1. putrakāmīyaḥ

Adhikarana atha putrakAmIyo nAma prathamo~adhyAyaH| upodghAtaH · Śloka

પૂર્વસ્મિન્ સ્થાને સકલતન્ત્રવ્યાપકસ્યાર્થજાતસ્ય સૂત્રણં કૃતં શાસ્ત્રકૃતા| યતઃ પ્રતિપ્રસઙ્ગમાકાંક્ષાનિવૃત્તયે પુનઃ પુનરુચ્યમાનમતિગહનત્વાત્ કેવલમપ્રતિપત્તયે સમ્પદ્યત ઇતિ| શેષેષુ સ્થાનેષુ યથાક્રમં પ્રથમં સૂત્રિતમેવ વિસ્તરેણાઽઽખ્યાયતે| તત્ર શરીરસ્ય તદધિષ્ઠાતૃભૂતસ્યાયુષશ્ચ પ્રાધાન્યોનોપેયત્વાત્ દ્વિતીયસ્થાન ઉચિત એવ નિર્ણયઃ| તદર્થં શારીરસ્થાનમરભ્યતે| તત્ર પ્રથમં શરીરસ્વરૂપનિર્ણયઃ કર્ત્તવ્યઃ| તસ્ય ચ પ્રથમં જન્મ| તચ્ચ કારણાધીનમ્| તેષાઞ્ચાગ્રણીઃ પિતા, તત્પરાયત્તત્વાત્ કારણાન્તરસામગ્ર્યાઃ| અતસ્તસ્યૈવાનુષ્ઠેયપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ પુત્રકામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથેત્યાદિ ચ પૂર્વદ્વ્યાખ્યેયમ્| પુત્રં કામયન્ત ઇતિ પુત્રકામાઃ, તેભ્યો હિતઃ પુત્રકામીયઃ, તત્ પ્રાપ્ત્યુપાયપ્રદર્શકત્વેનાઽઽધ્યાયઃ પુત્રકામીયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|| ૧||

Adhikarana puruShasya vivAhavayaH pariNayArthaM strINAM lakShaNa~jca (2) · Śloka 2

અથ ખલુ પુમાનેકવિંશતિવર્ષઃ કન્યામતુલ્યગોત્રાં તુલ્યાભિજનામસઞ્ચારિરોગકુલપ્રસૂતાં રૂપશીલલક્ષણસમ્પન્નામનૂનામવિનષ્ટદન્તૌષ્ઠકર્ણનાસાનખકેશસ્તનીં મૃદુમરોગપ્રકૃતિમકપિલામપિઙ્ગલામહીનાધિકાઙ્ગીં દ્વાદશવર્ષદેશીયામમરભુજગસરિદચલવૃક્ષપક્ષિનક્ષત્રાન્ત્યપ્રેષ્યભીષણકનામાન્યનુદ્વહન્તીમનઘામનિન્દ્યામાનિન્દ્યેન વિધિનોદ્વહેત્||૨||

અથેતિ મઙ્ગલે| એકવિંશતિવર્ષઃ પુમાન્ કન્યામનિન્દ્યેનાલોકદ્વિષ્ટેન વિધિનોદ્વહેત્ સ્વીકુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતાં કન્યામિત્યાહ-- અતુલ્યગોત્રામિત્યાદિ| તુલ્યશબ્દોઽત્રૈકશબ્દસ્ય સાધારણસ્યાર્થે વર્તતે| ગોત્રઞ્ચ વસિષ્ઠાદિઋષિનામપૂર્વકં લોકશાસ્ત્રે ચ પ્રસિદ્ધમ્| અભિજનઃ કુલમ્| અત્ર તુલ્યશબ્દઃ સદૃશપર્યાયઃ| સાદૃશ્યં ચાત્ર વિત્તવૃત્તદિભિઃ પ્રકૃતત્વાત્ તુલ્યાર્થત્વે પુમાન્ પ્રત્યવમૃશ્યતે| તથા યસ્મિન્ કુલે સઞ્ચારી રોગઃ કુષ્ઠપૈઙ્ગલ્યાદિઃ નાસ્તિ, તત્ર યા પ્રસૂતા તાં તથા સાતિશયૈઃ રૂપાદિભિઃ સમ્પન્નામ્| લક્ષણાનિ શુભાનિ લોકે શાસ્ત્રે ચ પ્રસિદ્ધાનિ| નાજાતાનિ નાપિ ભૂત્વા વિનષ્ટાનિ દન્તાદીનિ યસ્યાઃ સા તથોક્તા| મૃદુઃ કોમલા શરીરેણ સ્વભાવેન ચ| તથારોગા પ્રકૃતિઃ સ્વભાવો યસ્યાઃ સા, તથાવિધામ્| કપિલા પીતલોહિતા| પિઙ્ગલા અરુણલોહિતા, તામ્| યસ્યાશ્ચાઙ્ગાનિ બાહુનયનાઙ્ગુલિપ્રભૃતીનિ અન્યાઙ્ગાપેક્ષયા નાપ્યૂનાનિ નાપ્યધિકાનિ તથા ઈષદસમાપ્તા દ્વાદશવર્ષા દ્વાદશવયાંસિ યસ્યાસ્તામ્| તથા અમરાદિનામરહિતાં શચીસહસ્રાક્ષ્યુમાલક્ષ્મીપ્રભૃતીન્યમરનામાનિ| ગોધાતક્ષકીપ્રભૃતીનિ દાગનામાનિ| ગઙ્ગાયમુનાસરસ્વતીપ્રભૃતીનિ સરિન્નામાનિ| મેરુમલયવિન્ધ્યપ્રભૃતીન્ય્ચલનામાનિ| મધૂકિ(લિ)કાબદરીશમીપ્રભૃતીનિ વૃક્ષનામાનિ| હંસીબલાકાચકોરીકોકિલાપ્રભૃતીનિ પક્ષિનામાનિ| રોહિણીરેવતીમઘાપ્રભૃતીનિ નક્ષત્રનામાનિ| અન્ત્યા રજકચણ્ડાલાદાયઃ, તેષાં પ્રતિદેશે પ્રસિદ્ધ્યા યાનિ નામાનિ તદ્વર્જિતામ્| એવં પ્રેષ્યા દાસશિલ્પિનઃ| સત્યપિ યથોક્તાવિરોધે કાચિત્ ભીષણં નામાકોમલમસ્થ્યાવલ્યાદિ બિભર્તિ તામપિ| અનિન્દ્યામન્યેનાપિ કેનચિલ્લોકદ્વિષ્ટેન પ્રકારેણાગર્હણીયામ્|| ૨||

Adhikarana dampatyoH putrotpAdanavayaH (3) · Śloka 3

તસ્યાં ષોડશવર્ષાયાં પઞ્ચવિંશતિવર્ષઃ પુરુષઃ પુત્રાર્થં પ્રયતેત| તદા હિ તૌ પ્રાપ્તવીર્યૌ વીર્યાન્વિતમપત્યં જનયતઃ||૩||

તસ્યામનન્તરોક્તાયામઙ્ગનાયાં કાલેન્ ષોડશવર્ષાયાં સ પુમાન્ પઞ્ચવિંશતિવર્ષો વક્ષ્યમાણેન વિધિના પુત્રાર્થં પ્રયતેત| યતસ્તૌ દમ્પતી તદેતિ ષોડશે પઞ્ચવિંશે ચ વર્ષે લબ્ધાત્મવીર્યાતિશયૌ સન્તૌ વીર્યવન્તં બલારોગ્યાદિસમ્પન્નં પુત્રં જનયતઃ|| ૩||

Adhikarana nyUnAbdAbhyAM RutorAdyadinatraye shukrArtavadoShe ca garbhasambhave doShAH (4) · Śloka 4

ઊનપઞ્ચવિંશતિવર્ષેણોનષોડશવર્ષાયામાહિતો ગર્ભઃ કુક્ષિસ્થ એવ વિનાશમાપ્નુયાદલ્પાયુર્બલારોગ્યવિભવો વા સ્યાદ્વિકલેન્દ્રિયો વા ઋતાવાદ્યે ચ રાત્રિત્રયે તથા દુષ્ટે શુક્રાર્તવ ઇતિ||૪||

ઊનષોડશવર્ષાયા વા આહિતો ગર્ભ ઊનપઞ્ચવિંશતિવર્ષેણ વાપ્યાહિતઃ કારણસામગ્ર્યનપેક્ષયા કદાચિન્માતૃકુક્ષાવેવ નશ્યતિ કદાચિદ્ વિકલેન્દ્રિયો વા ભવતિ| ઇન્દ્રિયેણૈકેન દ્વાભ્યાં વા હીનો ભવતીત્યર્થઃ| ન કેવલં દમ્પત્યોરૂનવર્ષતયા ગર્ભસ્યૈવંવિધતા, યાવત્ પૂર્ણયોરપિ માતાપિત્રોર્માતુરાદ્યે પુષ્પદર્શનાદારભ્ય ઋતૌ રાત્રિત્રયે આહારવિહારાદિના વાતાદિદુષ્ટે શુક્રાર્તવે ચૈવંવિધતૈવ|| ૪||

Adhikarana shukrotpattiH (5) · Śloka 5

તત્રાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય ક્રમાન્મજ્જાજમનુપ્રાપ્તસ્ય સારઃ શુક્રસંજ્ઞાં લભતે||૫||

શુક્રાર્તવં કિમુચ્યતે કથં ચ તદ્ ગર્ભજન્માદ્યુપકરોતિ ઉપઘાતશ્ચ તસ્ય કથં ભવતીત્યાહ-- તત્રાહારસ્યેત્યાદિ| આહારસ્ય ચતુર્વિધસ્ય સમ્યક્ યથાવત્ પરિણતસ્ય જઠરાગ્નિ ધાત્વગ્નિપરિપાકપરમ્પરાવશાચ્ચક્રમાન્મજ્જાનં મજ્જસ્વભાવં પ્રાપ્તસ્ય યઃ સારઃ સઃ શુક્રસંજ્ઞાં લભતે|| ૫||

Adhikarana shukrasya sthAnAni (6) · Śloka 6

તત્તુ ક્ષીર ઇવ સર્પિરિક્ષુરસ ઇવ ગુડઃ શરીરે શુક્રધરાં કલામાશ્રિત્યાસ્રુતં સર્વાઙ્ગવ્યાપિતયા સ્થિતમ્| વિશેષતશ્ચ મજ્જમુષ્કસ્તનેષુ||૬||

તચ્ચ શુક્રં (વ્યાપકમપિ મજ્જપ્રભૃતિષુ વિશેષતઃ સ્થિતં) શરીરે યા શુક્રધરા નામ કલા વક્ષ્યમાણલક્ષણા તામાશ્રિત્યાસ્રુતં સત્ સર્વાઙ્ગવ્યાપિત્વેન સ્થિતં ભવતિ| દૃષ્ટાન્તો યથા- ક્ષીરે સર્પિર્ઘૃતમ્| યથા ચેક્ષુરસે ગુડઃ| વ્યાપ્યસ્થિતમપિ તદવસ્થાયાં ન દૃશ્યતે| ક્રિયાસંસ્કારાદિવશાચ્ચ પશ્ચાદભિવ્યજ્યતે| તથૈવ શરીરે શુક્રમિતિ દૃષ્ટાન્તઃ| ક્ષીરાદૌ ચ સર્પિરાદેરસ્તિત્વમનુમાનલબ્ધં યદિહ સમુત્પદ્યતે| તન્ન ચેત્| કથં સિકતાભ્યો લોકસ્તૈલં ન ગૃહ્ણીયાત્| અથવા કાર્યકારણમાત્રો વા દૃષ્ટાન્તઃ|| ૬||

Adhikarana shukrapravRuttau hetuH| (7) · Śloka 7

હર્ષોદીરિતં તુ સઙ્ઘટ્ટનેન હૃદયાવેશાત્ પિણ્ડીભૂતમઙ્ગાદઙ્ગાત્ પ્રવર્તતે||૭||

તચ્ચ શુક્રં સર્વાઙ્ગવ્યાપિ સ અઙ્ગનાસંયોગે હર્ષેણોદીરિતં પ્રેરિતમઙ્ગાદઙ્ગાદ્બહિઃ પ્રવર્તતે|| ૭||

Adhikarana garbhAdhAnayogyaM shukram| (8) · Śloka 8

તત્ સૌમ્યં સ્નિગ્ધં ગુરુ શુક્લં મધુગન્ધિ મધુરં પિચ્છિલં બહુ બહલં ઘૃતતૈલક્ષૌદ્રાન્યતમવર્ણં ચ શુક્રં ગર્ભાધાનયોગ્યં ભવતિ||૮||

કિમ્ભૂતં ? સઙ્ઘટ્ટનેન વેગાવેશેન હૃદયાવેશાત્પિણ્ડીભૂતમેકત્વં યાતં વાતાદિભિરનુપહતં સૌમ્યસ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તં સદ્ગર્ભાધાનયોગ્યં ભવતિ| સૌમ્યં સોમગુણભૂયિષ્ઠં મધુગન્ધિ માક્ષિકગન્ધિ વહલં નાતિઘનમ્| તથા ઘૃતવર્ણં તૈલવર્ણં વા| ક્ષૌદ્રવર્ણં વા ક્ષૌદ્રં ચ કપિલં વિદ્યાત્| એતદ્વિપરીતં ગર્ભાધાનાયોગ્યમ્| ઇતિ શુક્રસ્ય સ્વરૂપમુક્તમ્|| ૮||

Adhikarana ArtavalakShaNam| (9) · Śloka 9

તથા રક્તમેવ ચ સ્ત્રીણાં માસે માસે ગર્ભકોષ્ઠમનુપ્રાપ્ય ત્ર્યહં પ્રવર્તમાનમાર્તવમિત્યાહુઃ||૯||

આર્તવસ્યાત્રોચ્યતે-- તથા રક્તમિત્યાદિ| રક્તમેવ સર્વસ્ય ધાતુત્વેન જાયતે| તદેવં વિશિષ્ટં સદ્ આર્તવમિત્યાઽઽચાર્ય્યા આહુઃ| કિમ્ભૂતં ? માસે માસે ત્ર્યહં બહિઃ પ્રવર્તમાનમ્| કિં કૃત્વા ? ગર્ભકોષ્ઠં યોષિતો ગર્ભસ્થાનં સર્વતઃ શરીરાત્ પ્રાપ્ય| બહિઃ પ્રવર્તમાનત્વં તસ્યોપલક્ષણમ્| ન તુ તદેવાર્તવં યત્ પ્રવર્તત એવ કેવલમ્| ઋતૌ ભવતીત્યાર્તવમ્| ઋતુશ્ચ નિષિક્તસ્ય બીજસ્ય ફલપ્રસવાનુગુણઃ કાલઃ| તસ્મિંશ્ચર્તૌ પ્રથમં ત્ર્યહં બહિર્દુષ્ટમવશ્યં પ્રવર્તતે|| ૯||

Adhikarana asRugdarAdicikitsA| (10) · Śloka 10

અતિપ્રસઙ્ગેનાનૃતાવૃતૌ વા તદેવાસૃગ્દરં પ્રદરં વ્યાપદં ચ રક્તયોનિસંજ્ઞાં લભતે| તત્સાધને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં ચેક્ષેત||૧૦||

તદેવાતિપ્રસઙ્ગેનર્તકાલ એવ પ્રવર્તમાનમનૃતૌ વાતિપ્રસઙ્ગેન પ્રવર્તમાનમસ્રમસૃગ્દરાદિ સંજ્ઞાં લભતે| એતલ્લક્ષણં ચોત્તરત્ર વક્ષ્યતે| ઋતોસ્તુ લક્ષણં ક્ષામપ્રસન્નવદનામિત્યત્રૈવ વક્ષ્યતે| તત્સાધન ઇતિ| તત્સાધનેઽતિપ્રસક્તરક્તચિકિત્સિતાય રક્તપિત્તચિકિત્સિતં ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં ચેક્ષેત| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-- તથાવિધસ્ય નિદાનાદિવશાત્ કદાચિ રક્તપિત્તતા ભવતિ, કદાચિદ્ યોનિરોગોક્તાન્યતમપ્રકારતા| અતએવ ચ તેષાં વિશેષે વિશેષાચ્ચિકિત્સિતમુક્તમિતિ|| ૧૦||

Adhikarana ArtavApravRuttistaccikitsAsUtraM ca| (11) · Śloka 11

વાતકફાવૃતમાર્ગાણાઞ્ચાપ્રવર્તમાનં પિત્તલૈરુપાચરેત્||૧૧||

તથા તદેવાર્તવં કદાચિત્ પ્રાપ્તેઽપિ કાલે વાતશ્લેષ્મણા આવૃતરક્તમાર્ગાણાં યોષિતાં નૈવ પ્રવર્તતે, તથાવિધમપ્રવર્તમાનં પિત્તલૈરાહારાદિભિરૂપાચરેત્|| ૧૧||

Adhikarana raktagulmaH taccikitsAtideshashca| (12) · Śloka 12

તદ્ધિ વર્દ્ધમાનમન્તર્વર્તમાનં સશુક્રમશુક્રં વા જીવરહિતં વાતલાન્યાસેવમાનાયા યોષિતો ગર્ભલિઙ્ગાનિ દર્શયદ્ ગુલ્મીભવતિ| તત્ર ગુલ્મચિકિત્સિતમીક્ષેત||૧૨||

યતસ્તદ્રક્તં બહિરપ્રવર્તમાનમન્તર્મહાસ્રોતસિ નિષિક્તશુક્રસહિતં કેવલમેવ વા વર્ધતે| તદ્વર્ધમાનં યા વાતલાન્યાઽઽહારાદીન્યાસેવતે તસ્યા ગર્ભલિઙ્ગાનિ સ્તન્યદર્શનાદીનિ પ્રકટયદ્ ગુલ્મીભવતિ| તદેવં ગુલ્મત્વં પ્રાપ્નોતિ| તત્રારક્ષયા ગુલ્મીભૂતે ચિકિત્સાયૈ ગુલ્મચિકિત્સિતમીક્ષેત| તત્ર હિ રક્તગુલ્મસ્ય પૃથક્ ચિકિત્સિતમુક્તમ્| એવં રક્તગુલ્માદીનાં કદાચિદ્ રક્તયોનિતા ભવતિ|| ૧૨||

Adhikarana duShTArtavajanyaM vAtodarantaccikitsAsUtra~jca| (13) · Śloka 13

કદાચિદ્વા ગર્ભ ઇવ વાતોદરં ભવતિ તદ્વાતોપશમનૈરુપશામ્યતિ||૧૩||

કદાચિદ્વા ગુલ્મત્વેન વિના રક્તગુલ્મલક્ષણૈર્વક્ષ્યમાણૈર્વિરહિતં ગર્ભ- સાદૃશ્યમાત્રેણૈવ વાતોદરાખ્યાં પ્રાપ્નોતિ| તદ્વાતો પ્રશમહેતુભિઃ શામ્યતિ|| ૧૩||

Adhikarana asRu~gnirodhe garbhabhramaH| (14) · Śloka 14

તદેવ કદાચિદ્ આર્તવં સૌમ્યૈર્બૃંહણાત્મભિરાહારવિહારૈઃ સ્તમ્ભિતમનુપદ્રવમેવોદરં ગર્ભાધિષ્ઠિતમિવ વર્ધયતિ| યેન તામગર્ભાં ગર્ભિણીમાહુર્મૂઢાઃ||૧૪||

કદાચિદ્વા સૌમ્યાદિભી રુદ્ધં સદનુપદ્રવં પીડાદિકમ્ અકુર્વદ્ ઉદરં વર્ધયતિ| યેન હેતુના મૂઢા યાથાતથ્યપરિજ્ઞાનબહિષ્કૃતાઃ અગર્ભામેવ યોષિતં ગર્ભિણીમાહુઃ|| ૧૪||

Adhikarana garbhasya bhUtahatatvabhrAntiH| (15) · Śloka 15

તતો વિરીતૈર્યદૃચ્છયા વા પ્રવૃત્તે રક્તે ગર્ભશરીરમપશ્યન્તો ભૂતહૃતમિત્યજ્ઞા બ્રુવતે||૧૫||

તતોઽનન્તરં સૌમ્યાદિહેતુવિપરીતૈઃ કાકતાલીયેન સાધુભિષજા વા પ્રયુક્તૈઃ સ્વયમેવૌષધનિરપેક્ષયા વા પ્રવૃત્તે રક્તે ગર્ભં દુર્બુદ્ધિકલ્પિતં પ્રત્યક્ષેણાપશ્યન્તો ભૂતૈરાહૃતમિતિ વદન્ત્યજ્ઞા એવં તેષામજ્ઞત્વમ્|| ૧૫||

Adhikarana rakShasAM sharIrApaharaNe~ashaktiH (16) · Śloka 16

યસ્માત્ સમ્ભવત્યોજસોઽપહરણં રક્ષોભિર્ન તુ શરીરાપહરણમનિષ્ટત્વાદશક્તેર્વા| ઇચ્છાશક્ત્યોર્હિ પ્રવૃત્તેરુપલબ્ધિઃ ન ચ દૃશ્યતે કસ્યચિદમાનુષૈર્દેહાપ્રહારઃ||૧૬||

રક્ષોભિરોજસોઽપહરણં સમ્ભાવ્યતે ન તુ શરીરોપહરણમ્| નનુ કથં ન સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ-- અનિષ્ટત્વાત્| અથવાઽશક્તિતઃ| શક્તોઽપિ કદાચિદનિષ્ટેન પ્રવર્તતે, ઇષ્ટેઽપિ વા અશક્ત્યા ન પ્રવર્તતે| એતદુક્તમિચ્છાશક્ત્યોર્હિ પ્રવૃત્તેરુપલબ્ધિરિતિ| ન ચેત્યાદિ, તર્હ્યેવં કદાચિદ્ દૃષ્ટં ય્દમાનુષૈઃ રક્ષોભિઃ કસ્યચિદ્દેહોપહારઃ કૃત ઇતિ|| ૧૬||

Adhikarana AkShepapUrvako rakShobhiH sharIrApaharaNaniShedhaH| (17) · Śloka 17

યદિ ચ દૃષ્ટમપિ સમુલ્લઙ્ઘ્ય કેચિદતિશક્તિયુક્તા ગર્ભસ્ય શરીરાક્ષેપે પ્રવર્તન્તે તદા કથમિવ પ્રાપ્તાવસરાસ્તજ્જનનીમુપેક્ષેરન્||૧૭||

અથ કશ્ચિદેવં બ્રૂયાત્ યથાપૂર્વં ન દૃષ્ટમધુના તુ દૃશ્યતે તદર્થમાહ-- યદિ ચેત્યાદિ| યદિ હિ શક્ત્યતિશયયુક્તા માતુરપિ શરીરાહરણે સમર્થા અદૃષ્ટેઽપિ દેહાપહારે પ્રવર્તેરન્ કિમિતિ સાતિશયસ્વાર્થસમ્પાદનં સ્થૂલસ્થૂલં તન્માતૃશરીરમુપેક્ષન્તે| અતોઽનુમાનાત્ જ્ઞાયતે શરીરાપહરણં ભૂતાનામનિષ્ટમશક્તતા વા તત્રેતિ| એતચ્ચાચાર્યસ્યાસમ્ભવમાત્રપ્રદર્શનમિતિ કૃત્વા ગૃહ્યતે| અન્યથા શરીરવદોજસિ પર્યનુયુક્તઃ કિમુત્તરં દાસ્યતિ|| ૧૭||

Adhikarana shuddhArtavalakShaNam| (18) · Śloka 18

આર્તવં પુનઃ શશરુધિરલાક્ષારસોપમં ધૌતઞ્ચ વિરજ્યમાનં શુદ્ધમાહુઃ||૧૮||

તચ્ચાનન્તરોક્તમાર્તવં શશરુધિરાદિસદૃશં સદ્ આચાર્ય્યાઃ શુદ્ધમિત્યાહુઃ| તદ્ધિ ગર્ભાધનયોગ્યં ભવતિ| ધૌતં સદ્વસ્ત્રાદ્વિવિરજ્યમાનમપસરચ્ચ્|| ૧૮||

Adhikarana strIpuMsayo rajaH shukrAdInAmanupalabdhikAlaH| (19) · Śloka 19

યથા ચ બાલસ્ય જીર્ણસ્ય વા તરોઃ પુષ્પફલં પુષ્પફલસ્ય વા તદ્વિધસ્ય ગન્ધો નોપલભ્યતે તથૈવ નોનષોડશાતીતસપ્તતિવર્ષસ્ય પુંસઃ શુક્રરોમાદયો યોષિતશ્ચોનદ્વાદશાતીતપઞ્ચાશદ્વર્ષાયા રજસ્તન્યાદય ઇતિ||૧૯||

પ્રસ્તુતશુક્રં તથા રોમાદય ઊનષોડશવર્ષસ્ય પુંસો નોપલભ્યતે| યથા બાલસ્ય તરોઃ પુષ્પફલમ્| યથા વા તદ્વિધસ્ય બાલસ્યૈવ પુષ્પફલસ્ય ગન્ધઃ| અસ્ત્યપિ સત્તયા વ્યક્તભાવો નોપલભ્યતે| દેશકાલવશાત્તુ વ્યક્તં ભવત્યેતત્| અતીતસપ્તતિવર્ષસ્યાપિ પુંસઃ શુક્રાદયો નોપલભ્યન્તે| યથા જીર્ણસ્ય તરોઃ પુષ્પ્ફલં, તદ્વિધસ્ય વા પુષ્પફલસ્ય ગન્ધોઽતિજીર્ણસ્ય ઇતિ| અનેનૈવ ક્રમેણ યોષિત આર્તવસ્તન્યાદીનાં વાચ્યમ્| આદિશબ્દેન રોમાદીનાં પરિગ્રહઃ|

Adhikarana shukrArtavayorA~a~apyAyanam| (20) · Śloka 20

અથ શુદ્ધશુક્રાર્તવમરોગં મિથોઽનુરક્તં મિથુનમુપસ્નેહ્યવિધિવત્ સંશોધ્યાસ્થાપનાનુવાસનાભ્યામુપાચરેત્| વિશેષતસ્તુ ઘૃતક્ષીરવદ્ભિર્મધુરૌષધસંસ્કારૈઃ પુરુષમ્, તૈલેન નારીં પિત્તલૈશ્ચ માંસૈઃ| એવં હિ સમાનગુણતયા શુક્રાર્તવમાપ્યાયતે||૨૦||

અથેત્યાદિ સુબોધમ્| પ્રશસ્તેષુ તિથિમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ સદપત્યલાભાય મિથુનમુપસ્નેહ્યાર્તવામ્યર્ણે કાલે શુદ્ધશુક્રાર્તવત્વાદિયુક્તં મિથુનં જાયાપતી આસ્થાપનાનુવાસનાભ્યામુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિં કૃત્વા ? આહ, પૂર્વમુપસ્નેહ્ય પશ્ચાચ્છાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન સંશોધ્યેતિ| પુરુષં તુ વિશેષાદ્ ઘૃતાદિભિરુપાચરેત્| મધુરસ્કન્ધનિર્દિષ્ટૈરૌષધાન્નસંસ્કારૈશ્ચોપાચરેદુપચર્યમાણસ્ય બહુદિવસોપયોગેન યશ્શરીરેઽતિશયઃ સ મધુરૌષધસંસ્કારઃ| નારીં તુ વિશેષેણ તૈલાદિભિઃ| પિત્તલાનિ માંસાનિ આનૂપસત્ત્વજાનિ તાનિ કફપિત્તલાનિ ભવન્ત્યેવ| એવં હિ ઘૃતાદ્યુપચારેણ પુંસઃ શુક્રમાપ્યાયતે સદૃશ્ગુણત્વાત્| તથા તૈલાદ્યુપયોગેન રક્તમાપ્યાયતે|| ૨૦||

Adhikarana garbhAsambhavakarAH shukradoShAH| (21) · Śloka 21

વાતપિત્તશ્લેષ્મકુણપગન્ધિગ્રન્થિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષરેતાંસિ ત્વબીજાનિ ભવન્તિ||૨૧||

તત્ર યાન્યશુદ્ધાનિ આહારાદિહેતુકવાતાદિદોષાદ્રેતાંસિ તાન્યબીજાનિ ભવન્તિ ગર્ભાય ન ભવન્તીત્યર્થઃ|| ૨૧||

Adhikarana vAtAdiduShTasya shukrasya lakShaNAni| (22) · Śloka 22

તત્ર તનુ રૂક્ષં ફેનિલમરુણમલ્પં વિચ્છિન્નં સરુજં ચિરાચ્ચ નિષિચ્યતે વાતેન| કિઞ્ચિત્ પીતમપિચ્છિલમાનીલં વા દહદિવ પ્રવર્તતે પિત્તેન| મજ્જોસંસૃષ્ટં પ્રભૂતં વિબદ્ધં ચામ્ભસિ ચ કિઞ્ચિન્મજ્જતિ શ્લેષ્મણા| કુણપગન્ધ્યનલ્પં રક્તેન| ગ્રન્થિભૂતં વાતશ્લેષ્મભ્યામ્| પૂતિ પૂયનિભં પિત્તશ્લેષ્મભ્યામ્| ક્ષીણં વાતપિત્તાભ્યામ્| તદુક્તં સસાધનં પ્રાક્| મૂત્રપુરીષગન્ધિ સન્નિપાતેન||૨૨||

તત્ર તસ્મિન્ ઇત્યાદિના વાતાદિદુષ્ટસ્ય શુક્રસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચ દોષક્રમેણોચ્યતે| સુબોધમન્યત્| વાતપિત્તાભ્યાં શુક્રક્ષયઃ ક્રિયતે, તચ્ચ ક્ષીણં શુક્રં પ્રાગ્ દોષાદિવિજ્ઞાનીયે સચિકિત્સિતમુક્તમ્|| ૨૨||

Adhikarana duShTArtavalakShaNAtideshaH duShTashukrArtavayoH sAdhyatvAdi ca| (23) · Śloka 23

આર્તવમપિ શુક્રવદ્ દોષૈરુપસૃષ્ટમબીજમેવ| તસ્ય લિઙ્ગં નામ ચ પૂર્વવત્| તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂયક્ષીણરેતાંસિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| મૂત્રપુરીષશુક્રાર્તવં ત્વસાધ્યં કુણપગ્રન્થિપૂયાર્તવં ચ||૨૩||

ન કેવલં વાતાદિદુષ્ટં શુક્રમબીજં ભવતિ યાવત્ તેનૈવ ક્રમેણ તૈરેવ દુષ્ટમાર્તવમપ્યબીજં ભવતિ| તસ્ય ચાઽઽર્ત્તવસ્ય દુષ્ટસ્ય શુક્રવદેવ ક્રમેણ લક્ષણં નામ ચ વિજાનીયાત્| તેષુ દુષ્ટેષુ શુક્રાર્ત્તવેષુ મધ્યે કુણપાદિરેતાંસિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| મૂત્રપુરીષશુક્રાર્ત્તવાન્યસાધ્યાનિ| તાનિ પ્રજોત્પાદને ન સમર્થાન્યેવ ભવન્તિ| કુણપગ્રન્થ્યાદિ દુષ્ટમાર્ત્તવં ચ| શેષં સર્વં સાધ્યમ્|| ૨૩||

Adhikarana vAtAditriduShTayoH shukrArtavadoShayoshcikitsAtideshaH| (24) · Śloka 24

તત્રાદ્યાંસ્ત્રીન્ શુક્રાર્ત્તવદોષાન્ યથાસ્વં દોષસાધનેન સાધયેત્| ગુહ્યયોનિરોગપ્રતિષેધેન ચોભયાન્||૨૪||

તત્ર સાધ્યેષુ વાતાદિભિસ્ત્રીન્ શુક્રદોષાંસ્તૈરેવ ત્રીનાર્ત્તવદોષાન્ સ્વહેતુદોષચિકિત્સયોપક્રમેત્| ગુહ્યરોગપ્રતિષેધોક્તવિધાનેન ચ|| ૨૪||

Adhikarana vAtikashukradoShe cikitsAvisheShaH| (25) · Śloka 25

અપિ ચ-- વાતિકે શુક્રદોષે વસુકસૈન્ધવફલામ્લસિદ્ધં યવક્ષારપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્| બિલ્વવિદારીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્| મધુકભદ્રદારુસિદ્ધં તૈલમનુવાસનં ક્ષીરકુલીરરસસિદ્ધં તૈલમુત્તરબસ્તિઃ||૨૫||

અપિ ચેતિ વિશેષસમુચ્ચયાય| વસુકાદિસિદ્ધં સર્પિર્યવક્ષારપ્રતીવાપં વાતિકે શુક્રદોષે| પ્રતીવાપો યઃ સિદ્ધે ચૂર્ણત્વેન દીયતે| માત્રા ચાસ્ય દોષાદ્યપેક્ષયા| વસુકં રોમકમ્| સૈન્ધવં માણિમન્થમ્| ફલામ્લમમ્લદાડિમાદિફલમ્| સક્ષીરં ક્વાથકલ્પનયા સિદ્ધં વિલ્વાદિક્વાથમાસ્થાપનમ્| તત્રૈવાનુવાસનયોગ્યતાયાં મધુકાદિસિદ્ધં તૈલમ્| તત્રૈવ ક્ષીરકુલીરરસાભ્યાં સિદ્ધં તૈલમુત્તરબસ્તિઃ| કુલીરો જલજપ્રાણિવિશેષઃ કર્કટાખ્યઃ| તેષાં સમભાગત્વમ્|| ૨૫||

Adhikarana paittikashukradoShe cikitsAvisheShaH| (26) · Śloka 26

પૈત્તિકે કાણ્ડેક્ષુશ્વદંષ્ટ્રાગુડૂચીસિદ્ધં મૂર્વામધૂકપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણઃ સઘૃતો વિરેકઃ| પયસ્યાશ્રીપર્ણીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્| મધુકમુદ્ગપર્ણીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ||૨૬||

પૈત્તિકે સુબોધમ્| પયસ્યયા શ્રીપર્ણ્યા ચ સિદ્ધેન ક્ષીરેણાસ્થાપનમ્| મધુકમુદ્ગપર્ણીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ|| ૨૬||

Adhikarana shlaiShmikashukradoShe cikitsAvisheShaH| (27) · Śloka 27

શ્લૈષ્મિકે પાષાણભેદાઽશ્મન્તકાઽઽમલકક્વાથસિદ્ધં પિપ્પલીમધુકચૂર્ણપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્| મદનફલકષાયો વમનમ્| દન્તીવિડઙ્ગચૂર્ણસ્તૈલલીઢો વિરેકઃ| રાજવૃક્ષમદનફલકષાયપ્રગાઢમાઽઽસ્થાપનમ્| મધુકપિપ્પલીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ||૨૭||

શ્લૈષ્મિકે પાષાનભેદાદિ સિદ્ધં સર્પિષ્પાનમ્ | મદનફલકષાયેણ વમનમ્ |દન્ત્યાદિ ચૂર્ણેન વિરેકઃ |રાજવૃક્ષાદિકષાયપ્રગાઢમાસ્થાપનમ્ |પ્રગાઢં ભૂયિષ્ઠં ઘનમ્ | મધુકાદિ સિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ|

Adhikarana vAtajArttavadoShe cikitsAvisheShaH| (28) · Śloka 28

વાતજે પુષ્પદોષે ભાર્ઙ્ગીમધુકભદ્રદારુસિદ્ધં સર્પિષ્પાનમ્| કાશ્મર્ય્યક્ષુદ્રસહાસિદ્ધં વા ક્ષીરમ્| મધુકશૃગાલવિન્નાકલ્કં પયસ્સર્પિસ્સહિતં પ્રિયઙ્ગુતિલકલ્કં વા યોનૌ ધારયેત્| સરલમુદ્ગપર્ણીકષાયઃ પ્રક્ષાલનમ્||૨૮||

વાતજે પુષ્પદોષે| પુષ્પદોષઃ આર્ત્તવદોષઃ| મધુકાદિસિદ્ધં પરસ્પરસમાભ્યાં પયઃસર્પિભ્યાં સમ્મિશ્ર્ય યથાયોગમ્| કલ્કં પાનીયપિષ્ટદ્રવ્યાણામ્ એતત્ પાનમેવ| તિલપ્રિયઙ્ગ્વોઃ કલ્કં યોનૌ ધારયેત્| વેતિ સમુચ્ચયે| પ્રક્ષાલનં પ્રકરણાદ્યોનેઃ|| ૨૮||

Adhikarana pittajArtavadoShe cikitsAvisheShaH| (29) · Śloka 29

પિત્તજે કાકોલીદ્વયવિદારીમૂલક્વાથમુત્પલપદ્મકક્વાથં મધૂકપુષ્પકાશ્મર્ય્યફલક્વાથં વા સશર્કરં પિબેત્| શ્વેતચન્દનક્વાથં વા સક્ષૌદ્રમ્| ધવધાતકીકલ્કં વા ઘૃતેન વા મધુકમધુરસામૃદ્વીકાકલ્કમ્| શમ્યાકગવાક્ષીક્ષીરં વિરેકઃ| ચન્દનપયસ્યાકલ્કં યોનૌ ધારયેત્| ગૌરિકારિષ્ટકષાયઃ પ્રક્ષાલનમ્||૨૯||

પિત્તજે કાકોલ્યાદીનાં ક્વાથત્રયં સશર્કરં દોષાદ્યપેક્ષયા વિકલ્પેન યોજ્યમ્| સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તમનુપાનમથવા શ્વેતચન્દનક્વાથં સક્ષૌદ્રમ્| મધુકાદિકલ્કઃ સઘૃતઃ| સર્વત્ર દોષાદ્યપેક્ષયા વિકલ્પઃ| શમ્યાકાદિભિવિરેકશ્ચન્દનાદિકલ્કં યોનૌ ધારયેત્| ગૈરિકાદિકષાયં પ્રક્ષાલનમ્|| ૨૯||

Adhikarana shlaiShmikArttavadoShe cikitsAvisheShaH| (30) · Śloka 30

શ્લૈષ્મિકે કુટજકટુકાશ્વગન્ધાક્વાથં પિબેત્| સમાક્ષિકં વા ક્ષીરિવૃક્ષપ્રવાલક્વાથમ્| એતેષામેવ વા ચૂર્ણં મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્| મદનફલકષાયેણ વમનમ્| તત્કલ્કમેવ ચ યોનૌ ધારયેત્| લોધ્રતિન્દુકકષાયઃ પ્રક્ષાલનં બસ્તમેષમૂત્રં વા||૩૦||

શ્લૈષ્મિકે કુટજાદિક્વાથં સમાક્ષિકમ્| એતેષામપીતિ ક્ષીરિવૃક્ષપ્રવાલાનામેવ||૩૦||

Adhikarana kuNaparetasi cikitsA| (31) · Śloka 31

કુણપરેતસિ ધાતકીપુષ્પખદિરાર્જુનદાડિમૈઃ સિદ્ધમસનાદિભિર્વા સર્પિઃ પાયયેત્||૩૧||

કુણપરેતસિ ધાતક્યાદિભિઃ પક્વં સર્પિઃ પાયયેત્| અસનાદિગણેન ચ પક્વમ્||૩૧||

Adhikarana granthiretasi cikitsA| (32) · Śloka 32

ગ્રન્થિરેતસિ પાષાણભેદા પલાશભસ્મના વા||૩૨||

ગ્રન્થિરેતસિ પાષાણભેદપક્વં પલાશભસ્મના વા|| ૩૨||

Adhikarana pUyaretasi cikitsA| (33) · Śloka 33

પૂયરેતસિ પરુષકાદિન્યગ્રોધાદિભ્યામ્||૩૩||

પૂયરેતસિ પરુષકાદિન્યગ્રોધાદિભ્યાં વા સાધિતં પાનોપયોગે ઘૃતમ્|| ૩૩||

Adhikarana mUtrapurISharetasi cikitsA| (34) · Śloka 34

મૂત્રપુરીષરેતસિ વાયુનાતિવિકૃતે હિઙ્ગૂશીરચિત્રકૈરથવા ચિત્રકવિતુન્નકપ્રિયઙ્ગુસમઙ્ગામૃણાલસિદ્ધમ્ એલામોચચૂર્ણપ્રતીવાપમ્||૩૪||

મૂત્રપુરીષરેતસિ નાતિદુષ્ટે ચિકિત્સા| અતિદુષ્ટે ઉપેક્ષા, અનુપ્રક્રમણમેવ| ઘૃતં હિઙ્ગ્વાદિત્રયપક્વમ્| અથવા ચિત્રકાદિસિદ્ધમેલામોચચૂર્ણપ્રતીવાપમ્| પ્રતીવાપો યઃ સિદ્દે ચ પ્રકીર્ય્યત પ્રક્ષિપ્યતે|| ૩૪||

Adhikarana granthyArtave cikitsA| (35) · Śloka 35

તથ ગ્રન્થ્યાર્ત્તવે પાઠાત્રિકણ્ટકવૃક્ષકક્વાથમ્||૩૫||

સુબોધમ્|| ૩૫||

Adhikarana kuNapapUyArttave cikitsA| (36) · Śloka 36

કુણપપૂયાર્ત્તવે ચન્દનક્વાથં પિબેત્| ત્રિફલાકલ્કક્વાથૌ ચાત્ર ધારણાચમને||૩૬||

અત્રેતિ કુણપપૂયાર્ત્તવયોઃ પ્રત્યવમર્શઃ| ધારણં યોનૌ|| ૩૬||

Adhikarana shukrArttavadoSheShu sAmAnyA cikitsA| (37) · Śloka 37

સર્વેષુ ચ શુક્રાર્ત્તવદોષેષુ સ્ત્રીપુંસૌ સ્નેહાદિકર્મભિર્વિશેષેણ ચોત્તરબસ્તિભિઃ પુનઃ પુનરુપાચરેત્| યથાસ્વં ચ યોનૌ કલ્કૈઃ પિચુભિશ્ચ| ઇત્યેવં વિશુદ્ધશુક્રાર્ત્તવૌ પૂર્વોક્તં વિધિમાસેવેતામ્||૩૭||

સ્નેહાદીનિ કર્માણિ ધૂમાન્તાનિ| સર્વેષુ શુક્રાર્ત્તવદોષેષુ યદુક્તં, તૈઃ સ્નેહાદિભિરુપાચરેત્| યથાસ્વમિતિ| યત્ર યદૌષધં તત્ર તદેવ કલ્કેન પિચુના દેયં યોનાવિતિ| પૂર્વોક્તં વિધિં ઘૃતક્ષીરતૈલમાંસાદિકમ્|| ૩૭||

Adhikarana RutukAlaH tatra matAntarANi ca| (38) · Śloka 38

ઋતુસ્તુ દૃષ્ટાર્ત્તવો દ્વાદશરાત્રં ભવતિ| ષોડશરાત્રમિત્યન્યે| શુદ્ધયોનિગર્ભાશયાર્ત્તવાયા માસમપિ કેચિત્| તદ્વદદૃષ્ટાર્ત્તવોઽપ્યસ્તીત્યપરે||૩૮||

ઋતાવિત્યુક્તં તત્ર ન જ્ઞાયતે કિયાન્ કાલ ઋતુર્ભવતીત્યાહ--ઋતુસ્ત્વિત્યાદિ| માસિ ભવાદાર્ત્તવદર્શનાદારભ્ય યાવત્ દ્વાદશરાત્રમ્| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ ષોડશરાત્રમિતિ વદન્તિ| અન્યે ત્વેવં વદન્તિ--સર્વથા યોન્યાદીનાં શુદ્ધૌ દોષાનુપહતત્વે સતિ માસમૃતુર્ભવતીતિ| અત્ર સદૈવર્ત્તુઃ| ક્રમોપચયાપચયે તુ વિશેષઃ| ગર્ભાધાનાય ન વિશેષઃ| ઋતુત્વોપદર્શનરહિતમન્યે ઋતુમિચ્છન્તિ| ઇતિ મતચાતુર્વિધ્યં ગર્ભસ્યાઽનિયતદર્શનાત્|| ૩૮||

Adhikarana RutumatyA lakShaNam| (39) · Śloka 39

ક્ષામપ્રસન્નવદનાં સ્ફુરચ્છ્રોણિપયોધરામ્| સ્રસ્તાક્ષિકુક્ષિં પુંસ્કામાં વિન્દ્યાદૃતુમતીં સ્ત્રિયમ્||૩૯||

યોન્યાદિશુદ્ધ્યશુદ્ધિભ્યાં ચોપપ્લવતેઽતસ્તત્ર નિશ્ચયાય ઋતુમત્યા લક્ષણં ક્ષામવદનત્વાદિકમુચ્યતે| સ્રસ્તં સન્ધિબન્ધેભ્યઃ શિથિલીભૂતમક્ષિકુક્ષિ યસ્યાઃ|| ૩૯||

Adhikarana RutAvatIte garbhAsambhavasya hetuH| (40) · Śloka 40

પદ્મં સઙ્કોચમાયાતિ દિનેઽતીતે યથા તથા| ઋતાવતીતે યોનિઃ સ્યાચ્છુક્રં નાતઃ પ્રતીચ્છતિ||૪૦||

દિનેષ્વર્ત્તોશ્ચ સાદૃશ્યં પદ્મસ્ય યોનેશ્ચાતઃ ક્રમસઙ્કોચાદ્ધેતોઃ દિનેઽતીતે શર્વર્ય્યામ્ અતીતેઽપ્યૃતૌ યોનિર્બીજં ન ગૃહ્ણાતિ| ગર્ભાશયં ન પ્રાપયતીત્યર્થઃ|| ૪૦||

Adhikarana Arttavasa~jcayakAlaH vAyorArttavaprartakattva~jca| (41) · Śloka 41

માસેનોપચિતં રક્તં ધમનીભ્યામૃતૌ પુનઃ| ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુર્યોનિમુખાન્નુદેત્||૪૧||

સામ્પ્રતિકમાસભવં તુ ત્ર્યહં સ્રવતિ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વમુપચીયત એવ| અનેન ચ માસિ માસ્યાભિનવ ઋતુર્ભવતીતિ દર્શિતમ્| તત્ર ચ પૂર્વમુપચિતરક્તસ્રુતૌ નિયતઃ કાલઃ| અતિસ્રુતૌ યોનિદોષોક્તમ્|| ૪૧||

Adhikarana RutumatyA niyamAH| (42) · Śloka 42

તતઃ પુષ્પદર્શનિ પ્રથમદિવસાત્પ્રભૃતિ બ્રહ્મચારિણી, સ્નાનાદ્યલઙ્કારરહિતા, દર્ભસંસ્તરશાયિની ત્રિરાત્રમાસીત| પર્ણશરાવકરતલાન્યતમેન યાવકં પયસા સિદ્ધમલ્પં કર્શનાર્થમ્ અશ્નીયાત્| તીક્ષ્ણોષ્ણાઽમ્લલવણાનિ ચ વર્જયેત્||૪૨||

તતઃ ઋતુપ્રાપ્તૌ પુષ્પદર્શને પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ ત્રિરાત્રમ્ આસીતેતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતા ? બ્રહ્મચારિણી પુંસા અસઙ્ગતા| સ્નાનાદિકયા શોભાર્થયા મૃજયા રહિતા અલઙ્કારરહિતા ચ| દર્ભશય્યાશાયિની ચ| તસ્મિંશ્ચ ત્રિરાત્રે પર્ણાદીનામન્યતમે સ્થિતં યાવકમ્ અન્નં ક્ષીરેણ સિદ્ધં કર્શનાર્થમ્ અલ્પમ્ અશ્નીયાત્| કર્શનં રક્તશુદ્ધયે માર્ગશુદ્ધયે ચ| યાવકં ચ યવમેવ નિસ્તુષમિતિ તસ્મિન્નેવ ક્રિયતે| તસ્મિંશ્ચ ત્રિરાત્રે તીક્ષ્ણાદીનિ વર્જયેદ્ રક્તાઽઽશુદ્ધિભયાત્|| ૪૨||

Adhikarana RutusnAtAyAH prathamabhartRudarshanavidhiH tatra hetushca| (43) · Śloka 43

ચતુર્થેઽહન્યુદ્વર્ત્તિતા શીતસલિલસ્નાતાઽનુલિપ્તાઽલઙ્કૃતા શુક્લમાલ્યામ્બરા કૃતમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનૈવંવિધમેવં ભર્ત્તારં પશ્યેદનન્યમનાઃ| તદા હિ યાદૃશમેવ પશ્યતિ ચિન્તયતિ વા તાદૃશં પ્રસૂત ઇતિ||૪૩||

ચતુર્થે ત્વહન્યુદ્વર્તિતત્વાદિયુક્તા તથાવિધમેવ ઉદ્વતિર્તતત્વાદિયુક્તં ભર્તારં પરિજનદર્શનાત્ પૂર્વમ્ અનન્યમનાઃ સતી પશ્યેત્| શીતસલિલેન સ્નાતા પશ્ચાચ્ચાનુલિપ્તા સુકાન્તિભિર્ગન્ધૈઃ| શુક્લં માલ્યમ્ અમ્બરં ચ યસ્યાઃ સા તથા| તથાવિધદર્શને સ્વયં પ્રયોજનમાહ-- તદેતિ|| ૪૩||

Adhikarana gunavatputrArthI saptarAtramupekSheta| (44) · Śloka 44

તતઃ સ્નાનાત્ પુનરપિ ગુણવત્ પુત્રાર્થી ત્રિરાત્રમ્ ઉપેક્ષેત| પુષ્પદર્શનાત્ સપ્તરાત્રમ્||૪૪||

તતઃ સ્નાનાદનન્તરં પુરુષો યદ્યુત્કૃષ્ટગુણયુક્તં પુત્રમર્થયેત તતોઽન્યચ્ચ ત્રિરાત્રિ તામુપેક્ષેત ન સઙ્ગચ્છેદિત્યર્થઃ| સ્નાનદિનમુભયસ્મિન્નપિ ત્રિરાત્રે સમ્બધ્યતે| તેન સપ્તરાત્રગ્રહણમ્ અષ્ટરાત્રભ્રાન્તિનિવૃત્ત્યર્થમ્|| ૪૪||

Adhikarana yugmAsu putrakAmaH saMvishet| (45) · Śloka 45

અથાષ્ટમ્યાં દશમ્યાં દ્વાદશ્યાં વા રાત્રૌ પુત્રકામઃ સંવિશેત્||૪૫||

તતોઽનન્તરં પુષ્પદર્શનાદષ્ટમ્યાં રાત્રૌ પુત્રકામો નારીં સંવિશેદ્ દશમ્યાં દ્વાદશ્યાં વા|| ૪૫||

Adhikarana ayugmAsu duhitRukAmaH saMvishet| (46) · Śloka 46

પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યાં વા દુહિતૃકામઃ||૪૬||

દુહિતૃકામઃ પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યાં વા| અત્ર સ્નાનદિનાચ્ચ ત્રિરાત્રમનુપેક્ષણં દુહિતુર્માત્રાર્ત્તવસ્યૈવ સમ્ભવહેતુત્વાત્|| ૪૬||

Adhikarana prashastarAtriShUttarottarA rAtrayaH prashastatarAH| (47) · Śloka 47

તાસૂત્તરોત્તરમાયુરારોગ્યૈશ્વર્ય્યસૌભાગ્યબલવર્ણેન્દ્રિયસમ્પદપત્યસ્ય ભવતિ| અતઃ પરં તૂત્તરોત્તરમેવાયુરાદીનાં હ્રાસઃ||૪૭||

એતાસુ યથોક્તાસુ પુત્રદુહિતૃરાત્રિષુ યા રાત્રિર્યસ્ય ઉત્તરા સા તતઃ પુત્રસ્ય દુહિતુર્વા આયુરાદીનાં હેતુઃ| તેનાઽષ્ટમ્યા રાત્રેર્દશમી જ્યેષ્ઠા તતોઽપિ દ્વાદશી| એવં પઞ્ચમ્યાસ્તતોઽપિ સપ્તમી| અતોઽનન્તરં ત્રોદશ્યાદિષુ રાત્રિષુ યથોત્તરમેવ પુત્રસ્યાયુરાદીનાં હ્રાસઃ, દશમ્યાદિષુ ચ દુહિતુઃ|| ૪૭||

Adhikarana strIpuMgarbhasambhave upapattiH| (48) · Śloka 48

તત્ર યુગ્માસુ રાત્રિષ્વલ્પીભવત્યાર્ત્તવમયુગ્માસ્વાપ્યાય્યતે| તસ્માત્તાસુ ક્રમાત્ પુત્રસ્ય દુહિતુશ્ચ જન્મ| અતએવ ચાનુપરતાર્ત્તવદર્શનાં પુત્રાર્થી વિપ્રકૃષ્ટેષ્વપ્યહસ્તુ નોપેયાત્||૪૮||

યુગ્માસુ ચ સમાસુ દ્વિતીયાચતુર્થ્યાદિષુ રાત્રિષુ સમદોષબલાદેર્યથોક્તવયસો મિથુનસ્ય ગર્ભારમ્ભકશુક્રરક્તાપેક્ષયા અત્રાઽઽદ્યરાત્ર્યપેક્ષય વાઽલ્પીભવતિ રક્તમ્, અતસ્તાસુ શુક્રસ્ય બાહુલ્યાત્ પુમાન્ જાયતે કારણસ્યાનતિક્રમણાત્ કાર્યસ્ય| એવમયુગ્માસુ પ્રથમતૃતીયાદિષુ દૃષ્ટાર્ત્તવસ્ય સ્વભાવેન બહુત્વાચ્છુક્રસ્યાલ્પત્વાદ્ દુહિતૃજન્મ| અતએવ રક્તસ્યાલ્પત્વાદ્ધેતોર્યતઃ પુત્રસ્ય જન્મ, તતઃ પુત્રાર્થં પુરુષોઽનુપરતાર્ત્તવદર્શનાં પરિદૃશ્યમાનાર્ત્તવાં વિપ્રકૃષ્ટદર્શનાદયુગ્મેષ્વહઃસુ સ્ત્રિયં નોપેયાત્| આર્ત્તવે દૃશ્યમાને અષ્ટમ્યાદિરાત્રિષ્વપિ પુત્રાર્થી નોપેયાદિત્યર્થઃ|| ૪૮||

Adhikarana AhArAvashAdyugmAyugmAsu shukrasya nyUnAdhikye durapatyatA| (49) · Śloka 49

યદિ ત્વાહારનુરોધાદયુગ્માસુ શુક્રસ્યાધિકતા ચ ન્યૂનતા સ્યાત્તતઃ પુમાન્ સ્ત્ર્યાકૃતિર્દુર્બલો હીનાઙ્ગો વા જાયતે| સ્ત્રી ચ પુરુષાકૃતિર્દુર્બલા હીનાઙ્ગી વા||૪૯||

આહારાદિવિશેષવશાચ્ચ યદ્યયુગ્માસુ શુક્રબાહુલ્યં યુગ્માસ્વાઽઽર્ત્તવબાહુલ્યં ભવતિ તદા સંયોગાત્ પુમાન્ સ્ત્ર્યાકૃતિત્વાદિયુક્તઃ સ્ત્રી ચ પુરુષાકૃતિત્વાદિયુક્તા જાયતે|| ૪૯||

Adhikarana klIbA~apratyatAyAH kAraNam| (50) · Śloka 50

એકાદશીત્રયોદશ્યોસ્તુ નપુંસકં સ્યાત્||૫૦||

એકાદશીત્રયોદશ્યોર્નપુંસકં ભવેત્|| ૫૦||

Adhikarana putrIyaM vidhAnAdi| (51) · Śloka 51

અથોપાધ્યાયઃ પુત્રીયં વિધાનમાચરેત્| શૂદ્રાયાસ્તુ મન્ત્રવર્જિતમ્| યાદૃશં ચ પુત્રમાશાસીત તદ્રૂપવર્ણચરિતાઞ્જનપદાનનુચિન્તયેતિ સ્ત્રી વાચ્યા ચ| તજ્જનપદાહારવિહારોપચારપરિચ્છદાંશ્ચાનુવિદધીત્||૫૧||

અથેતિ મઙ્ગલે| ઉપાધ્યાયઃ પુત્રીયવિધાનં વિધિમાચરેત્ કુર્વીત| શૂદ્રાયાસ્તુ મત્રવર્જિતં વિધાનમાચરેત્| સ્ત્રી યાદૃશં પુત્રમાશાસીતાભિલષેત્, તદ્રૂપાદિમતો જનપદાનનુચિન્તયેતિ વાચ્યા ચ| સા ચ સ્ત્રી મજ્જનપદાહારાદીંશ્ચાનુવિદધીત કુર્વીત|| ૫૧||

Adhikarana putrIyavidhyanuShThAnAtparaM dampatyoshcaryyA| (52) · Śloka 52

કર્માન્તે ચ પુમાન્ માસં બ્રહ્મચારી સર્પિઃક્ષીરાભ્યાં શલ્યોદનમભિપ્રાશ્ય નાત્યાઽઽશિતઃ સુખી સ્રગ્વી સુમનાઃ પ્રીણીતાઙ્ગઃ શુક્લનિવસનો મૌહૂર્તિકાનુમતે રાત્રિભાગે કલ્યાણાનિ ચિન્તયાસ્તદભિકામઃ સ્વાસ્તીર્ણં શયનં દક્ષિણેન પાદેન પ્રાગારોહેત્| તદ્વિધૈવ ચ પ્રમદા કર્શિતાઙ્ગી તૈલમાષોત્તરાહારા, પૂર્વં વામપાદેન પુરુષસ્ય દક્ષિણતઃ શય્યામધિરોહેત્||૫૨||

કર્માન્તે પુત્રીયવિધ્યનુષ્ઠાનાવસાને પુમાન્ માસં બ્રહ્મચારી આજ્યક્ષીરાભ્યા શાલ્યન્નં ભુક્ત્વા નાત્યાશિત ઇત્યાદિકઃ સન્ મૌહૂર્તિકાનુમતે રાત્રભાગે કલ્યાણનિ ચિન્તયતસ્તસ્યામભિકામઃ દક્ષિણેન પાદેન સ્ત્રીતઃ પ્રાક્ સ્વાસ્તીર્ણં શયનમારોહેત્| પ્રમદાપિ તદ્વિધૈવ પુરુષવિશેષણવિશિષ્ટૈવ પૂર્વોક્તયવાન્નભોજનેન કર્શિતાઙ્ગી તૈલમાષોત્તરાહારા પૂર્વં વામેન પાદેન તસ્ય પુરુષસ્ય દક્ષિણતઃ શય્યામારોહેત્|| ૫૨||

Adhikarana shayyAdhirohaNe prayojyamantrAH| (53) · Śloka 53

તત્ર મન્ત્રં પ્રયુઞ્જીત-- 'આયુરસિ, સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ, ધાતા ત્વા દધાતુ, વિધાતા ત્વા દધાતુ, બ્રહ્મવર્ચસા ભવ ઇતિ| બ્રહ્મા બૃહસ્પતિર્વિષ્ણુઃ સોમસૂર્યસ્તથાઽશ્વિનૌ| ભગોઽથ મિત્રાવરુણૌ વીરં દધતુ મે સુતમ્||૫૩||

તત્ર મન્ત્રમિતિ| મન્ત્રાર્થ ઊહ્યઃ|| ૫૩||

Adhikarana saMveshanaprakArastaduttarakRutya~jca| (54) · Śloka 54

તતઃ પરસ્પરં સામભિરભિસાન્ત્વ્ય સહર્ષમનુકૂલં સંવિશેતામ્| પર્યાપ્તે ચૈનાં શીતોદકેન સહસા પરિષિઞ્ચેત્||૫૪||

તત ઇતિ| શય્યારોહણાઽનન્તરં તૌ પરસ્પરં સામભિઃ સાન્ત્વયિત્વા સહર્ષમનુકૂલં ચ સંવિશેષતામ્| પર્ય્યાપ્તેતિ| પર્યાપ્તે વ્યવાયેઽવસિતે સત્યેનાં સ્ત્રિયં સહસા શીતોદકેન પરિષિઞ્ચેત્|| ૫૪||

Adhikarana maithune~ayogyau strIpuruShau (55) · Śloka 55

તત્રાઽત્યાશિતા, ક્ષુધિતા, પિપાસિતા, ભીતા, વિમનાઃ, શોકાર્ત્તા, ક્રુદ્ધાઽતિમેદુરાઽન્યકામાઽવ્યવાયકામા વા ન ગર્ભં ધત્તે, વિગુણં વા| તથા પુરુષોઽપિ| ન ચાસૌ અધસ્તિષ્ઠેત્| તથા હિ સ્ત્રીચેષ્ટઃ પુમાઞ્જાયતે, પુંશ્ચેષ્ટા વા સ્ત્રી||૫૫||

અથ સ્ત્રિયા ઉક્તપ્રકારવૈપરીત્યે દોષમાહ-- તત્રેતિ| તત્ર વ્યવાયે સ્ત્રી અત્યાશિતત્વાદિયુક્તા ગર્ભં ન ધત્તે, વિગુણં વા ગર્ભં ધત્તે| તથા પુરુષોઽપીત્યનેનાઽત્યાશિતત્વાદિકં પુરુષેણાપિ વર્જનીયમિત્યુક્તમ્| પુંસો વિશેષમાહ-- ન ચેતિ| અસૌ પુરુષો નાઽધસ્તિષ્ઠેત્, તત્ર દોષમાહ-- તથાહીતિ| તથા સતિ સ્ત્રીચેષ્ટઃ પુમાઞ્જાયતે| સ્ત્રી ચ પુંશ્ચેષ્ટા જાયતે|| ૫૫||

Adhikarana nyubjapArshvagatastrIsevananiShedhAdi (56) · Śloka 56

ન ચ ન્યુબ્જાં વા સેવેત| ન્યુબ્જાયાં વાતો બલવાન્ સ યોનિં પીડયતિ| દક્ષિણપાર્શ્વગતાયાઃ શ્લેષ્મા પીડિતશ્ચ્યુતઃ પિદધાતિ ગર્ભાશયમ્| વામપાર્શ્વગતાયાસ્તદ્વત્ પિત્તં વિદહતિ રક્તશુક્રે| તસ્માદુત્તાનં બીજં ગૃહ્ણીયાત્| તથા હિ યથાસ્થાનમેવ તિષ્ઠન્તિ દોષાઃ||૫૬||

તસ્મિંશ્ચ કાલે ન્યુબ્જાં પાર્શ્વગતાં કા ન સેવેત ઉત્તાનામેવ સેવેતેતિ યાવત્| ન્યુબ્જા અધોમુખી| પુરુષસ્યાઽધઃસ્થિતાવપિ દક્ષિણપાર્શ્વગાયા દક્ષિણપાર્શ્વસ્ય શ્લેષ્માશ્રયત્વં પિત્તસ્ય વામપાર્શ્વાશ્રયત્વાચ્છ્લેષ્મા પીડિતઃ સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતઃ પિત્તેન સહ ગર્ભાશયં વિદધતિ, તથૈવ વામપાર્શ્વગતાયાસ્તદ્વત્પિત્તં વિદહતિ|| ૫૬||

Adhikarana puMsavanakAlaH matAntarANi ca (57) · Śloka 57

લબ્ધગર્ભાં ચૈનાં વિદિત્વા, પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાદ્ગર્ભસ્ય પુષ્યે પુંસવનાનિ પ્રયુઞ્જીત| દ્વાદશરાત્રમિત્યન્યે| તત્રાપિ યુગ્મદિનેષ્વિતિ કેચિત્| પ્રત્યહમિત્યપરે||૫૭||

અથ યત્યોક્તેન લક્ષણેન લબ્ધગર્ભાં વિદિત્વા કુક્ષિગૌરવાદિલક્ષણાદ્ગર્ભવ્યક્તીભાવાત્| પૂર્વસ્મિન્નેવ દિને પુષ્યનક્ષત્રવતિ પુત્રાર્થિન્યાં ભિષક્ પુંસવનાનિ યોગાનિ પ્રયુઞ્જીત વક્ષ્યમણાનિ યૈઃ પુમાંસં સૂયેત| પ્રથમેઽહ્નિ કેચિત્ પુંસવનમિચ્છન્તિ| તત્રાપ્યયુગ્મદિનં વિભાગયુગ્મેષુ દિનેષ્વિતિ કેચિત્ પ્રવદન્તિ| કેચિત્તન્ત્રકારાઃ પ્રત્યહં પુંસવનમિચ્છન્તિ| ગર્ભલક્ષણાત્ પૂર્વં પ્રતિદિનમેવેતિ કેચિત્| કેચિત્તુ દ્વાદશરાત્રસ્યૈવ યુગ્મદિનેષ્વિતિ વિશેષં નિક્ષિપન્તિ| યુગ્મદિનાનિ દ્વિતીયચતુર્થાદીનિ|| ૫૭||

Adhikarana puMsavanavidhiH (58) · Śloka 58

તદ્યથા-- લક્ષ્મણા-વટશ્રૃઙ્ગ-સહદેવા-વિશ્વ-દેવાનામ-ન્યતમાં ક્ષીરેઽભિષુત્ય ત્રીશ્ચતુરો વા બિન્દૂન્ દક્ષિણે નાસાપુટે સ્વયમાસિઞ્ચેત્ પિચુના| વામે તુ દુહિતૃકામા| ન ચૈતાન્ નિષ્ઠીવેત્| તથા પુષ્યોદ્ધૃતાયાઃ શ્વેતબૃહત્યા મૂલકલ્કાદ્રસં નાવયેત્| તદ્વચ્ચોત્પલપત્રં કુમુદપત્રં લક્ષ્મણામૂલં વટશૃઙ્ગાણિ ચાષ્ટૌ ચ નાવયેત્| શુક્લ-માલ્યામ્બરધરા ચ નારી પુષ્યોદ્ધૃતાયા લક્ષ્મણાયા મૂલકલ્કમુદુમ્બરમાત્રં પયસા પિબેત્ પુત્રસ્યોત્પાદનાય સ્થિતયે ચ| તદ્વદ્ગૌરદણ્ડમપામાર્ગં જીવકર્ષભકૌ શઙ્ખપુષ્પીમધ્યદણ્ડાં સહચરં નગ્નજિતમગ્નિજિહ્વામષ્ટૌ વા વટશ્રૃઙ્ગાનિ| શાલિપિષ્ટસ્ય ચ પચ્યમાનસ્યોષ્માણમાઘ્રાય તદ્રસં દેહલ્યાં સ્થિતા પૂર્વવન્નાવયેત્| યચ્ચાન્યદપિ બ્રાહ્મણા વૃદ્ધસ્ત્રિયો વા બ્રૂયુસ્તચ્ચ કુર્યાત્||૫૮||

તદ્યથેતિ પુંસવનપ્રદર્શનપરમ્| લક્ષ્મણાદીનામન્યતમં યથાલાભં ક્ષીરેણાભિષુત્ય વસ્ત્રાન્તર્ગતં ગર્ભવૃદ્ધ્યર્થં ચ જપન્ પવિત્રાન્ મન્ત્રાન્ વામહસ્તેન દક્ષિણનાસાપુટે સિઞ્ચેત્ અનેનૈવ વિધિના દુહિતૃકામા વામે નાસાપુટે સિઞ્ચેત| તાંશ્ચ બિન્દૂન્ ન નિષ્ઠીવેત્| મુખેન નોદ્ગિરેદેવેત્યર્થઃ| દુહિતૃકામેતિ પ્રાસઙ્ગિકમ્| તથૈવ વામદક્ષિણભેદેન પરિષેચનાત્ પુંસ્ત્રિયૌ ભવતઃ| વામે દુહિતા દક્ષિણે પુમાન્| એવં પુષ્યોદ્ધૃતાયાઃ શ્વેતબૃહત્યાઃ કલ્કાન્ સુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટાદયો રસસ્ય નાવયેત્| તદ્વદેવ વામદક્ષિણભેદેન રસવિધાનેનોત્પલપત્રાદીનામન્યતમં નાવયેત્| તથૈવાષ્ટૌ વટશ્રૃઙ્ગાનિ| શ્રૃઙ્ગં પ્રથમોદ્ભિન્નં પત્રાઙ્કુરમ્| શુક્લમાલ્યાદિકા નારી પુષ્યોદ્ધૃતાયા લક્ષ્મણાયા મૂલકલ્કમુદુમ્બરફલમાત્રં પયસા પિબેત્ પુત્રસ્યોત્પાદનાય સ્થિતયે ચ| નાસયા વા ગર્ભિણ્યા મુખેન વા પીતમિતિ| કેચિત્ તત્કાલમપિ પીતો વ્યક્તસ્યાપિ પુત્રસ્ય પરિસ્થાપનં રક્ષાભિધાનાં સ્થિતિં કરોતિ| ઉદુમ્બરં નામ ફલવિશેષઃ| ક્ષીરં ચ પાનાયાલોડનોપયોગિ| સર્વાપિ તદ્વલ્લક્ષ્મણા વિધાનેન ગૌરદણ્ડાદીન્યપિ પિબેત્| સંખ્યાયામનિયમઃ| તેન યથાસમ્ભવમ્ એકં, દ્વે, ત્રીણિ| શાલિપિષ્ટસ્ય વા પિણ્ડીકૃતસ્યાગ્નિના પચ્યમાનસ્યોષ્માણમાઘ્રાય તત એવ પીડિતં સા યોષિત્ દ્વારદેહલ્યં દ્વારશાખાધારે સ્થિતા દક્ષિણે નાસાપુટે સ્વયં સિઞ્ચેદિતિ પુંસવનાનિ| તથાન્યદપિ યત્કિઞ્ચિદ્ વૃદ્ધસ્ત્રિયો બ્રાહ્મણાશ્ચ બ્રૂયુસ્તત્ સર્વં યોષિત્ કુર્યાત્| વૃદ્ધસ્ત્રીગ્રહણં ગર્ભિણ્યાં હેયોપાદેયતત્ફલાનામનુભવાભ્યાસેન પરિજ્ઞાનવિશેષપ્રદર્શનાર્થં, ન તુ સામાન્યેન વૃદ્ધસ્ત્રીવચનસ્યાનુષ્ઠેયત્વમ્| તથૈવ બ્રાહ્મણવચનં શ્રૌતસ્માર્ત્તવિધાનોપલક્ષણાર્થમ્|| ૫૮||

Adhikarana garbhasthApanAni (59) · Śloka 7

તતઃ પ્રજાસ્થાપનાખ્યા દશૌષધીઃ શિરસા દક્ષિણેન ચ પાણિના ધારયેત્| એતાભિશ્ચ સિદ્ધં પયો ઘૃતં વા પિબેત્| એતાભિરેવ પુષ્યે-પુષ્યે સ્નાયાત્| સદા ચ સમાલભેત| તથા સર્વાસાં જીવનીયાનામૌષધીનાં સદોપયોગસ્તૈર્વિધાનૈઃ| ઇતિ ગર્ભસ્થાપનાનિ| સૌમ્યાકૃતિવચનોપચારચેષ્ટાશ્ચ પ્રિયહિતાનુવર્તિનઃ પરિચારકાસ્તથા ભર્તેતિ||૭||

તતોઽનન્તરમૈન્દ્રીબ્રાહ્મીત્યાદિના દશૌષધીઃ પ્રજાસ્થાપનાખ્યા ગર્ભિણી શિરસા ધારયેત્ તથા દક્ષિણેન ચ પાણિના| તથાતાભિઃ પ્રજાસ્થાપનાખ્યાભિર્યથાસ્વવિધાનેન સિદ્ધં પયો ઘૃતં વા પિબેત્| સુબોધમ્| તૈસ્તૈર્વિધાનૈર્વિધારણસ્નાનાદિભિરિતિ| ગર્ભસ્થાપનાનિયૈર્ગર્ભો ન સ્રવતિ| તથા સૌમ્યાકૃત્યાદિયુક્તાઃ પરિચારકા ભર્તા ચ ગર્ભસ્થાપનમ્| સૌમ્યા આકૃત્યાદયશ્ચેષ્ટાન્તા યેષાન્તે તથોક્તાઃ પ્રિયાશ્ચ તે| તે ક્રિયાશ્ચેષ્ટાસ્તથા હિતાશ્ચાનુવર્તિનશ્ચ તે તથોક્તાઃ|| ૫૯||

Adhikarana punarupagamananiShedhakAlaH (60) · Śloka 60

પુનશ્ચૈનાં માસાદુપેયાત્||૬૦||

એનાં ચ લબ્ધગર્ભાં માસાદુપેયાદ્ ભર્તેતિ સમ્બધ્યતે| નેદં માસાદુપગમનવિધાનપારમુચ્યેત| કિં તર્હિ ? માસમત્યન્તપ્રતિષેધપરમ્|

Adhikarana garbhasya varNavisheShahetavaH (61) · Śloka 61

તત્ર શુક્રે શુક્લે ઘૃતમણ્ડાભે વા ગર્ભસ્ય ગૌરત્વમ્| તૈલાભે કૃષ્ણત્વમ્| મધ્વાભે શ્યામત્વમ્| તથા ક્ષીરાદિમધુરાણામુપયોગાત્ માતુરુદકવિહારાચ્ચ ગૌરતા| તિલાન્નવિદાહિનાં કૃષ્ણતા| વ્યામિશ્રાણાં શ્યામતા| દેશકુલાનુવૃત્તિતશ્ચ વર્ણભેદઃ| તથા તેજોધાતોરુદકાઽઽકાશધાતુસમ્પર્કાદ્ગૌરતા, ભૂવાયુસમ્પર્કાત્ કૃષ્ણતા, સર્વધાતુસામ્યે શ્યામતા||૬૧||

અનન્તરં ગર્ભસ્ય વર્ણવિશેષહેતુપ્રદર્શનં કરોતિ-- તત્ર શુક્રેત્યાદિ| શુક્રં વિશિનષ્ટિ-- પુરુષાહારાદિહેતુના શુક્રસ્યાનેકશો દૃષ્ટેન વર્ણેન ભવિષ્યતસ્તદ્ગર્ભસ્ય વર્ણવિશેષનિયમ ઉચ્યતે| એતેન વર્ણવિશેષસ્ય પિતુરાયત્તત્ત્વં દર્શિતમ્| માતાઽપ્યન્તર્વત્ની સતી યદા સૌમ્યાન્યાસેવતે તદા ગર્ભસ્ય ગૌરતા| ઉદકવિહારઃ જલક્રીડા| આગ્નેયૈસ્તિલાદિભિઃ કૃષ્ણતા| વિદાહિનઃ સર્વે દ્રવ્યતો ગુણતઃ કર્મતશ્ચ| તેનોષરદેશાધિવાસોઽપિ ગૃહીતઃ| મિશ્રાણાં સેવનાત્ શ્યાવત્વમ્| એવં સ્થિતિદેશકુલાનુવૃત્ત્યાપિ વર્ણભેદો ભવતિ| યથા-- ઔત્તરાપથિકાનાં ગૌરતા, દાક્ષિણાત્યાનામાન્ધ્રદ્રવિડપાડ્યાદીનાં કૃષ્ણતા| મધ્યદેશે શ્યાવત્ત્વમિત્યેવમાદિ| તથા કુલેઽપિ જાત્યા શિલ્પ્યાદિભેદભિન્ને ક્વચિદ્ગૌરત્વં, ક્વચિત્કૃષ્ણત્વં, ક્વચિચ્છ્યાવત્વં ચેતિ| ન કેવલમેતદેવ વર્ણવિશેષકારણં યાવદ્ગર્ભારમ્ભકગૃહા ભૂતાધિક્યમપિ| એતદ્દર્શયતિ-- તથેત્યાદિ| તેજોદધાનોર્વર્ણવિશેષકર્ત્તૃત્વે સતિ પ્રાધાન્યાદ્ વર્ણસંગ્રહેષ્વાધિક્યેનૈવાન્વયિત્વમ્| તેષાં ચાહારવિહારદેશકુલાદિભૂતાધિક્યાનાં પરસ્પરનાનાવિધભેદભિન્નાનાં મિશ્રીભાવેન વર્ણાનાં માનમ્| ઇતિ ગર્ભસ્ય વર્ણવિશેષતાકરા ભાવા ઉક્તાઃ|| ૬૧||

Adhikarana garbhasya sattvavisheShakarANi (62) · Śloka 62

સત્ત્વવિશેષકરાણિ પુનર્માતાપિતૃસત્ત્વાદયોઽન્તર્વત્ન્યાઃ શ્રુતયશ્ચાભીક્ષ્ણં સ્વોપચિતં ચ કર્મ ભવતિ| પૂર્વાભ્યાસશ્ચેતિ||૬૨||

સત્ત્વવિષેષાણાં કારણત્વમુચ્યતે-- માતેત્યાદિ| ગર્ભસ્ય હ્યેતદેવ પ્રધાનં યત્સત્ત્વં ચિત્તમ્| સત્ત્વશબ્દેન શુદ્ધં મન ઉચ્યતે| યચ્ચ પરમાત્મનશ્ચેતનસ્વરૂપસ્યાપિ મનસા સંયુક્તસ્ય ચેતનાદિભિર્વ્યક્તં ચૈતન્યં તન્મનસ ઉપચારાદુચ્યતે| તસ્ય ચ મનસો રજસ્તમોભ્યામશુદ્ધિઃ| તાભ્યામેવાસંખ્યભેદેન પરસ્પરનાનાસંયોગવિશેષેણ તસ્ય સત્ત્વસ્ય વિશેષા ઉત્પદ્યન્તે| ગર્ભસ્ય તુ સત્ત્વવિશેષપ્રાપ્તૌ કિં કારણમિત્યુચ્યતે __ માતાપિતૃસત્ત્વાદય ઇતિ| આદિગ્રહણેન માતાપિતૃસમ્બન્ધિનાં શીલકુલાચારશૌચાદીનાં ગ્રહણમ્| અન્તર્વત્ન્યાઃ ગર્ભિણ્યાઃ| અભીક્ષ્ણં પુનઃ પુનર્વિહિતાઃ શ્રુતયો ગર્ભસ્ય સત્ત્વવિશેષકરા| તેન સુસત્ત્વાદીનાં વૃદ્ધાદીનાં સમ્બન્ધિન્યઃ શ્રુતયો ગર્ભિણ્યાઃ| અભીક્ષ્ણં શ્રુતાઃ સુસત્ત્વમેવ ગર્ભં જનયન્તિ| અન્યેષાં દુસ્સત્ત્વમ્| ગર્ભેણ ચાન્યસ્મિઞ્જન્મનિ યદુપચિતં કર્મ,ધર્માધર્મલક્ષણં તદ્વશાદપિ સત્ત્વવિશેષઃ સમ્પદ્યતે| તથા અન્યજન્મસહસ્રાભ્યસ્તવાસનાવશાદપિ સત્ત્વવિશેષો ભવતિ| કેષા- ઞ્ચિત્ સત્ત્વકરાણાં પરસ્પરસંયોગવિશેષેણ ગર્ભસ્ય સત્ત્વવિશેષાણામાનન્ત્યમ્|| ૬૨||

Adhikarana adhyAyopasaMhAraH (63) · Śloka 63

ભવન્તિ ચાત્ર||૬૩||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ સહેતુરધ્યાયોપસંહારશ્લોકસમુચ્ચયપ્રદર્શનાય|

Adhikarana Arttavasya bahvalpakAlasthitau hetuH (64) · Śloka 64

ઘૃતક્ષીરાદિનિત્યાસુ મુદિતાસુ કફાત્મસુ| આર્ત્તવં તિષ્ઠતિ ચિરં વિપરીતાસ્વતોઽન્યથા||૬૪||

ઘૃતાદિસૌમ્યમાહારં યા નિત્યં સેવન્તે, યાશ્ચ નિત્યં મુદિતા હર્ષપરાઃ, યાશ્ચ શ્લેષ્મપ્રકૃતયસ્તાસામાર્ત્તવં ગર્ભયોગ્યં શોણિતમૃતૌ બહુકાલં ભવતિ| ન તુ ક્ષીયતે| નાપિ વિકૃતિમાયાતીત્યર્થઃ| યથોક્તલક્ષણવિપરીતાસુ વિપરીતં ચિરં ન તિષ્ઠતીત્યર્થઃ|| ૬૪||

Adhikarana shuddhe garbhAshaye bIjanipAtAdeva garbhagrahaNam (65) · Śloka 65

નિપાતાદેવ ગૃહ્ણાતિ રાગં વાસો યથાઽમલમ્| ધ્રુવં ગર્ભં તથા બીજં ક્ષેત્રં બીજમુપસ્કૃતમ્||૬૫||

શુદ્ધશુક્રાર્ત્તવમિત્યાદેર્નિપાતાદેવેત્યાદિના હેતુમુપસંહરતિ-- નિપાતાદિતિ| અમલં નિર્મલં, વાસો નિપાતમાત્રાદેવ યથા ધ્રુવમવશ્યં રાગં ગૃહ્ણાતિ, તથૈવોપસ્કૃતં શુદ્ધ્યાદિસંસ્કારકરણેનોત્પાદિતયોગ્યત્વં સ્ત્રીશરીરાખ્યં ક્ષેત્રં ધ્રુવમવશ્યં ગર્ભં ગૃહ્ણાતિ તથૈવ બીજમનન્તરોક્તેનાઽઽહારાદિના ધ્રુવમુપનિપાતાદેવ ગર્ભં ગૃહ્ણાતિ|| ૬૫||

Adhikarana garbhali~ggAbdivyakteH pUrvameva puMsavanasya anuShTheyatvam (66) · Śloka 66

અવિરુદ્ધે ધ્રુવં દૈવ કાલે યુક્તસ્ય કર્મણઃ| સિદ્ધિઃ પુંસવનાદ્યસ્માત્પૂર્વં વ્યક્તેઃ પ્રયોજયેત્||૬૬||

પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાદ્ગર્ભસ્યેત્યત્ર સહેતુકમુપસંહરતિ-- અવિરુદ્ધ ઇત્યાદિ| અસ્માદ્ધેતોર્વ્યક્તેઃ પૂર્વં પુંસવનાનિ પ્રયોજયેત્| યતઃ ફલાવાપ્તિર્યોગ્યે કાલે પ્રયુક્તસ્ય કર્મણઃ ક્રિયાયાઃ સિદ્ધર્ધ્રુવમવશ્યમ્ભાવિની દૃષ્ટા| અન્યલિઙ્ગાભિમુખસ્ય બીજસ્ય તતો નિર્વૃત્તિં કૃત્વા યથાભિમતલિઙ્ગયોજનં દ્રવ્યપ્રભાવાત્ ક્રિયતે| તચ્ચ નિષ્પન્ને કાર્ય્યે નિષ્પ્રયોજનમ્| ન હિ વિશિષ્ટવર્ણકાર્પાસાર્થી નિષ્પન્ને ફલે રાગમુપદધાતિ| ક્વચિત્ કાલેઽપિ યુક્તસ્ય કર્મણઃ સિદ્ધિર્ન દૃષ્ટેતિ| ચોદ્યપરિહારાયાવિરુદ્ધ ઇતિ વિશેષણમ્| વિરુદ્ધે હિ દૈવે બલવતિ પૂર્વજન્મનિ કૃતે કર્મણિ કાલેઽપિ યુક્તે પૌરુષસ્ય ન સિદ્ધિરિત્યર્થઃ|

Adhikarana puMsavanAdividhinA jAtAnAM putrANAM sadguNatvam (67) · Śloka 67

જાતાશ્ચૈવં રૂપવન્તો મહાસત્ત્વાશ્ચિરાયુષઃ| ઋણાન્મોચયિતારઃ સ્યુઃ સુપુત્રાઃ પુત્રિણાં મતાઃ||૬૭||

એવંવિધેન સંસ્કારેણ સુપુત્રઃ સમ્પદ્યત ઇત્યત્ર જાતા ઇત્યાદિના પ્રયોજનકથનમ્| એવંવિધિના જાતાઃ સત્પુત્રાઃ કામં પૂજિતાઃ રૂપાદિમન્તઃ પુત્રિણાં ઋણાન્મોચયિતારઃ સ્યુરિતિ| પુત્રો હિ દેવર્ષિપિતૃણામૃણવાન્ ભવતીતિ વેદદર્શનમ્|| ૬૭||

Adhikarana devatAdiratAnAM mahAguNaputrotpattiH (68) · Śloka 68

દેવતાચારશૌચાદિરતા સૂતે મહાગુણમ્| ધાવત્યેવં ચાચરિતં પ્રાગ્જન્માભ્યાસયોગતઃ||૬૮||

તથા દેવતાદિરતા મહાગુણમુદારગુણં પુત્રં સૂતે| એનં ચ તથાવિધમાતૃસમ્ભૂતં તથા સ્વકર્મવશાત્ પૂર્વાઽનેકજન્માભ્યાસયોગેન તથાવિધમેવાચરિતં ધાવત્યાઽઽશ્વાયાતિ||૬૮||

Adhikarana strIshukrasya garbhaM pratyaki~jcitkaratvam (69-5) · Śloka 5

યોષિતોઽપિ સ્રવત્યેવ શુક્રં પુંસઃ સમાગમે| ગર્ભસ્ય તત્ર કિઞ્ચિત્તું કરોતીતિ ન ચિન્ત્યતે||૬૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ- વિભાગો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૫||

ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને પુત્રકામીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ યોષિત ઇત્યાદિભ્રાન્તિનિરાસાયોચ્યતે -- યોષિતોઽપિ વિશિષ્ટે પુંસઃ સમાગમે શુક્રં સ્રવત્યેવ| ન કેવલં યોષિતઃ સમાગમેષુ પુંસઃ સ્રવતીત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ| તેન સ્ત્રીપુરુષયોર્ભાવલાભે સર્વસમત્વમ્| તથા ચ સમલિઙ્ગયોઃ સમકાલયોશ્ચાનવતરઙ્ગમેન ગ્લાન્યાદયઃ સમાદૃષ્ટા એવેતિ| તચ્ચ યોષિતઃ સ્રુતમપિ ગર્ભસ્ય ન કિઞ્ચિદ્યતઃ કરોતિ નોકારાય ભવત્યતો ન વિચિન્ત્યતે| ન હિ સ્ત્રીશરીરચ્યુતસ્ય બહિઃ પ્રવૃત્તસ્ય પુનઃ ક્ષેત્રલાભ ઇતિ|| ૬૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થા પ્રથમોઽધ્યાયઃ