज्जो भक्तो गुरूणां दृढस्छृदय्यः| स्वप्ने सपद्मान् सविहङ्गमालां- स्तोयाशयानपश्यति तोयदांश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
കഫപ്രകൃതിലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ-ദൂര്വാദ്യന്യതമസമാനവര്ണഃ| ഇന്ദീവരം നീലോത്പലമ്| തഥാ സമാന് സുവിഭക്താനി സ്നിഗ്ധാനി സ്ഥിരാണി സുകുമാരാണി ശ്ലിഷ്ടാനി ച മാംസസന്ധിബന്ധാനി യസ്യ| തഥാ പരിപൂര്ണം ചാരു ച ഗാത്രം യസ്യ| മഹാലലാടോ മഹോരുര്മഹാബാഹുശ്ച| വ്യക്തി-സിതാസിതേ പ്രസന്നേ ആയതേ വിശാലേ പക്ഷ്മലേ ചാക്ഷിണീ യസ്യ| സിംഹാദിസമാനഘോഷഃ| ക്ഷുദ്രാദിസഹിഷ്ണുഃ| ബഹ്വോജസ്ത്വാദിയുക്തഃ| മാല്യമനുലേപനഞ്ച ചിരേണ ശുഷ്യതി യസ്യ| അന്യത് സുബോധമ്| അല്പാ വ്യാഹാരാദയോ യസ്യ| വ്യവഹാരോ വാഗ്വ്യാപാരഃ| ഈഹാകായികീ ചേഷ്ടാ| പ്രാജ്യം പ്രഭൂതമായുര്വിത്തം ച യസ്യ| ദീര്ഘദര്ശീ കാര്യ്യപ്രാന്തവിത്| വദാന്യോ വല്ഗുഭാഷീ| ശ്രദ്ധാ വിദ്യതേ യസ്യാऽസ്ച് ശ്രാദ്ധഃ| ഗമ്ഭീരഃ| യസ്യ പ്രസാദാദാകാരാത് ക്രോധശോകഭയാദയഃ| ഭാവസ്ഥാ നോപലക്ഷ്യന്തേ തദ്ഗാമ്ഭീര്യ്യമിതി സ്മൃതമ്|| സ്ഥൂലലക്ഷഃ യോऽല്പം ദാതും ന ശക്നോതി സ്ഥൂലലക്ഷഃ സ ഉച്യതേ| സുഹൃദയസ്യ ഭാവഃ സ്ഛൃദയ്യമ്| സുബോധമ്| ഇതി കഫപ്രകൃതിലക്ഷണമ്||
Adhikarana saMsargaprakRutilakShaNam (13) · Śloka 13
ഉഭയലക്ഷണസങ്കരേ തു സംസര്ഗപ്രകൃതിഃ||൧൩||
उभयलक्षणसङ्करे तु संसर्गप्रकृतिः||१३||
🔊 Audio coming soon
ത്രയാണാം സംസര്ഗപ്രകൃതീനാമുഭയപ്രകൃതിലക്ഷണം വിജ്ഞേയമ്|| ൧൩||
Adhikarana samadoShaprakRutilakShaNam (14) · Śloka 14
സര്വഗുണസമുദിതഃ സമദോഷപ്രകൃതിഃ||൧൪||
सर्वगुणसमुदितः समदोषप्रकृतिः||१४||
🔊 Audio coming soon
യസ്തു സര്വൈരേവ ഗുണൈഃ സമുദിതഃ സ സമദോഷപ്രകൃതിര്ജ്ഞാതവ്യഃ| ഗുണശബ്ദേന ഗര്ഹണീയവാതാദികപ്രകൃതിലക്ഷണപരിത്യാഗഃ| തേഷാം ദോഷാധിക്യഹേതുത്വാത്|| ൧൪||
Adhikarana nityAturaprakRutayaH (15) · Śloka 15
തത്രാദ്യാസ്ത്രയോ നിത്യാതുരാദോഷാനുശയിതപ്രകൃതിവാത്| വിശേഷതശ്ച ദ്വന്ദ്വപ്രകൃതയഃ| തേഷു ഹി ഗുണമിശ്രവികാരകാരിഷുക്ഷുത്പിപാസാദിഷ്വിവാരോഗ്യവ്യപദേശഃ||൧൫||
तत्राद्यास्त्रयो नित्यातुरादोषानुशयितप्रकृतिवात्| विशेषतश्च द्वन्द्वप्रकृतयः| तेषु हि गुणमिश्रविकारकारिषुक्षुत्पिपासादिष्विवारोग्यव्यपदेशः||१५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സപ്തസു പ്രകൃതിഷു മധ്യേ ആദ്യാസ്ത്രയോ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മജ ദോഷാനുഷയിതത്വാദ്ധേതോര്നിത്യാതുരാഃ| നിത്യോപക്രമണീയാ ഇത്യര്ഥഃ അത ഏവ ദോഷാനുശയിതത്വാദ്ധേതോഃ സംസര്ഗപ്രകൃതയോ വിശേഷതോ നിത്യാതുരാഃ| അതിശയേന നിത്യത്വാത്പഥ്യാദീനാമേതേശു പൃഥങ്മിശ്രപ്രകൃതിഷു യോऽയമാരോഗ്യവ്യപദേശഃ സ ഗുണമിശ്രവികാരകാരിത്വാത്| തഥാ തഥാ ലോകേ രുക്കരണസ്വഭാവേഷ്വപി ക്ഷുത്പിപാസാദിഷ്വാരോഗ്യവ്യപദേശഃ|
Adhikarana prakRutidoShaviparItaguNena cikitsA (16) · Śloka 2
തസ്താദ്വിപരീതഗുണേന വിധിനാ ദോഷോപക്രമണീയോക്തേന താനുപാചരേത്| സമസര്വരസേന സാത്മ്യേനാന്ത്യം യഥാര്തുവിഹിതേന ച|൨|
तस्ताद्विपरीतगुणेन विधिना दोषोपक्रमणीयोक्तेन तानुपाचरेत्| समसर्वरसेन सात्म्येनान्त्यं यथार्तुविहितेन च|२|
🔊 Audio coming soon
തസ്മാത്താന് ഷട്പ്രകൃതിയുക്താന് പ്രകൃതിദോഷവിപരീതഗുണേ ദോഷോപക്രമണീയോക്തേന വിധാനേനോപാചരേത്| അന്ത്യം പുനഃ സര്വസമപ്രകൃതികം സമസര്വരസേന സാത്മ്യേനോപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഋതുവിഹിതചര്യ്യാവിധാനേന ച| ഇതി വാതാദിഭിഃ സപ്തപ്രകൃതയഃ|| ൧൬||
Adhikarana sattvAdiprakRutayaH (17) · Śloka 2
ദോഷവച്ച ഗുണൈരപി സത്ത്വാദിഭിഃ സപ്ത പ്രകൃതയോ ഭവന്തി| താസ്തദഭിനിര്വൃത്തൈരേവ യഥോക്തൈഃ ശ്ച്ചാദിഭിര്ജാനീയാത്||൨||
दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्त प्रकृतयो भवन्ति| तास्तदभिनिर्वृत्तैरेव यथोक्तैः श्च्चादिभिर्जानीयात्||२||
🔊 Audio coming soon
ന കേവലം വാതാദിഭിരേവ ദോഷൈഃ സപ്ത പ്രകൃതയോ ഭവന്തി| യാവദ് ഗുണൈരപി സത്ത്വരജസ്തമോഭിഃ സംയുക്തൈഃ പൃഥഗ്ഭൂതൈശ്ച സപ്തൈവപ്രകൃതയോ ഭവന്തി| താശ്ച സത്ത്വാദിപ്രകൃതയസ്തദിഭിനിര്വൃത്തൈഃ സത്വാദ്യഭിനിഷ്പന്നൈഃ ശ്ച്ചാസ്തിക്യാദിഭിര്ലക്ഷണൈര്ജാനീയാത്| തത്ര ശൌചേ നാസ്തിക്യേന ശുക്ലവര്ത്മരുചിത്വേന മതിമത്ത്വേന ച യുക്തം സത്ത്വപ്രകൃതിം വിദ്യാത്| ബഹുഭാഷിത്വേന മാനിത്വേന ക്രുധാ ദമ്ഭേന മാത്സര്യ്യേണ ച യുക്തം രജഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത്| ഭയേനാജ്ഞാനേന നിദ്രയാ ആലസ്യേന വിഷാദത്വേന ച യുക്തം തമഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത്| ലക്ഷണസങ്കരേ ച സംയോഗേ പ്രകൃതീനധ്യവസ്യേദിതി ഗുണൈഃ സത്ത്വപ്രകൃതയഃ|| ൧൭||
Adhikarana jAtyAdivisheSheNa prakRutayaH (18) · Śloka 18
തഥാ പുനഃ സപ്തപ്രകൃതയോ ജാതികുലദേശകാലവയോബലപ്രത്യാത്മസംശ്രയാഃ| ദൃശ്യന്തേ ഹി പുരുഷാണാം ജാത്യാദിനിയതാസ്തേ തേ ഭാവവിശേഷാഃ||൧൮||
तथा पुनः सप्तप्रकृतयो जातिकुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः| दृश्यन्ते हि पुरुषाणां जात्यादिनियतास्ते ते भावविशेषाः||१८||
🔊 Audio coming soon
തഥാ ജാത്യാദിവിശേഷണാപരമപി സപ്തവിധത്വം പ്രകൃതേഭവതി| യസ്മാദ് ദൃഷ്ടാസ്തേ തേ ഭാവവിശേഷാഃ ജാത്യാദിനിയതാഃ| ജാത്യാഃ, യഥാ ബ്രഹ്മണോ മധുരപ്രായാഹാരരുചിരസാഹസികോ ബഹുലഭീതിഃ ശസ്ത്രാദ്യസസത്വാദിയുക്തോ ഭവതി| ഏവം രാജന്യാദീനാമപി യഥാസമ്ഭവം പ്രായോദര്ശനേന യോജ്യമ്| ഏവം കുലേനാപി പുംസാം വിശേഷോ ദൃഷ്ടഃ| തഥാ ച കേചിത് കുലേനൈവ മദ്യലോലുപാഃ| കേചിത് പിശിതഗുരുഗ്രാസഗൃധ്നവഃ| അപരേ തു ക്ഷാരലവണജനിതജഡിമാനം സതതമപി സോഢുസമര്ഥാഃ| കേചിത് പുനഃ പ്രരൂഢേऽപി ഗ്രീഷ്മസമയേ തപ്താങ്ഗാരാധികതരപ്ലോഷദായിനഃ തീക്ഷ്ണദീധിതിപാദാനപി കാലവദ് ഗുണകലാപാനിവാഭിമന്യന്ത ഇത്യേവമാദിചിന്ത്യമ്| ദേശവിശേഷേണ തു പുരുഷാണാം പ്രസിദ്ധാ ഏവ വിശേഷഃ| ഏവം കാലവയോബലാനാമപി വാച്യമ്| പ്രത്യാത്മസംശ്രയോ ഹി വിശേഷോ യ ഏകസ്മിന്നേവ ശരീരേ ദൃശ്യതേ സ്വഭാവവിശേഷഃ| ഇതി പ്രകൃതിസപ്തകമ്|| ൧൮||
Adhikarana sattvAdiprakRutInAmaparisa~gkhyeyatvam (19) · Śloka 17
സത്ത്വാദീനാഞ്ച തരതമയോഗാച്ഛരീരവിശേഷേഭ്യശ്ചാന്യോന്യാനുവിധായിത്വാച്ച ഭേദാശ്രയമസങ്ഖ്യേയം ഭവതി| ശരീരമപി സത്ത്വാദീനനുരുധ്യതേ| സത്ത്വാദയോऽപി ശരീരമ്||൧൭||
सत्त्वादीनाञ्च तरतमयोगाच्छरीरविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधायित्वाच्च भेदाश्रयमसङ्ख्येयं भवति| शरीरमपि सत्त्वादीननुरुध्यते| सत्त्वादयोऽपि शरीरम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ആസാഞ്ച പ്രകൃതീനാം സപ്തവിധാനാം സത്ത്വാദീനാം സംയോഗേന തരതമയോഗാച്ഛരീരവിശേഷോഭ്യോ ഹേതുഭ്യോऽന്യോന്യാനുവിധായിത്വാദ്ഭേദാശ്രയം ഭേദപ്രകാരോ ഭേദപരിനിഷ്പത്തിഃ പ്രകൃതീനാമപരിസങ്ഖ്യേയം ഭവതി| യസ്മാത് സത്ത്വാദയോऽപി കാര്യ്യവിശേഷസമ്പാദനായ ശരീരമനുരുദ്ധധ്യന്തേ| തഥാ ശരീരമപി സത്ത്വാദീന്|| ൧൯||
Adhikarana anUkasyAsa~gkhyeyatvAdi (20) · Śloka 20
സത്ത്വാദ്യസങ്ഖ്യഭേദാവേശാച്ച രൂപസ്വരചരിതാനുകരണമപ്യനൂകശബ്ദവാച്യമസങ്ഖ്യഭേദം ഭവതി| തദാ വേശസ്ത്വനന്തരജന്മാഭ്യാസവാസനയാ ജന്യതേ| തസ്മാദ്ദേവമാനുഷതിര്യ്യക്പ്രേതനാരകാണാം തത്തദ്വിശേഷാണാം ച യഥായഥമേവാനൂകം പുരുഷസ്യാന്വവേക്ഷേത||൨൦||
सत्त्वाद्यसङ्ख्यभेदावेशाच्च रूपस्वरचरितानुकरणमप्यनूकशब्दवाच्यमसङ्ख्यभेदं भवति| तदा वेशस्त्वनन्तरजन्माभ्यासवासनया जन्यते| तस्माद्देवमानुषतिर्य्यक्प्रेतनारकाणां तत्तद्विशेषाणां च यथायथमेवानूकं पुरुषस्यान्ववेक्षेत||२०||
🔊 Audio coming soon
തഥാ സത്ത്വാദീനാമനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണാസങ്ഖ്യോ ഭേദസ്തസ്യാവേശാദന്യസമ്ബന്ധിനാം രൂപാദീനാമനുകരണം സാദൃശ്യമസങ്ഖ്യഭേദം ഭവതി| തസ്യ ച രൂപാദ്യനുകരണസ്യാനൂക ഇതി നാമ| നനു സത്ത്വാദിഭേദാവേശസ്യ കിം കാരണമിത്യാऽऽഹ-തദാവേശസ്ത്വിത്യാദി| അനന്തരേഭ്യോ ജന്മഭ്യോ യേയമഭ്യാസവാസദാ തയാ ജന്യതേ| തസ്മാച്ച രൂപാദ്യനുകരണം സത്ത്വാദ്യാവേശാദ്യതോ ദേവാദീനാമാനൂകം രൂപസത്ത്വാദ്യനുകരണം പുരുഷസ്യാന്വവേക്ഷേത|| ൨൦||
Adhikarana vayasastraividhyam (21) · Śloka 21
വയസ്ത്രിവിധം ബാലം മധ്യം വൃദ്ധം ച| തത്രാऽऽഷോഡശാദ്വര്ഷാദ് ബാലമ്| ആഷഷ്ടേര്മധ്യമ്| തതോ വൃദ്ധമ്||൨൧||
वयस्त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धं च| तत्राऽऽषोडशाद्वर्षाद् बालम्| आषष्टेर्मध्यम्| ततो वृद्धम्||२१||
🔊 Audio coming soon
വയസ്ത്രിവിധമിത്യാദി സുബോധമ്|| ൨൧||
Adhikarana bAlasya traividhyAdi (22) · Śloka 22
തേഷ്വപി സ്തന്യാഹാരോഭയവൃത്ത്യാ ബാലം ത്രിവിധമ്| തസ്മിന് ദേഹപ്രമാണവൃദ്ധിഃ ശ്ലേഷ്മോദ്രേകശ്ച| തേന ബാലസ്യ സ്നേഹമാര്ദ്ദവസ്ച്കുമാര്യ്യാല്പക്രോധത്വസ്ച്ഭാഗ്യാനി ഭവന്തി||൨൨||
तेष्वपि स्तन्याहारोभयवृत्त्या बालं त्रिविधम्| तस्मिन् देहप्रमाणवृद्धिः श्लेष्मोद्रेकश्च| तेन बालस्य स्नेहमार्द्दवस्च्कुमार्य्याल्पक्रोधत्वस्च्भाग्यानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ബാലം വയസ്ത്രിവിധമ്| ക്ഷീരവൃത്ത്യാന്നവൃത്ത്യാക്ഷീരാന്നവൃത്ത്യാ ച| തസ്മിന് ബാലേ വയസി ക്രമേണ ദേഹപ്രമാണവൃദ്ധിര്ഭവതി| തേന വര്ദ്ധമാനത്വേ ശ്ലേഷ്മോദ്രേകേണ ച ബാലസ്യ സ്നേഹാദീനി ഭവന്തി|| ൨൨||
Adhikarana madhyasya traividhyAdi (23) · Śloka 23
മധ്യമപി ത്രിവിധം യ്ച്വനം സമ്പൂര്ണത്വമപരിഹാനിശ്ച| തസ്മിന് പിത്തോദ്രകഃ| തേന ദീപ്താഗ്നിതാപ്രജ്ഞാധിക്യാപരിപാക്ച് വ്യവസായശ്ച| തത്രാऽऽത്രിംശതോ യ്ച്വനമാചത്വാരിംശതഃ സര്വധാത്വിന്ദ്രിയബലവീര്യ്യപ്ച്രുഷസ്മരണവചനവിജ്ഞാനപ്രശ്രയഗുണസമ്പൂര്ണത്വമതഃ പരമപരിഹാനിഃ||൨൩||
मध्यमपि त्रिविधं य्च्वनं सम्पूर्णत्वमपरिहानिश्च| तस्मिन् पित्तोद्रकः| तेन दीप्ताग्निताप्रज्ञाधिक्यापरिपाक्च् व्यवसायश्च| तत्राऽऽत्रिंशतो य्च्वनमाचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यप्च्रुषस्मरणवचनविज्ञानप्रश्रयगुणसम्पूर्णत्वमतः परमपरिहानिः||२३||
🔊 Audio coming soon
മധ്യമപി ത്രിവിധമിത്യാദി സുബോധമ്| ത്രിവിധേऽപി മധ്യേ പിത്തോദ്രേകാദികമ്| ചത്വാരിംശതഃ പരമപരിഹാനിര്ന വൃദ്ധിര്നാപ്യപചയഃ|
Adhikarana vRuddhaM vayaH (24) · Śloka 24
വൃദ്ധം തു ശശവത്ക്ഷീയമാണധാത്വിന്ദ്രിയാദിഗുണം വലീഖലിതകാസശ്വാസാഗ്നിസാദാദിഭിരഭിഭൂയമാനം ജീര്ണം ഭവനമിവാഭിവൃഷ്ടമവസീദതി| തസ്മിന് മാരുതോദ്രേകഃ| തേന ശ്ലഥസാരമാംസസന്ധ്യസ്ഥിതാ ത്വക്പാരുഷ്യമവനാമഃ കായസ്യ വേപഥുഃ കാസഃ ശ്വാസഃ ശ്ലേഷ്മസിങ്ഘാണകോദീരണം ധാതുക്ഷയശ്ച||൨൪||
वृद्धं तु शशवत्क्षीयमाणधात्विन्द्रियादिगुणं वलीखलितकासश्वासाग्निसादादिभिरभिभूयमानं जीर्णं भवनमिवाभिवृष्टमवसीदति| तस्मिन् मारुतोद्रेकः| तेन श्लथसारमांससन्ध्यस्थिता त्वक्पारुष्यमवनामः कायस्य वेपथुः कासः श्वासः श्लेष्मसिङ्घाणकोदीरणं धातुक्षयश्च||२४||
🔊 Audio coming soon
വൃദ്ധം തു ശശവത് സമന്താത് ക്ഷീയമാണധാത്വാദിഗുണം വല്യാദിഭിരഭിഭൂയമാനമവസീദതീതി സമ്ബന്ധഃ| ക്ഷീയമാണാ പുര്വോക്താ വപുഃ സ്ഥ്ച്ര്യ്യാദയോ ഗുണാഃ ശശവത് സമന്താത്| വലയശ്ചര്മസങ്കോചാഃ| പലിതം കേശരോമ്ണാം ശ്ച്ക്ല്യമ്| ആദിഗ്രഹണേനൈവംപ്രകാരാണാം ഗ്രഹണമ്| തഥാऽവസീദതി യഥാ ജീര്ണം ഭവനമഭിവൃഷ്ടം ജലേന സിക്തമ്| തസ്മിന് വാറ്ധകേ ശ്ലഥം സാരാദികം ഭവതി| സാരാണി വക്ഷ്യന്തേ| കായസ്യാവനാമഃ കുബ്ജത്വമ്| വേപഥുഃ കമ്പഃ| ശ്ലേഷ്മസിങ്ഘാണകോ നാസാസ്രാവഃ| തയോദീരണമിതി സര്വം വാതോദ്രേകാത് ഇതി വയഃ|| ൨൪||
Adhikarana bAlyAdInAM kramAddashakeShu vyapagamaH (25) · Śloka 25
അന്യേ പുനരാഹുഃ- ബാല്യം വൃദ്ധിഃ പ്രഭാ മേധാ ത്വക്ശുക്രാക്ഷിശ്രുതീന്ദ്രിയമ്| ദശകേഷു ക്രമാദ്വ്യേതി മനഃസര്വേന്ദ്രിയാണി ച||൨൫||
अन्ये पुनराहुः- बाल्यं वृद्धिः प्रभा मेधा त्वक्शुक्राक्षिश्रुतीन्द्रियम्| दशकेषु क्रमाद्व्येति मनःसर्वेन्द्रियाणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
അന്യേ പുനരാചാര്യാ ഇദമാഹുഃ| ക്രമാദ്ദശസു ദശകേഷു ബാല്യാദിദശകം വ്യേതി വ്യപഗച്ഛതി| തത്ര ദശകേ ബാല്യം വ്യപഗച്ഛതി| ദ്വിതീയേ വൃദ്ധിഃ| തതഃ പരം ന വര്ധത ഇത്യര്ഥഃ| തൃതീയേ പ്രഭാ| ചതുര്ഥേ മേധാ| പഞ്ചമേ ത്വക് വ്യപഗച്ഛതി| അന്യഥാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഷഷ്ഠേ ശുക്രമ്| സപ്തമേ അക്ഷീന്ദ്രിയമ്| അഷ്ടമേ ശ്രുതീന്ദ്രിയമ്| നവമേ മനഃ| ദശമേ സര്വേന്ദ്രിയാണി|| ൨൫||
Adhikarana AyuShaH pramANam (26) · Śloka 26
ഏവം വര്ഷശതമായുഷഃ പ്രമാണമസ്മിന് കാലേ||൨൬||
एवं वर्षशतमायुषः प्रमाणमस्मिन् काले||२६||
🔊 Audio coming soon
ഏവം സ്ഥിതേ സര്വഥാസ്മിന് കാലേ കല്ച് വര്ഷശതമായുഷഃ പ്രമാണമ്|
Adhikarana karmavisheShAdvayaso nyUnAdhikabhAvaH (1) · Śloka 1
സന്തി പുനഃ കര്മവിശേഷാദൂനാധികവര്ഷശതജീവനോ മനുഷ്യാഃ||൧||
सन्ति पुनः कर्मविशेषादूनाधिकवर्षशतजीवनो मनुष्याः||१||
🔊 Audio coming soon
കേചിത് തു മനുഷ്യാഃ ദൈവസ്യ പ്ച്രുഷസ്യ ച കര്മണോ വിശേഷാദൂനാധികവര്ഷശതജീവനോऽപി സന്തി|
Adhikarana nyUnAdhikajIvanAM vayasastridhA vibhAgaH (28) · Śloka 28
തേഷാം യഥോക്തൈഃ പ്രകൃതിവിശേഷൈരായുഷഃ പ്രമാണമുപതഭ്യ വയസ്ത്രിധാ വിഭജേത്||൨൮||
तेषां यथोक्तैः प्रकृतिविशेषैरायुषः प्रमाणमुपतभ्य वयस्त्रिधा विभजेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമൂനജീവനാമധികജീവിനാഞ്ച വയസ്ത്രിധാ വിഭജേത്| തേന പഞ്ചാശദ്വര്ഷജീവനാമപി ശൈശവയ്ച്വനവാര്ധക്യാന്യനയൈവ ഭാഗത്രയകല്പനയാ തഥാ വിംശത്യാദ്യായുഷാഞ്ച| നന്വിമേ ഊനവര്ഷശതായുഷഃ, ഇമേ ശതവര്ഷസമായുഷഃ ഇമേ അധികവര്ഷസമായുഷഃ, ഇതി കഥം ജ്ഞായത ഇതി ചേദുച്യതേ-തേഷാം യഥോക്തൈഃ പ്രകൃതിവിശേഷൈരായുഷഃ പ്രമാണമുപലഭ്യേതി| ഉക്താഃ പ്രകൃതിവിശേഷാ വാതാദി ദോഷസത്ത്വാദിഗുണജാത്യാദിഭേദേന| തൈര്ഹി പ്രമാണമായുഷഃ പരിജ്ഞായതേ| തഥാ-വാതേന സ്വല്പായുഷോ ഭവന്തി| പിത്തേന മധ്യായുഷഃ| കഫേന ദീര്ഘായുഷഃ| ഏവം സംയോഗേന താരതമ്യേന ചായുഷസ്താരതമ്യമപ്യൂഹ്യമ്| തഥാ സാത്ത്വികാ ദീര്ഘായുഷോ രാജസാ മധ്യായുഷസ്താമസാഃ സ്വല്പായുഷഃ തഥാ ജാതികുലദേശാദിവിശേഷാദായുഷോ വിശേഷഃ പ്രസിദ്ധഃ|| ൨൮||
Adhikarana AyuH kShaya kramaH ekavatsarasya hrAsaH (29) · Śloka 29
അപി ച - വര്ഷം വര്ഷം ക്ഷയം യാതി നൃണാം യാതേ ശതേ ശതേ| ആയുഷോऽപുണ്യബാഹുല്യാദ്യദാ യന്മാനമിഷ്യതേ||൨൯||
अपि च - वर्षं वर्षं क्षयं याति नृणां याते शते शते| आयुषोऽपुण्यबाहुल्याद्यदा यन्मानमिष्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
അപി ചേതി സമുച്ചയേ| നൃണാം പുരുഷാണാം യദാ യസ്മിന് കാലേ കൃതയുഗാദീ ദശവര്ഷശതാദയോ വാ യദായുഷോ മാനനിഷ്യതേ തേന മാനേന സംവത്സരശതേ പൂര്ണേ ഏകഃ സംവത്സരോऽപുണ്യബാഹുല്യാദവശ്യം ക്ഷയം യാതി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-യസ്യ യദാ സംവത്സരശതമായുഷഃ പ്രമാണം സ ഏകേന സംവത്സരേണോനം വര്ഷശതം ജീവതീത്യര്ഥഃ| അനേന ക്രമേണ സഹസ്രാധികജീവിനാം ദശവര്ഷജീവിനാം ച ഭഗകല്പനയാ ക്ഷയ ആയുഷോ വാച്യഃ|| ൨൯||
Adhikarana balasya traividhyAdi (30) · Śloka 30
ബലമപി ത്രിവിധം ഭവതി| സഹജം കാലകൃതം യുക്തികൃതഞ്ച| തത്ര സഹജം ദേഹസത്ത്വയോഃ പ്രാകൃതമ്| കാലകൃതമൃതുവിഭാഗജം വയഃ കൃതഞ്ച| യുക്തികൃതം പുനരാഹാരവിഹാരോത്ഥമൂര്ജസ്കരം യോഗജഞ്ച||൩൦||
बलमपि त्रिविधं भवति| सहजं कालकृतं युक्तिकृतञ्च| तत्र सहजं देहसत्त्वयोः प्राकृतम्| कालकृतमृतुविभागजं वयः कृतञ्च| युक्तिकृतं पुनराहारविहारोत्थमूर्जस्करं योगजञ्च||३०||
🔊 Audio coming soon
ന കേവലം പുരുഷേ വയസ്ത്രിവിധമ്| യാവത് സഹജത്വാഭേദേന ബലമപി ത്രിവിധമ്| തത്ര സഹജം ദേഹസത്ത്വസ്വഭാവായാതമ്| കാലകൃതം ഹേമന്താദ്യൃതുഷട്കജനിതം വയോവിശേഷകൃതഞ്ച| യുക്തികൃതാऽऽഹാരാദിവിശേഷജമൂര്ജസ്കരം യോഗജഞ്ച| ഊര്ജസ്കരം രസായനവാജീരണാദി|
Adhikarana balavRuddhikarA bhAvAH (31) · Śloka 31
തദ് വൃദ്ധികരാസ്ത്വിമേ ച ഭാവാ ഭവന്തി| തദ്യഥാബലവത്പുരുഷേ ദേശേ ജന്മ, തദ്വിധേ ച കാലേ, സുഖശ്ച കാലയോഗോ ബീജക്ഷേത്രഗുണശരീരാഹാരസത്ത്വസമ്പത്തയഃ സ്വഭാവോയ്ച്വനം വ്യായാമോഹര്ഷശ്ച||൩൧||
तद् वृद्धिकरास्त्विमे च भावा भवन्ति| तद्यथाबलवत्पुरुषे देशे जन्म, तद्विधे च काले, सुखश्च कालयोगो बीजक्षेत्रगुणशरीराहारसत्त्वसम्पत्तयः स्वभावोय्च्वनं व्यायामोहर्षश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ത്രിവിധസ്യാപി ബലസ്യ വക്ഷ്യമാണാ ഭാവാ വൃദ്ധികരാഃ| തദ്യഥാ-യസ്മിന് ദേശേ പുരുഷാ ബലവന്തോ ഭവന്തി തത്ര ദേശേ ജന്മ| യസ്മിന് കാലേ ച ബലവന്തോ ഭവന്തി തസ്മിന് കാലേ ജന്മ സുഖശ്ച കാലയോഗഃ സമയോഗഃ| ബീജഗുണമപി ശുക്രസ്യ പരിപൂര്ണതാദികമ!| ക്ഷേത്രഗുണോ മാതുഃ സ്വഭാവാഹാരാദിവിശേഷഃ| തഥാ ജാതസ്യ ശരീരാദി സമ്പത്തയഃ| സ്വഭാവാദികം ചേതി ബലസ്യ വൃദ്ധേര്ഹേതുഃ|| ൩൧||
Adhikarana aShTau sArANi (32) · Śloka 32
തഥാ സാരാണ്യഷ്ടൌ ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജശുക്രസത്ത്വാത്മകാന്യുത്തരോത്തരവരാണി ബലമാനജ്ഞാര്ഥമുപദിശ്യന്തേ||൩൨||
तथा साराण्यष्टौ त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वात्मकान्युत्तरोत्तरवराणि बलमानज्ञार्थमुपदिश्यन्ते||३२||
🔊 Audio coming soon
അസ്യ ച ബലസ്യ മാനവിശേഷപരിജ്ഞാനാര്ഥം ത്വഗാദ്യാത്മകാന്യഷ്ടൌ സാരാണ്യുക്താനി| താനി ച യഥോത്തരമഗ്ര്യാണി ശ്രേഷ്ഠാനി| തേന ത്വക്സാരവാന് ബലീ ഭവതി| തതോ രക്തസാരവാന്| തതോ മാംസസാരവാന്| തതോ മേദസ്സാരവാന്| ഇത്യേവമാദി സത്ത്വം യാവത്| ത്വഗേവ സാരമേവം സര്വത്ര യോജ്യമ്| ഏതാവതാ ബലമാനപരിജ്ഞാനദര്ശനേന ഭിഷഗ്ബലം ജാനീയാത്|| ൩൨||
Adhikarana kevalasharIropacayApacayAdibhirna balAbalanirNayaH (33) · Śloka 33
അപി ച ന മുഹ്യേദ്ദേഹമാത്രദര്ശനാദേവ ഭിഷഗയമുപചയേന മഹാശരീരത്വാദ്വാ ബലവാനയം കൃശത്വാദല്പശരീരത്വാദ്വാല്പബല ഇതി| തച്ചോഭയമന്യഥാദൃഷ്ടം ഗജസിംഹേ|൩൩|
अपि च न मुह्येद्देहमात्रदर्शनादेव भिषगयमुपचयेन महाशरीरत्वाद्वा बलवानयं कृशत्वादल्पशरीरत्वाद्वाल्पबल इति| तच्चोभयमन्यथादृष्टं गजसिंहे|३३|
🔊 Audio coming soon
ശരീരമാത്രദര്ശനേ ഭിഷഗ് ബലേ ഉക്തനയാന്ന മുഹ്യേത്| അയമിത്യാദിനാ മോഹേ ഹേതുരുച്യതേ| തദുഭയമുപചയേന ബലവത്ത്വം കൃശത്വേന ചാല്പബലവത്വം ഗജസിംഹേऽന്യഥാ വൈപരീത്യേന ദൃഷ്ടമ്| സിംഹഃ കൃശോऽപ്യതി ബലോ ഗജഃ സ്ഥൂലോऽപ്യല്പബല ഇതി|| ൩൩||
Adhikarana sarvasAropetasya guNAH (34) · Śloka 33
തത്ര സര്വേഃ സാരൈരുപേതോ ഭവത്യതിബലഃ പരമഗ്ച്രവയുക്തഃ ക്ലേശക്ഷമഃ സര്വാരമ്ഭേഷ്വാത്മനി പ്രത്യാശാവാന് കല്യാണാഭിനിവേശോ സ്ഥിരശരീരഃ സുസമാഹിതഗതിഃ സാനുനാദസ്നിഗ്ധബമ്ഭീരമാഹാസ്വരഃ സുഖൈശ്വര്യ്യവിത്തോപഭോഗസമ്മാന ഭാങ്മന്ദജരാമയഃ| പ്രായസ്തുല്യഗുണവിസ്തീര്ണാപത്യോ ദീര്ഘായുശ്ച൨||൩൩||
तत्र सर्वेः सारैरुपेतो भवत्यतिबलः परमग्च्रवयुक्तः क्लेशक्षमः सर्वारम्भेष्वात्मनि प्रत्याशावान् कल्याणाभिनिवेशो स्थिरशरीरः सुसमाहितगतिः सानुनादस्निग्धबम्भीरमाहास्वरः सुखैश्वर्य्यवित्तोपभोगसम्मान भाङ्मन्दजरामयः| प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्यो दीर्घायुश्च२||३३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സര്വസാരസംയുക്തോऽതിബലത്വാദിഗുണോ ഭവതി| പ്രത്യാശാവാന് നാനാരമ്ഭേഷു സമ്ഭാവിതഫലഃ| കല്യാണേഷു ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടേഷ്വഭിനിവേശോ യസ്യ| സഹാനുനാദാദിഭിര്വര്ത്തതേ സ്വരോ യസ്യ| തഥാ സുഖാദിഭാക്| ഏശ്വര്യ്യ പ്രഭവനമ്| മന്ദ്ച് ജരാമയ്ച് യസ്യ| പ്രായസ്തുല്യൈരാത്മസദൃശൈര്ഗുണൈര്വിസ്തീര്ണാന്യപത്യാനി യസ്യ| ദീര്ഘായുശ്ച ഭവതി|| ൩൪||
Adhikarana asAramadhyamasArau (35) · Śloka 35
തദ്വിപരീതസ്ത്വസാരഃ| മധ്യോ മധ്യഗുണഃ||൩൫||
तद्विपरीतस्त्वसारः| मध्यो मध्यगुणः||३५||
🔊 Audio coming soon
യോ വിദ്യമാനസര്വസാരഗുണവൈപരീത്യയുക്തോ ഭവതി സോऽസാരഃ| യസ്യ തു മധ്യമാനി സാരാണി സ ഗുണൈരപി മധ്യോ ഭവതി|| ൩൫||
Adhikarana samasharIrAvayavapramANam (36) · Śloka 36
പ്രമാണം പുനഃ സ്വാങ്ഗുലൈഃ| പാദാങുഷ്ഠപ്രദേശിന്യ്ച് ദ്വ്യങ്ഗുലായതേ| തിസ്രോऽന്യാഃ ക്രമേണോത്തരോത്തരം പഞ്ചമഭാഗഹീനാസ്തന്നഖഹീനാ വാ| ചതുരങ്ഗുലായതാഃ പൃഥക് പദപാദതലപാര്ഷ്ണയഃ| ഷട്പഞ്ചചതുരങ്ഗുലവിസ്തൃതാശ്ചതുര്ദശൈവായാമേന പാദശ്ചതുര്ദശൈവ പരിണാഹേന| തഥാ ഗുല്ഫൌ ജങ്ഘാമധ്യഞ്ച| ചതുരങ്ഗുലോത്സേധഃ പാദഃ| അഷ്ടാദശായാമാ ജങ്ഘാ ഊരുശ്ച| ചതുരങ്ഗുലം ജാനു| ത്രിംശദങ്ഗുലപരിണാഹ ഊരുഃ| ഷഡായാമൌ മുഷ്കമേഢ്രാവഷ്ടപഞ്ചപരിണാഹൌ| ഷോഡശവിസ്താരാ കടീ പഞ്ചാശത് പരിണാഹാ| ദശാങ്ഗുലം ബസ്തിശിരഃ| ദ്വാദശാങ്ഗുലമുദരമ്| ദശവിസ്താരേ ദ്വാദശായാമേ പാര്ശ്വേ| ദ്വാദശോത്സേധം ത്രികമ്| അഷ്ടാദശോത്സേധം പൃഷ്ഠമ്| ദ്വാദശകം സ്തനാന്തരമദ്വയങ്ഗുലം സ്തനപര്യ്യന്തമ്| ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലവിശാലം ദ്വാദശോത്സേധമുരഃ| ദ്വ്യങ്ഗുലം ഹൃദയമ്| അഷ്ടകൌ സ്കന്ധേ കക്ഷേ ച| ഷട്കാവംസൌ| ഷോഡശകൌ പ്രവാഹൂ| പഞ്ചദശക്ച് പ്രപാണീ| ദ്വാദശാങ്ഗുലൌ പാണീ| തത്രാപി പഞ്ചാങ്ഗുലാ മധ്യമാങ്ഗുലിഃ| തതോऽര്ധാങ്ഗുലഹീനേ പ്രദേശിന്യനാമികേ| സാര്ധത്ര്യങ്ഗുല്ച് കനിഷ്ഠികാങ്ഗുഷ്ഠൌ| ചതുരങ്ഗുലോത്സേധാ ദ്വാവിംശതിപരിണാഹാ ശിരോധരാ| ദ്വാദശോത്സേധം ചതുര്വിംശതിപരിണാഹമാനനമ്| പഞ്ചാങ്ഗുലമാസ്യമ്| ചതുരങ്ഗുലം പൃഥക് ചിബുക്ച്ഷ്ഠനാസാ ദൃഷ്ട്യന്ത്കര്ണലലാടമ്| ത്രിഭാഗാങ്ഗുലവിസ്താരാ നാസാപുടമര്യ്യാദാ| ദ്വ്യങ്ഗുലായതമങ്ഗുഷ്ഠോദരവിസ്തൃതം നേത്രമ്| തത്ര ശുക്ലാത്തൃതീയാംശം കൃഷ്ണമ്| കൃഷ്ണാന്നവമാംശാ മസൂരദലമാത്രാ ദൃഷ്ടിഃ| ഷഡങ്ഗുലോത്സേധം ദ്വാത്രിംശത്പരിണാഹം ശിര ഇതി| സര്വം പുനഃ ശരീരമങ്ഗുലാനി ചതുരശീതിഃ| തദായാമവിസ്താരസമം സമമുച്യതേ||൩൬||
प्रमाणं पुनः स्वाङ्गुलैः| पादाङुष्ठप्रदेशिन्य्च् द्व्यङ्गुलायते| तिस्रोऽन्याः क्रमेणोत्तरोत्तरं पञ्चमभागहीनास्तन्नखहीना वा| चतुरङ्गुलायताः पृथक् पदपादतलपार्ष्णयः| षट्पञ्चचतुरङ्गुलविस्तृताश्चतुर्दशैवायामेन पादश्चतुर्दशैव परिणाहेन| तथा गुल्फौ जङ्घामध्यञ्च| चतुरङ्गुलोत्सेधः पादः| अष्टादशायामा जङ्घा ऊरुश्च| चतुरङ्गुलं जानु| त्रिंशदङ्गुलपरिणाह ऊरुः| षडायामौ मुष्कमेढ्रावष्टपञ्चपरिणाहौ| षोडशविस्तारा कटी पञ्चाशत् परिणाहा| दशाङ्गुलं बस्तिशिरः| द्वादशाङ्गुलमुदरम्| दशविस्तारे द्वादशायामे पार्श्वे| द्वादशोत्सेधं त्रिकम्| अष्टादशोत्सेधं पृष्ठम्| द्वादशकं स्तनान्तरमद्वयङ्गुलं स्तनपर्य्यन्तम्| चतुर्विंशत्यङ्गुलविशालं द्वादशोत्सेधमुरः| द्व्यङ्गुलं हृदयम्| अष्टकौ स्कन्धे कक्षे च| षट्कावंसौ| षोडशकौ प्रवाहू| पञ्चदशक्च् प्रपाणी| द्वादशाङ्गुलौ पाणी| तत्रापि पञ्चाङ्गुला मध्यमाङ्गुलिः| ततोऽर्धाङ्गुलहीने प्रदेशिन्यनामिके| सार्धत्र्यङ्गुल्च् कनिष्ठिकाङ्गुष्ठौ| चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशतिपरिणाहा शिरोधरा| द्वादशोत्सेधं चतुर्विंशतिपरिणाहमाननम्| पञ्चाङ्गुलमास्यम्| चतुरङ्गुलं पृथक् चिबुक्च्ष्ठनासा दृष्ट्यन्त्कर्णललाटम्| त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्य्यादा| द्व्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तृतं नेत्रम्| तत्र शुक्लात्तृतीयांशं कृष्णम्| कृष्णान्नवमांशा मसूरदलमात्रा दृष्टिः| षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशत्परिणाहं शिर इति| सर्वं पुनः शरीरमङ्गुलानि चतुरशीतिः| तदायामविस्तारसमं सममुच्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
അനന്തരം ശരീരാവയവാനാമങ്ഗുലാദിനാ പ്രമാണമുച്യതേ| ആയാമോ ദൈര്ഘ്യമ്| വിസ്താരോ വ്യാസഃ| പരിണാഹഃ പരിവര്ത്തുലതാ| തത്ര പാദാങ്ഗുഷ്ഠഃ തത്സമീപേ ചാങ്ഗുലീ ആയാമേന ദ്വ്യങ്ഗുലേ| അന്യാസ്ത്രിസ്രോऽങ്ഗുല്യഃ ക്രമേണ ദ്വ്യങ്ഗുലസ്യ പഞ്ചമഭാഗേന ഹീനാഃ| പ്രദേശിന്യാ മധ്യമാ തതോऽനാമികാ തതഃ കനിഷ്ഠേതി| യഥോത്തരാര്ഥഃ| പ്രപദാദിത്രയം പ്രത്യേകമായാമേന ചതുരങ്ഗുലമ്| പ്രപദമങ്ഗുലല്യനന്തരം പാദാഗ്രം പാദതലമ്| പാദമധ്യം പാര്ഷ്ണിഃ ഖുഡികാഭാഗസ്തത്ര ച പ്രപദം വിസ്താരേണ ഷഡങ്ഗുലം പാദതലം പഞ്ചങ്ഗുലമ്| പാര്ഷ്ണിഃ ചതുരങ്ഗുലാ| ദ്വേ ചത്വാരീതി ഗുണാനി| ചതുര്ദശായാമേന പാദഃ പരിണാഹഃ പാദപൃഷ്ഠാത് പാദതലം യാവത്| ഗുല്ഫജങ്ഘാമധ്യേ അപി പരിണാഹേന ചതുര്ദശാങ്ഗുലേ| പാദസ്യോത്സേധഃ ക്ഷിതിലഗ്നാത് പ്രഭൃതി ഗുല്ഫോ യാവത്| സഃ ചതുരങ്ഗുലഃ| സുബോധമ്| മുഷ്കാവഷ്ടാങ്ഗുലപരിണാഹ്ച് ഷഡായാമമേഢ്രഃ പഞ്ചപരിണാഹഃ ഷഡായാമഃ| കടീ മേഢ്രമുഷ്കയോരുപരിഭാഗേ| ദശാങ്ഗുലം ബസ്തിശിര ആയാമേന മേഢ്രമൂലാന്നാഭിപ്രദേശോ യാവത്| സുബോധമ്| ത്രികശ്ച കട്യാ ഏവോത്സേധാദ്ച്ന്നത്യമ്| സ്തനപര്യ്യന്തം സ്തനപാര്ശ്വമ്| ദ്വ്യങ്ഗുലം ഹൃദയമിതി| അതഃ പ്രഭൃതി കനിഷ്ഠികാങ്ഗുഷ്ഠാവിത്യേവമന്തമ് ആയാമോ വിജ്ഞേയഃ| ആസ്യം പഞ്ചാങ്ഗുലം ചിബുകാദികം പൃഥക് പ്രത്യേകം ചതങ്ഗുലമായാമേന| ദൃഷ്ട്യന്തരം ദൃഷ്ടിമണ്ഡലോയോര്മധ്യമ്| നാസാപുടയോര്യാ മര്യ്യാദാ മാംസമയീ| ത്രിഭാഗാങ്ഗുലമങ്ഗുലസ്യ തൃതീയോ ഭാഗഃ| തൃൗതീയാംശോ നേത്രഭാഗാച്ഛുക്ലാത്| മസൂരദലമാത്രാ ഘനത്വേന| ഇത്യുക്തം സമപ്രമാണമ്| ശരീരം സമമിത്യുച്യതേ|| ൩൬||
Adhikarana avayavaparimANasya cAturvidhyam (37) · Śloka 37
തത്ര യഥോക്തപരിമാണമിഷ്ടമനിഷ്ടം ഹീനമധികം വാ||൩൭||
तत्र यथोक्तपरिमाणमिष्टमनिष्टं हीनमधिकं वा||३७||
🔊 Audio coming soon
യഥോക്തായാമവിസ്താരോത്സേധേന സമേന പരിമാണമിഷ്ടമ്| തഥാऽത്യന്തദീര്ഘത്വാദിയുക്തമനിഷ്ടമ്| ഹീനാധികപ്രമാണാവയവമനിഷ്ടമ്|| ൩൭||
Adhikarana hRasvadIrghAdibhedenAShTau sharIrANi (1) · Śloka 1
തഥാऽതിഹ്രസ്വദീര്ഘഗ്ച്രകൃഷ്ണരോമാരോമസ്ഥൂലകൃശം ചേതി||൧||
तथाऽतिह्रस्वदीर्घग्च्रकृष्णरोमारोमस्थूलकृशं चेति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 2
ഇഷ്ടഞ്ച പുനര്മഹാശരീരദര്ശനവദനഹനുസ്തനാഗ്രപൃഷ്ഠസ്വരമുപചിതോരുസ്ഫിക്കടീവക്ഷോഗ്രീവാതാലുകമുഭയഗുണപാണിപാദചിബുകകര്ണലലാടമ്| സൂക്ഷ്മാസ്ഥിദന്തനഖാങ്ഗുലിപര്വകമ്||൨||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्||२||
🔊 Audio coming soon
ദീര്ഘാങ്ഗുലിസക്ഥിബാഹൂച്ഛ്വാസേക്ഷിതനേത്രജിഹ്വമ്| വിസ്തീര്ണാ- സ്യാധര്ച്ഷ്ഠജിഹ്വാലലാടകര്ണപീഠയക്ഷോऽല്പമേഢ്രഗ്രീവാകേശമ്| സ്നിഗ്ധത്വക്കചകരജനയനദശനസ്വനമ്| സ്ഥിരേന്ദ്രിയത്വങ്- നഖകേശപാര്ശ്വമ് ഗമ്ഭീരനാഭിസന്ധിസ്വരമ്| ഗൂഢജത്രുപൃഷ്ഠ- വംശദന്തമൂലമ്| രക്താല്വോഷ്ഠനഖനേത്രാന്തമ്| ആതാമ്രജി- ഹ്വാഹസ്തപാദതലമ്| കൃഷ്ണകേശഭ്രൂനേത്രപക്ഷ്മതാരകമ്| ശുക്ല- ശുക്ലമണ്ഡലദശനചരിതമ്| നീചൈര്ബുദ്ധകര്ണസ്തനനാസാഗ്ര- ചംക്രമണമ്| ഘനസ്കന്ധകന്ധരാദന്താങ്ഗുലിത്വക്സ്ഛാര്ദമ്| തനുനഖമധ്യജിഹ്വമ്| വൃത്തസ്ഫിഗ്ഗ്രീവാനഖമ്| സമപൃഷ്ഠദന്ത- ലലാടേക്ഷിതമ്| തഥാ നുപൂര്വവൃത്താവൂരു| ദക്ഷിണാവര്ത്തനാഭിഃ പ്രകൃഷ്ടന്തര്ച് സ്തന്ച് ഭ്രുവൌ ച| കൂര്മ്മാകൃതയോ നഖാഃ പാദൌ ച| ഋജ്വാസ്യം നാസാവംശശ്ച| അനുല്ബണേ ഹനുവേഷശ്ച| ശ്ലക്ഷ്ണം താലു ജിഹ്വാ ച| നാതിസ്ഥൂലകൃശാവോഷ്ഠൌ ദേഹബന്ധശ്ച| സസ്പന്ദം ഹൃദയം ശങ്ഖ്ച് മന്യേ ച| സോഷ്മതാലുപാദോദരം നിഃശ്വാസാശ്ച| പൃഷ്ഠതോऽവനത്ച് രോമശൌ ച കര്ണൌ| ഈഷത്പ്രലമ്ബിന്യ്ച് ഭ്രുവൌ| വലിനം സുശ്ലിഷ്ടസന്ധ്യര്ധചന്ദ്രാകൃതിലലാടമ്| ആതപത്രോപമം ശിരഃ| നൈകമൂലാ മൃദവഃ കേശാഃ| ദൃഢം ഗൂഢം ച സിരാസ്ഥി- സന്ധിഃ| പ്രകൃതിയുക്താനി വാതമൂത്രപുരീഷഗുഹ്യാനി ഹസിതരു- ദിതാനി ച ചേഷ്ടിതാനി| തഥാ സ്നാതാലിപ്തമധഃ പ്രസൃതാനു- പൂര്വ്യാശുഷ്യദിഷ്ടം ശരീരമ്|| ൩൮||
Adhikarana iShTasharIralakShaNam (38) · Śloka 38
ഇഷ്ടഞ്ച പുനര്മഹാശരീരദര്ശനവദനഹനുസ്തനാഗ്രപൃഷ്ഠസ്വരമുപചിതോരുസ്ഫിക്കടീവക്ഷോഗ്രീവാതാലുകമുഭയഗുണപാണിപാദചിബുകകര്ണലലാടമ്| സൂക്ഷ്മാസ്ഥിദന്തനഖാങ്ഗുലിപര്വകമ്| ദീര്ഘാങ്ഗുലിസക്ഥിബാഹൂച്ഛ്വാസേക്ഷിതനേത്രജിഹ്വമ്| വിസ്തീര്ണാ- സ്യാധര്ച്ഷ്ഠജിഹ്വാലലാടകര്ണപീഠയക്ഷോऽല്പമേഢ്രഗ്രീവാകേശമ്| സ്നിഗ്ധത്വക്കചകരജനയനദശനസ്വനമ്| സ്ഥിരേന്ദ്രിയത്വങ്- നഖകേശപാര്ശ്വമ് ഗമ്ഭീരനാഭിസന്ധിസ്വരമ്| ഗൂഢജത്രുപൃഷ്ഠ- വംശദന്തമൂലമ്| രക്താല്വോഷ്ഠനഖനേത്രാന്തമ്| ആതാമ്രജി- ഹ്വാഹസ്തപാദതലമ്| കൃഷ്ണകേശഭ്രൂനേത്രപക്ഷ്മതാരകമ്| ശുക്ല- ശുക്ലമണ്ഡലദശനചരിതമ്| നീചൈര്ബുദ്ധകര്ണസ്തനനാസാഗ്ര- ചംക്രമണമ്| ഘനസ്കന്ധകന്ധരാദന്താങ്ഗുലിത്വക്സ്ഛാര്ദമ്| തനുനഖമധ്യജിഹ്വമ്| വൃത്തസ്ഫിഗ്ഗ്രീവാനഖമ്| സമപൃഷ്ഠദന്ത- ലലാടേക്ഷിതമ്| തഥാ നുപൂര്വവൃത്താവൂരു| ദക്ഷിണാവര്ത്തനാഭിഃ പ്രകൃഷ്ടന്തര്ച് സ്തന്ച് ഭ്രുവൌ ച| കൂര്മ്മാകൃതയോ നഖാഃ പാദൌ ച| ഋജ്വാസ്യം നാസാവംശശ്ച| അനുല്ബണേ ഹനുവേഷശ്ച| ശ്ലക്ഷ്ണം താലു ജിഹ്വാ ച| നാതിസ്ഥൂലകൃശാവോഷ്ഠൌ ദേഹബന്ധശ്ച| സസ്പന്ദം ഹൃദയം ശങ്ഖ്ച് മന്യേ ച| സോഷ്മതാലുപാദോദരം നിഃശ്വാസാശ്ച| പൃഷ്ഠതോऽവനത്ച് രോമശൌ ച കര്ണൌ| ഈഷത്പ്രലമ്ബിന്യ്ച് ഭ്രുവൌ| വലിനം സുശ്ലിഷ്ടസന്ധ്യര്ധചന്ദ്രാകൃതിലലാടമ്| ആതപത്രോപമം ശിരഃ| നൈകമൂലാ മൃദവഃ കേശാഃ| ദൃഢം ഗൂഢം ച സിരാസ്ഥി- സന്ധിഃ| പ്രകൃതിയുക്താനി വാതമൂത്രപുരീഷഗുഹ്യാനി ഹസിതരു- ദിതാനി ച ചേഷ്ടിതാനി| തഥാ സ്നാതാലിപ്തമധഃ പ്രസൃതാനു- പൂര്വ്യാശുഷ്യദിഷ്ടം ശരീരമ്||൩൮||
इष्टञ्च पुनर्महाशरीरदर्शनवदनहनुस्तनाग्रपृष्ठस्वरमुपचितोरुस्फिक्कटीवक्षोग्रीवातालुकमुभयगुणपाणिपादचिबुककर्णललाटम्| सूक्ष्मास्थिदन्तनखाङ्गुलिपर्वकम्| दीर्घाङ्गुलिसक्थिबाहूच्छ्वासेक्षितनेत्रजिह्वम्| विस्तीर्णा- स्याधर्च्ष्ठजिह्वाललाटकर्णपीठयक्षोऽल्पमेढ्रग्रीवाकेशम्| स्निग्धत्वक्कचकरजनयनदशनस्वनम्| स्थिरेन्द्रियत्वङ्- नखकेशपार्श्वम् गम्भीरनाभिसन्धिस्वरम्| गूढजत्रुपृष्ठ- वंशदन्तमूलम्| रक्ताल्वोष्ठनखनेत्रान्तम्| आताम्रजि- ह्वाहस्तपादतलम्| कृष्णकेशभ्रूनेत्रपक्ष्मतारकम्| शुक्ल- शुक्लमण्डलदशनचरितम्| नीचैर्बुद्धकर्णस्तननासाग्र- चंक्रमणम्| घनस्कन्धकन्धरादन्ताङ्गुलित्वक्स्छार्दम्| तनुनखमध्यजिह्वम्| वृत्तस्फिग्ग्रीवानखम्| समपृष्ठदन्त- ललाटेक्षितम्| तथा नुपूर्ववृत्तावूरु| दक्षिणावर्त्तनाभिः प्रकृष्टन्तर्च् स्तन्च् भ्रुवौ च| कूर्म्माकृतयो नखाः पादौ च| ऋज्वास्यं नासावंशश्च| अनुल्बणे हनुवेषश्च| श्लक्ष्णं तालु जिह्वा च| नातिस्थूलकृशावोष्ठौ देहबन्धश्च| सस्पन्दं हृदयं शङ्ख्च् मन्ये च| सोष्मतालुपादोदरं निःश्वासाश्च| पृष्ठतोऽवनत्च् रोमशौ च कर्णौ| ईषत्प्रलम्बिन्य्च् भ्रुवौ| वलिनं सुश्लिष्टसन्ध्यर्धचन्द्राकृतिललाटम्| आतपत्रोपमं शिरः| नैकमूला मृदवः केशाः| दृढं गूढं च सिरास्थि- सन्धिः| प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि हसितरु- दितानि च चेष्टितानि| तथा स्नातालिप्तमधः प्रसृतानु- पूर्व्याशुष्यदिष्टं शरीरम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ഇത്യുക്തേ യത്രാധിക്യം ഹീനതാ ചേഷ്ടാ തദ്ദര്ശയതി-ഇഷ്ടം പുനരിത്യാദി| മഹാന്തിസ്വരാന്താന്യുപചിതാനി താല്വന്താനി| ലലാടാന്തമുഭയഗുണം മഹദുപചിതം ച| കേശാന്താനി സൂക്ഷ്മാണി ജിഹ്വാന്താനി ദീര്ഘാണി വക്ഷഃപര്യ്യന്തം വിസ്തീര്ണമ്| കേശാന്താന്യല്പാനി| സ്വനാന്താനി സ്നിഗ്ധാനി| പാര്ശ്വാന്താനി സ്ഥിരാണി ഢൃഢാനി| സ്വരാന്താനി ഗമ്ഭീരാണി| ദന്തമൂലാനി ഗൂഢാന്യനുത്പന്നാനി| നേത്രാന്താനി രക്താനി| പാദതലാന്താനി താമ്രാണി| താരകാന്താനി കൃഷ്ണാനി| ചരിതാന്താനി ശുക്ലാനി| ശുക്ലമണ്ഡലം സിതമസിതം കൃഷ്ണമ്| പാദാന്തമുന്നതമ്| ചിത്തസ്യ്ച്ന്നത്യമ്ച്ദാര്യ്യമ്| ചങ്ക്രമണാന്തം നീചൈര്ലഘു ഇത്യര്ഥഃ| സ്ഛാര്ദ്ദാന്താനി ഘനാനി| ജിഹ്വാന്താനി തനൂനി| മധ്യം കായസ്യ നഖാന്താനി വൃത്താനി ഇക്ഷിതാന്തം സമമ്| ഈക്ഷിതം സമമേകരൂപമ്| സുബോധമ്| പ്രകൃഷ്ടം ദൂരമന്തരം യയോഃ ദേഹബന്ധോ ദേഹഃ| സ്പന്ദശ്ചലനമ്| ഭ്രുവാവീഷത് പ്രാന്തേ പ്രലമ്ബിന്യ്ച് | വലിനത്വാദിയുക്തം ലലാടമ്| വലയോ വിദ്യന്തേ യസ്യ| പാമാദിപാഠാന്നഃ| സുശ്ലിഷ്ടേ ശങ്ഖസന്ധീ യത്ര| ശിരഃ കേശാന്തമാതപത്രോപമമ്| കേശാ ബഹുമൂലാഃ| വാതാദീനി പ്രകൃതിയുക്താനി| ഹസിതാദീനി ചേഷ്ടിതാന്യപി ഏവംലക്ഷണാനി| ഏവമനന്തരോക്തൈര്ലക്ഷണൈര്യുക്തം ശരീരമിഷ്ടം ഭവതി|| ൩൮||
Adhikarana shubhasharIralakShaNaM tatrAyurAdInAM pratidvitvam (39) · Śloka 39
ഭവതി ചാത്ര- ഉത്തരോത്തരസുക്ഷേത്രം ഗര്ഭാദ്ഭവതി നീരുജമ്| ആയാമജ്ഞാനവിജ്ഞാനൈര്വര്ധമാനം ശനൈഃ ശുഭമ്| ഇതി സര്വഗുണോപേതേ ശരീരേ ശരദാം ശതമ്| ആയുരൈശ്വര്യ്യമിഷ്ടാശ്ച സര്വേ ഭാവാ പ്രതിഷ്ഠതാഃ||൩൯||
भवति चात्र- उत्तरोत्तरसुक्षेत्रं गर्भाद्भवति नीरुजम्| आयामज्ञानविज्ञानैर्वर्धमानं शनैः शुभम्| इति सर्वगुणोपेते शरीरे शरदां शतम्| आयुरैश्वर्य्यमिष्टाश्च सर्वे भावा प्रतिष्ठताः||३९||
🔊 Audio coming soon
ഗതാനുഗതികമ്| ഉത്തരോത്തരം സുക്ഷേത്രത്വാദിയുക്തം വപുഃ ശുഭമ്| ക്ഷേത്രവത്ക്ഷേത്രമ്| ഗര്ഭാധാനാത്പ്രഭൃതി വര്ത്തമാനാവസ്ഥാം യാവത് തദുത്തരാദുത്തരം ശോഭനം പരിപൂര്ണം യത്ര| ഗര്ഭാദിതശ്ച നീരുജമ്| ക്രമേണ ആയാമാദിഭിര്വര്ദ്ധമാനമ്| ഇത്യനന്തരോക്തേന പ്രകാരേണ സര്വഗുണോപേതേ ശരീരേ ശരദാം ശതമായുഃ പ്രതിഷ്ഠിതമ്| സര്വേ ച ഭാവാ ഇഷ്ടാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ| യഥോക്തഗുണാ യേ ച|| ൩൯||
Adhikarana sAttvikAdipuruShANAM lakShaNam (40) · Śloka 40
അനുത്സേകമദൈന്യം ച സുഖം ദുഃഖം ച സേവതേ| സത്ത്വവാംസ്തഭ്യമാനസ്തു രാജസോ നൈവ താമസഃ||൪൦||
अनुत्सेकमदैन्यं च सुखं दुःखं च सेवते| सत्त्ववांस्तभ्यमानस्तु राजसो नैव तामसः||४०||
🔊 Audio coming soon
യഃ സാത്ത്വികഃ പുരുഷഃ സ യദാ സുഖമുപഭുങ്ക്തേ തദാ അനുത്സേകം കൃത്വ യദാ ച ദുഃഖമുപഭുങ്ക്തേ തദാ അദൈന്യം കൃത്വ| സുഖദുഃഖയോരുത്സേകദൈന്യവാന് സത്ത്വവാന്ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| യസ്തു രാജസഃ സ സുഖമപി സ്തഭ്യമാനഃ സേവതേ| ദുഃഖമപി സ്തഭ്യമാനഃ സ്തോകോത്സേകദൈന്യഃ| താമസോ നൈവ സുഖമുപഭുങ്ക്തേ| നാപി ദുഃഖമ്| തത്കാരണസന്നിധാനേऽപി ശഠത്വാത് സുഖഃദുഖം ന ഗൃഹ്യതേ ഇത്യര്ഥഃ | അഥവാ താമസോ നൈവാനുത്സേകമദൈന്യഞ്ച സുഖദുഃഖേ സേവതേ| നൈവ ച സ്തഭ്യമാനഃ സേവതേ; അപി തു സോത്സേകഃ സുഖം സേവതേ| സദൈന്യോ ദൂഃഖം സേവതേ| ഇതി|| ൪൦||
Adhikarana puNyAyuvRuddhikaro gaNaH (41) · Śloka 41
ദാനശീലദയാസത്യബ്രഹ്മചര്യ്യകൃതജ്ഞതാഃ| രസായനാനി മൈത്രീ ച പുണ്യായുര്വൃദ്ധികൃദ്ഗണഃ||൪൧||
दानशीलदयासत्यब्रह्मचर्य्यकृतज्ञताः| रसायनानि मैत्री च पुण्यायुर्वृद्धिकृद्गणः||४१||
🔊 Audio coming soon
ഇതി വൈദ്യസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭട കൃത്ച് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പ്രകൃതിഭേദീയോ നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ തഥാ ദാനാദികോ ഗണഃ പുണ്യായുവൃദ്ധികൃദിതി|| ൪൧|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശാരീരസ്ഥാനേऽഷ്ടമോऽധ്യായഃ